بيىلعى جىلى قازاقستان ايتۋلى مەرەكەنى – كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. جيىرما جىل – اتا زاڭنىڭ اسقارالى اسۋىنىڭ جارقىن جولى. قازىرگى وسى قول جەتكىزگەن وركەندى ىستەرىمىزدىڭ ءبارى, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى كونستيتۋتسيا الەۋەتىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسىرىلعاندىعىن بارىنشا ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ويتكەنى, قاشاندا كونستيتۋتسيا بۇگىنگى شىنايى ومىرگە ساي بولۋى جانە وعان ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ۋاقىت تالابىنا سايكەس نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس. بۇل تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز بارلىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. وسى جانە باسقا دا سىندارلى ماسەلەلەرگە وراي ءبىز ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆقا جولىققان ەدىك.
– بەرىك ءماجيت ۇلى, كونستيتۋتسيامىز ەلىمىزدەگى بارلىق زاڭداردىڭ نەگىزى, ياعني اتا زاڭ بولىپ تابىلادى دەيءمىز. ەندەشە, وسى سوناۋ 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىز نەگىزىندە قانشا زاڭ, اكتى قابىلداندى؟ سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قولدانىستاعى 265 زاڭ اكتىلەرى جانە زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزەتىن 791 زاڭ قابىلداندى. سونىمەن قاتار, قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ پروتسەسى ءالى جالعاسۋدا ءارى ءومىردىڭ قۇندىلىقتارى جانە مەملەكەتتىڭ جاڭا مىندەتتەرى تۋىنداۋدا. سوندىقتان, مەملەكەتىمىزدىڭ اتا زاڭى بولاشاقتا ءوزىنىڭ ىسكە اسپاعان الەۋەتىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 20 جىل بولعانىنا قاراماستان, ول ءالى دە ىسكە اسىرىلماعان الەۋەتىن قامتي بەرەدى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, بيلىكتى ءبولۋ قاعيداسى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق ەرەجەلەر ودان ءارى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان ماڭىزى زور ماقسات – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردى سايلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى تۋرالى ماسەلە بولىپ تابىلادى. 2013 جىلى قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, وعان سايكەس اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, كەنتتەر مەن اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جاسىرىن داۋىس بەرۋ, ياعني ءتيىستى اۋداننىڭ (قالانىڭ) ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى ارقىلى وتكىزىلگەندىگى بەلگىلى. سونىمەن قاتار, اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋدىڭ ۇلگىسىنە كوشۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا, بۇل كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ تولىعىمەن ىسكە اسىرىلۋىنا جاردەمدەسەتىن بولادى.
– ال كونستيتۋتسيانىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا قاتىستى 89-بابىنىڭ ەرەجەلەرىنە قاتىستى نە ايتا الاسىز؟
– 2012 جىلى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەيىنگى بەرىلگەن تاپسىرمالارىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ – ءبىزدىڭ جاۋاپتى مىندەتىمىز. ءبىز تۇجىرىمدامادا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزگەن جاعدايدا, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنا ءتيىستى باقىلاۋ وكىلەتتىكتەرىن قالدىرىپ, ولاردى قالىپتاسقان سايلاۋ تاجىريبەسى بار تولىققاندى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋمەن اۋىستىرىپ, جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ قوسارلى جۇيەسىنەن باس تارتۋعا بولادى دەپ پايىمدايمىز.
– بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن زاڭدارعا پروكۋراتۋرانىڭ نارازىلىق ءبىلدىرۋ قۇقىعى تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنىڭ الەۋەتى بۇگىنگى كۇنى تولىق كولەمدە ىسكە اسپاعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون-اۋ. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– ءيا دۇرىس ايتاسىز, كونستيتۋتسيانىڭ اتالعان بابىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن زاڭعا پروكۋروردىڭ نارازىلىق ءبىلدىرۋ تەتىگىن ازىرلەۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, پروكۋروردىڭ زاڭدارعا نارازىلىق ءبىلدىرۋ, نارازىلىق ءبىلدىرۋدىڭ نەگىزدەمەسىن بەلگىلەۋ, نارازىلىق ءبىلدىرۋدىڭ مازمۇنى مەن نىسانىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەكىتۋ, نارازىلىق ءبىلدىرۋدىڭ ءتارتىبىن ازىرلەۋ, ونى قاراۋدىڭ ءراسىمىن جانە سوت شەشىمدەرى تۇرلەرىن انىقتاۋ بويىنشا وكىلەتتىكتەرىن ايقىنداۋ كەرەك. اتالعان ۇسىنىستاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭعا, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى.
