قالامگەردىڭ اكەسى ءسالىم ورىنبوردا ۋچيليششەنى ورىسشا بىتىرگەن ساۋاتتى جان ەكەن. بەرقايىر استراحانداعى تاتار مەكتەبىنە بارادى, وندا التىنشى سىنىپقا دەيىن قازاقشا, سوعىستىڭ الدىنداعى جىلدارى ورىنبوردا ورىس مەكتەبىندە وقيدى. بالا سەزىمىنە «يگور پولكى تۋرالى ءسوز» اتتى جىرى, ونداعى ايەل زارى ءوز ومىرىندە كورگەن اۋىل ايەلدەرىن ەلەستەتىپ, قاتتى اسەر قالدىرادى. جۇرەك تۇكپىرىندەگى بۇيىعى ءبىر سىردى وياتقان جىردى كەيىن تۇگەل اۋدارىپ, الماتىعا, عىلىم اكادەمياسىنا جىبەرەدى. جىر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قولىنا ءتۇسىپ, وڭ باعا العان. بۇل تۋرالى قالامگەر: ء«ساتى تۇسەيىن دەگەندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قولىنا ءتيىپتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىر جيىنىندا مەنىڭ اۋدارمامدى ول كىسى ماقۇلداپ سويلەپتى», دەپ جازادى. ونىسى 1951 جىلى جەكە كىتاپشا بولىپ باسىلىپ شىعادى. امانشين ادەبيەتكە وسىلاي قادام باسقان. ونىڭ ءسوز ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەكتەپتەن باستالىپ, ەلىكتەۋدەن ەركىندىككە قانات قاققان.
سول ءبىر كوكەيدەگى تىلسىم سىردى تەربەتكەن جىردىڭ اسەرى تۋرالى كەيىن قالامگەر ەرەكشە جىلىلىقپەن بىلاي ەسكە الادى: «1940 جىلى «يگور پولكى تۋرالى ءسوزدى» وتتىك, وندا «ياروسلاۆانى جوقتاۋ» دەگەن تاراۋ بار ەكەن. بۇل – دون بويىنداعى قىپشاقتارمەن سوعىستا قولعا تۇسكەن كۇيەۋى كنياز يگور ءسۆياتوسلاۆيچتى ايەلىنىڭ جوقتاعان زارى. وسىنى مۇعاليمامىز العاش داۋىستاپ وقىعاندا, جەسىر ارۋدىڭ جارىن ساعىنىپ جىلاعان اسەرلى سوزدەرىنە كوڭىلىم بوساعانى سونشا, كلاستا وتىرىپ كوڭىلىم بوساعانى ەسىمدە. جاسىمىزدا اۋىلدا جوقتاۋ ايتىپ, داۋىس سالعان ايەلدەردى تالاي كورگەنبىز. ياروسلاۆانىڭ زارى تاپ سونداي, سوزدەرىنەن بۇرىن ىرعاعى, اۋەنى دە قازاقتىڭ جوقتاۋىنا ءدال كەلەدى ەكەن. دەرەۋ سول جەردە, ساباق ۇستىندە ياروسلاۆانىڭ جىلاۋىن قازاقشاعا اۋدارا باستاعانىم – مەنىڭ ادەبيەتكە العاش ۇمتىلىسىم ەدى».