– سونىمەن بىرگە, كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا انىقتالىپ, ايقىندالادى عوي.
– ارينە, كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى, سونىمەن بىرگە, ولار مەملەكەتتىڭ قۇقىق جۇيەسىنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋىنە جانە زاڭدىلىق ءتارتىبىنىڭ قامسىزداندىرىلۋىنا باعىتتالادى. مىسال رەتىندە, سوت پراكتيكاسىندا م ۇلىكتى مەملەكەت قاجەتتىلىگى ءۇشىن ەرىكسىز يەلىكتەن شىعارۋ بارىسىندا ماسەلە تۋىندادى, سوندا كونستيتۋتسيادا مەملەكەت مۇقتاجدىعى ءۇشىن دەپ كورسەتىلگەن. پراكتيكادا جەر تەلىمدەرىن ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ تۇسىنىگىن جويۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى ماسەلە بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. اتالعان ۇسىنىس جەر كودەكسىندە جۇزەگە استى. سونىمەن قاتار, قازىرگى ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيانىڭ جەكە نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋمەن بايلانىستى سوت پراكتيكاسىنىڭ باسقا دا ماسەلەلەرى بويىنشا تۇسىندىرمە بەرەدى.
– بىراق, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تەك كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا قاتىستى رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋى ءتيىس, ال سوت پراكتيكاسىنىڭ ماسەلەسى بويىنشا تۇسىندىرمە جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرىندا بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
– ءيا دۇرىس ايتاسىز, «نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتiك قاۋلىلاردى قابىلداۋ ءتارتiبi قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوتتارى تۋرالى زاڭدارىمەن رەتتەلەدى. الايدا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىندا اتالعان ەرەكشەلىكتەر كورسەتىلمەدى. وسىعان وراي اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭدا جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىن دايىنداۋ ءتارتىبىن رەگلامەنتتەۋ جانە باسقا دا سونداي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى دايىنداۋدى جوسپارلاۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە: سوت پراكتيكاسى سۇراقتارى بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلاردى قابىلداۋدى جوسپارلاۋ, اتالعان قاۋلىلاردى قابىلداۋ جوسپارىن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارىمەن كەلىسىم جاساۋ جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ جوباسىن كوپشىلىكپەن تالقىلاۋ.
– بەرىك ءماجيت ۇلى, ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز, ەلباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حVI سەزىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن ناقتى بەلگىلەدى. وسى ورايدا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن زاڭ تالاپتارىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ءوزىڭىز ايتقانداي, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حVI سەزىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن ايرىقشا ايقىندادى. مەملەكەت باسشىسى: «بۇگىندە سوت جۇيەسىنىڭ ءالسىز بۋىنى – سۋديالار كورپۋسى اراسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنە ءجيى-ءجيى سوقتىرىپ جاتاتىن سۋديالاردى ىرىكتەۋ, سۋديالارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىنىڭ ءتيىمسىزدىگى. سۋديالار كورپوراتسيامەن مەڭىرەۋ تۇمشالانباۋى ءتيىس جانە قوعامدىق سىننان تىس بولماۋى كەرەك. اشىقتىق – سۋديالار قاتارىنداعى جەمقورلىقتان ەمدەيتىن ءدارى» – دەپ اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي, سۋديالارعا بىلىكتىلىك تالاپتارىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلدى. سونداي-اق, 2014 جىلعى 26 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسى قابىلداندى. بۇل ستراتەگيادا جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ ىقپالدى تەتىگى بولىپ تابىلاتىن «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداۋ قاراستىرىلعان. اتالمىش زاڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مىندەتتەردىڭ ءوزىن دە, سونداي-اق, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال ەتەدى.
مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاعى دا ءبىر قۇرالى «جاريا اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى» زاڭ بولۋى ءتيىس, ول جاريا اقپاراتتى الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن, ونى بەرۋ, ەسەپكە الۋ جانە پايدالانۋ ءتارتىبىن بەكىتەدى. جاريا اقپاراتقا ەركىن قولجەتىمدىلىك حالىقتىڭ شەنەۋنىكتەرمەن ارتىق بايلانىسىن بولدىرمايدى. مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى, ءبىرىنشى كەزەكتە, نەگىزگى بۋىنى سوت تورەلىگىنىڭ ءمىنسىز جۇيەسى بولىپ تابىلاتىن قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنە بايلانىستى.
– وقىرماندارىمىزعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن پايدالانىلمايتىن جانە زاڭنامانى بۇزۋمەن پايدالانىلاتىن جەر تەلىمدەرىن الىپ قويۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى ماسەلەسىنە تاعى ءبىر مارتە توقتالىپ وتسەڭىز؟
– بۇل تۋرالى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى 2013 جىلعى قازاندا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان بولاتىن. الايدا, العا قويىلعان ماقساتتاردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋگە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قول جەتكىزىلمەدى. وسىعان بايلانىستى جەر تەلىمدەرىن الىپ قويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتقا ساي بولادى دەپ پايىمدايمىز. دەمەك, تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ازاماتتىق-قۇقىقتىق مامىلە نەمەسە سوت شەشىمى بويىنشا جەر تەلىمىنىڭ نەمەسە وندا ورنالاسقان جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ كاداسترلىق قۇنى نارىقتىق باعادان ەلەۋلى تۇردە تومەن دەگەن ءسوز. بۇل جاعدايدا قۇندى وتەۋ باعاسى تەڭ بولمايدى, ويتكەنى, ۋچاسكەنىڭ مەنشىك يەسى العان قاراجاتىنا ساي كەلەتىن جەر تەلىمىن ساتىپ الا المايدى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن «تەڭ باعامەن وتەۋ» قاعيداتى شىن مانىندە ىسكە اسىرىلمايدى. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قۇندى وتەۋ كەزىندە نارىقتىق باعانى باسشىلىققا الۋ قاجەت, نە ۋچاسكەگە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى سالۋعا جۇمسالعان شىعىندى وتەي وتىرىپ, باعاسى تەڭ جەر ۋچاسكەسىن بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت دەپ پايىمدايمىز.
– سونىمەن, اتا زاڭ الەۋەتى ارقاسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا قىسقاشا عانا ناقتى باعا بەرسەك.
– كونستيتۋتسيا بۇگىنگى شىنايى ومىرگە ساي بولۋى قاجەت جانە وعان ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ۋاقىت تالابىنا نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس. ازىرگە, قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا پارلامەنت قابىلدايتىن زاڭدار ارقىلى ودان ءارى نورماتيۆتىك دامىتۋدى قاجەت ەتەدى, ال ءبىز زاڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىسىنىڭ سۋبەكتىلەرى رەتىندە وعان بەلسەنە قاتىسۋىمىز قاجەت. وسى جىلداردا ءوزىمىز وتكەن جولداردى باعالاي وتىرىپ, تاريحي ولشەم بويىنشا قىسقا كەزەڭدە, ياعني كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى, قاعيداتتاردى جانە نورمالاردى كۇندەلىكتى ومىردە جۇزەگە اسىرۋدا, ازاماتتاردىڭ جەكە, ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تولىقتاي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وبەكتيۆتىك جاعدايلار جاساۋدا عالامات جۇمىس اتقارىلعاندىعىن نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
– ەلباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە كەشىكتىرمەي ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى اتاپ ءوتتى. بۇعان الىپ, قوسارىڭىز قانداي؟
– 2015 جىلعى 11 ناۋرىزداعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە پرەزيدەنت, پارتيا توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بىزدەرگە ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جىلىكتەپ بەرگەنى بەلگىلى. ەلباسى وسى بەس باعىت بويىنشا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋمەن بىرگە پرەزيدەنتتەن پارلامەنت جانە ۇكىمەتكە بيلىك قۇزىرەتىن قايتا ءبولۋدى كوزدەيتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما ساتىلاي وتكىزىلۋ كەرەك دەگەن ويدى ءبىلدىردى. جالپى العاندا وسى بەس رەفورما قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى جانە الەمنىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن نەگىزگى شارتتاردى قۇرايدى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