شاكىرت بالا بەرقايىردىڭ «التىن ۇيادان» قانات قاعىپ ۇشپاي جاتىپ-اق ورىس ادەبيەتىنىڭ اسىل مۇراسى سانالاتىن جادىگەردى اۋدارۋى جانە ونىڭ مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى عۇلاما جازۋشىنىڭ كوزىنە ءتۇسۋى كەزدەيسوق ەمەس. جازۋشىنىڭ: «مەكتەپتە ورىس كلاسسيكاسىن تۇپنۇسقادان تۇگەلگە جاقىن, باتىس كلاسسيكتەرىن شەكسپيردەن ديۋماعا دەيىنگى ءبىرازىن وقىپ ۇلگەرگەنىمدى ۇلكەن ولجام دەپ بىلەمىن. ولاردان مول بىلىك الدىم, كوپ نارسەگە ەرتە كوزىم اشىلدى», دەۋى وزىنە ۇناعان جىردى اۋدارۋعا دەگەن تالپىنىسى قۇرعاق قيالدان ەمەس, كوكىرەكپەن ۇعىنعان زەردەلىلىگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى داۋسىز. تالاپتى جاس ەكى ءتىلدى جەتىك بىلگەندىكتەن دە, ەكى ادەبيەتتى تەل ەمگەن تارلان بولىپ وسكەن.
تاجىريبەسىن ورتاعاسىرلىق جادىگەردەن باستاعان ول ورىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنەن اۋدارما جاسادى. اسىرەسە ونىڭ ا.س. پۋشكين, م.يۋ. لەرمونتوۆتىڭ ولەڭدەرىن اۋدارۋى بۇل سالادا دا تىڭعىلىقتى ەڭبەك ەتكەنىن تانىتادى. ال پروزادا تولستويدى قازاقشا سويلەتىپ, ۇلى جازۋشىنىڭ «بالالىق», «جاستىق», «جىگىتتىك داۋرەن» اتتى كىتاپتارىن جانە تاعى باسقا شىعارمالارىن اۋدارىپ, ۇلى ويشىلدى ۇلت وقىرماندارىمەن تىلدەستىرە الدى.
ول شەتەل اقىندارى مەن تۋىسقان حالىقتار وكىلدەرىنىڭ دە تۋىندىلارىن اۋدارۋعا ۇلەس قوستى. اتاپ ايتقاندا, اعىلشىن دجوردج بايرون, تاتار عابدوللا توقاي, تۇرىكمەن بەردى كەرباباەۆ, قالماق داۆيد كۋگۋلتينوۆ, ت.ب. تۋىندىلارىن قازاقشا سويلەتىپ, حالىقتار دوستىعىنىڭ نىعايۋىنا ەڭبەك ەتتى.
1983 جىلى «جورىق جىرلارى» دەگەن اتپەن «جازۋشى» باسپاسىنان جىر جيناعى جارىق كوردى. سالاۋات يۋلاەۆ جىر-تولعاۋلارىن نەگىزىنەن ەكى اقىن اۋدارعان. ونىڭ ءبىرى – بۇركىت ىسقاقوۆ. ول جاڭادان تابىلعان ولەڭدەرى دەپ بەسەۋىن قازاقشالاعان. ال ونىڭ العى ءسوزىن جازىپ, كوپشىلىك بولىگىن قازاقشا سويلەتكەن – ب.امانشين. باشقۇرت جۇرتىنىڭ قول باستاعان باتىرى, ءسوز باستاعان اقىنى سالاۋات رۋحى ونىڭ ءومىرىنىڭ مانىنە اينالعان ماحامبەت جىرلارىمەن ۇندەس بولاتىن. ماحامبەتكە جاستاي قۇنىققان بەرقايىر امانشين رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسىنىڭ قاسىرەتىن تارتقان قوس حالىقتىڭ ايبىندى ۇلدارىنىڭ ىستەرى مەن تاعدىرىنان تامىرلاستىق تاۋىپ, سالىستىرا زەرتتەگەن.
ب.امانشين سالاۋات جىرلارىن باشقۇرت تىلىنەن تىكەلەي اۋدارعان ەكەن. ماحامبەتتى قالاي تەرەڭ تۇسىنسە, سالاۋاتتى دا سولاي قابىلداعان. جيناققا ەنگەن جىرلاردان ب.امانشين اۋدارماسىمەن باسىلعاندارى «تۋعان ەلىم», «ورالىم», «سوعىس», «وت», «جىگىتكە», «ساندۋعاش», «كيىز ءۇيىم», «زىليحا» ولەڭدەرى مەن «بۋگاشاۋمەن (پۋگاچەۆپەن – ا.ە.) قوس بولىپ, باتىر ەرمەن دوس بولىپ» تولعاۋى جانە «سالاۋات باتىر» اتتى تاريحي داستان. ولاردىڭ ءبارى دە وتە كوركەم, اسەم اۋەزى ساقتالا اۋدارىلعان.
«ماحامبەتتىڭ بابالارى مەن ۇرپاقتارى» (1991) دەگەن ادەبي زەرتتەۋ ەڭبەگى ۇلى اقىن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن عىلىمي تۇرعىدا بايسالدى, بايىپتى تالداۋىمەن قۇندى. «...ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە باسپادان بۇگىن عانا شىققان كىتابىم جاتىر. ول – تۋىسقان باشقۇرت حالقىنىڭ اقىنى ءارى باتىرى سالاۋات يۋلاەۆتىڭ ءوزىم قازاقشاعا اۋدارعان جىرلارى. ونىڭ ماعان وزگەدەن جاقىن كورىنۋى سوندىقتان: ونى قازاقشاعا اۋدارعان سەبەبىم – سالاۋات مەنىڭ ءپىرىم ماحامبەتپەن تاعدىرلاس, ەگىز قوزىداي ۇقساس. پاتشالىق ەزگىگە قارسى قارا شارۋالاردى ءدۇر كوتەرگەن, پاتشانىڭ التىن تاعىن شايقالتىپ, اتىپ ۇرۋعا شاق قالعان اتاقتى ەمەليان پۋگاچەۆتىڭ وڭ قولى, ءبىر جاعىندا كوتەرىلىسشى ساربازداردىڭ بريگاديرى, پولكوۆنيگى بولعان سالاۋات تا ماحامبەت قۇساپ وسى ازاتكەرلىك ازات جولدا جانىن قيدى. سوڭىندا اتاقتى, ارۋاقتى جىرلارى قالدى. سالاۋات جىرلارى ماحامبەت جىرلارىمەن ۇندەس, كەيبىر تۇستارىندا ءتىپتى ۇقساس, ۇيقاس كەلەدى.
سوندا و باستا ورىستىڭ قاھارماندىق «يگور پولكى تۋرالى ءسوزدى», ودان ماحامبەت بابام, ودان كەيىن سالاۋات جىرلارى – وسىلاي ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءبىر سارىنداس جىرلار, ءبىر تاعدىرلاس اقىندار مەن جازۋشىلىق ءومىرىمنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى بولىپ ورنىعىپ, ءبىر سيپاتىنا اينالعانىن مەن ءوزىم دە بايقاماي كەلىپپىن», دەپتى.
«دالاداعى داۋىل» يساتاي –ماحامبەت باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى سۋرەتتەيدى. بۇل – سيۋجەتتى پوەما. ول يساتاي – ماحامبەت باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس وقيعاسىن ارقاۋ ەتىپ, «كنيازداعى قاراڭعى ءۇي», «كەزدەسۋ», ء«ۇبى كەلگەندە», «ماحامبەت پەن قاراۋىل», «بالقىنىڭ ءۇيىن ورتەۋ», «ورداعا! ورداعا!», «ماحامبەتتىڭ مونولوگى» اتتى جەتى بولىكتەن قۇرالعان, ءار ءبولىمى ماحامبەت ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىن قامتىپ, كوتەرىلىستىڭ تاريحي دامۋ ساتتەرىمەن تىكەلەي قاتىناستا ورىلەدى.
بەرقايىر امانشين – رومان جازىپ, پروزادا دا قولتاڭباسىن قالدىرعان جازۋشى. ەڭبەگىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن ماحامبەت تۋرالى زەرتتەۋلەر قۇراسا, سوعان سۇيەنىپ ول ءوزىنىڭ عۇمىرلىق ىزدەنىسىنىڭ تىرەك كوزى – ماحامبەت تۋرالى كولەمدى كوركەم شىعارما دا جازدى. ءسويتىپ, ماحامبەتتىڭ كوركەم تۇلعاسىن سومداپ كەتتى. ول تۋرالى: «...ادەبيەتتە ماحامبەتتىڭ وبرازىن سومداپ قالدىردى. «ماحامبەتتىڭ تاعدىرى» رومانىن جازۋ ءۇشىن ول ادام ايتقىسىز مول ۋاقىت پەن ەڭبەك جۇمسادى. ول تەك قانا وسى روماندى – ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ وركەشى, بيىگى بولادى دەپ سانادى دا, سوعان سانداعان جىلىن سارپ ەتتى», دەيدى قازاقتىڭ اقيىق اقىنى عافۋ قايىربەكوۆ.
اقىن-جازۋشى ماحامبەتتانۋ عىلىمىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. پاتشا مەن حان وكتەمدىگىنە قارسى كوتەرىلگەن قازاقتاردىڭ ءىرى قولباسشىسى, جالىندى جارشىسى, ۇلى اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدە قاجىم جۇماليەۆكە ىلەسە, ودان كەيىن دە قىرۋار جۇمىس تىندىردى. اسىرەسە بۇرىن جاريالانا قويماعان تالاي ءماتىندى تاۋىپ, عىلىمي تۇرعىدا ەكشەپ, اقىن مۇراسىن بايىتتى. «ماحامبەتتىڭ تاعدىرى» قازاق پروزاسىنىڭ سالماقتى, كوركەم تۋىندىسى دەۋگە بولادى. اۆتور تاريحي وقيعالار جەلىسىن ءبىر باعىتتا ءوربىتىپ, يساتاي مەن ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىستىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن اشۋعا تۇتاستىرعان. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ تاريحي ءھام كوركەم شىندىعىن قيۋلاستىرا الدى.
زەرتتەۋشىنىڭ ناعىز مىنەزى ماحامبەتتانۋدا كورىندى. تىڭ شەشىمدەرىن باتىل ايتتى. «قازاق ادەبيەتىندە» (20.05.1955., № 20) جاريالاعان «ماحامبەتتىڭ ۇرپاقتارى» اتتى العاشقى ماقالاسىندا-اق اقىن جونىندە ءۇستىرت باياندالىپ كەلگەن قۇپيا سىرلاردىڭ كومبەسىن اشتى. ماحامبەتتىڭ اكەسى وتەمىس تۋرالى, ونىڭ حان بيلىگىن جاقتاۋشى يساتايمەن دۇردارازدىعى, سوعان قاراماستان, ماحامبەتتىڭ دوسى بولعانىن العاش ايتقان دا ب.امانشين ەدى. وسى گازەتتىڭ 1956 جىلعى №34 سانىنداعى «ماحامبەت قاشان قازا تاپتى؟» دەگەن ماقالاسىندا: «1846 جىلدىڭ وكتيابرىندە بايماعامبەت ماحامبەتتى ۇستاپ اكەل دەپ ءوزىنىڭ 20 جەندەتىن جىبەرەدى. ولار اقىننىڭ ۇيىنە الداپ ەنىپ, جانجال شىعارىپ, ونى ءوز ۇيىندە قىلىشپەن شاۋىپ ولتىرەدى.
سونىمەن ماحامبەت 1846 جىلدىڭ وكتيابرىندە قازا تاپتى دەيىك. سوندا قاي كۇنى؟ بۇل وقيعا جونىندە جوعارىدا اتالعان ارحيۆتە ساقتاۋلى ىستەن ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ 1846 جىلعى 15 نويابردەگى وتىرىسىنىڭ پروتوكولىن تاپتىق. بۇل پروتوكولدا ماحامبەتتىڭ ءولىمى جونىندە بايماعامبەتتىڭ سول جىلى 5 نويابردە شەكارا كوميسسياسىنا جازعان مالىمدەمەسىنىڭ مازمۇنى كەلتىرىلگەن. سونىمەن بىرگە بۇل وقيعا جونىندە ماحامبەتتىڭ ءىنىسى حاسەننىڭ 4 نويابر كۇنى بايماعامبەتكە بەرگەن جاۋابىنىڭ مازمۇنى تىركەلگەن. بىزگە قاجەت مالىمەت وسى حاسەننىڭ جاۋابىنان تابىلدى. سونىمەن حاسەن ءوزىنىڭ 1846 جىلى نويابردە بەرگەن جاۋابىندا ماحامبەت سودان 20 كۇندەي بۇرىن ءولدى دەگەن. ەگەر انىق 20 كۇن بولسا, بۇل 16 وكتيابرگە ءدال كەلەدى. تاپ باسىپ ايتىلماعانى وكىنىشتى. الايدا ناماز وقيتىن, دەمەك كۇننىڭ جۇماسىن بىلەتىن ادام بولعاندىقتان, ەسەبىنەن اسا الشاقتاپ كەتپەسە كەرەك. سوندا ءبىر كۇندى ءارى, ءبىر كۇندى بەرى العاننىڭ وزىندە ماحامبەت 1846 جىلدىڭ 15-16-17 وكتيابرىندەگى كۇننىڭ بىرىندە قازا تاپتى دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى».
بەرقايىر امانشين 1955 جىلدان ولگەنشە سانالى عۇمىرىن ماحامبەتتانۋعا ارنادى. تىڭ دەرەك تابىلسا, ماحامبەتتانۋ ىلىمىنە ىركىلمەستەن قوسىپ وتىرعان. اقىن ولەڭدەرىنىڭ جيناعىن شىعارۋعا ۇلەس قوستى. 1974 جىلى «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» جيناعىن شىعارسا, 1979 جىلى «جىر سەمسەر» جيناعى جارىق كوردى. بۇلاردا ولەڭدەردىڭ تەكستولوگياسىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزىپ, عىلىمي بايىپتاۋلار ارقىلى ناقتىلادى.
زەرتتەۋشىنىڭ ءبىر قاسيەتى – ماحامبەت وسكەن, وعان قاتىستى وقيعالار وربىگەن ءوڭىردىڭ كونەكوزدەرىنەن يساتاي – ماحامبەت تۋرالى, كوتەرىلىس تاريحى, كوتەرىلىسشىلەر تاعدىرى, ماحامبەتتىڭ شىعارماشىلىق بولمىسى, ت.ب. مالىمەت مول. جانە ولاردى دەر كەزىندە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالادى. تەك ماحامبەت تۋرالى ماقالالارىنان قۇراستىرىلعان «جىر-سەمسەر» ەڭبەگى («ارىس» باسپاسى, 2004) 276 بەتتەن تۇرادى ەكەن.
ب.امانشين – ليريكالىق تا, ەپيكالىق جانردا دا ءبىرشاما جەتىستىككە جەتكەن اقىن. ونىڭ «جۇرەگىم – دالام», «وي كەتۋ», «كەشە مەن بۇگىن», «بەيۋاقتا», «اقىن قولى», «دوسىما حات», ت.ب. ولەڭدەرى اسەم ليريكا ۇلگىلەرى بولسا, ء«مۇسليما», «دالاداعى دابىل», «ەلشى», ت.ب. پوەما-داستاندارى – ەپيكالىق جانرداعى جەتىستىكتەرى دەپ باعالاۋعا تۇرارلىق دۇنيەلەر. اۆتوردىڭ قازاق ادەبيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان بولعاندىقتان, الار ورنى دا زور.
ايگۇل ەرمەكوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
