قازاقستان – سەنىمدى سەرىكتەس

كەشە استانادا پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاقستان جولى: بىرلىك. پاتريوتيزم. رەفورمالار» تاقىرىبىندا حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى قابي­بوللا جاقىپوۆ, بەلا­رۋس رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق جينالىسى وكىلدەر پالا­تاسىنىڭ توراعاسى ۆلا­ديمير اندرەيچەنكو, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ توراعاسى اسىل­بەك جەەنبەكوۆ, قازاقستان, رەسەي, اۋعانستان, تاجىك­ستان, تۇرىكمەنستان پارلا­مەنتشىلەرى, قحا, حالىق­ارالىق ۇيىمدار وكىل­دەرى جانە بىرقاتار مەملە­كەت­تەردىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىلەرى قاتىستى. كوپەتنوستى جانە كوپكون­فەس­سيالى قوعامىمىزدى دامىتۋ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ باعىتىندا ەلىمىز بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستار تالقىلانعان بۇل جيىندى قابيبوللا جاقىپوۆ اشتى. – بۇل فورۋم قازاقستانداعى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردى ايقىندايتىن تاريحي وقيعالار: جۋىردا عانا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ مەن ەلباسىمىز جاريا ەتكەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورما كە­­زەڭىندە ءوتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ۇستىمىزدەگى جىل قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىل­دىعى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرى­لۋى­نا 550 جىل تولۋى, كونس­تيتۋ­تسيانىڭ 20 جىلدىعى سىندى ايتۋلى شارالارمەن ەرەكشەلەنۋدە. وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى بەلەستەرى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيانىڭ تۇ­راقتىلىق پەن وركەندەۋگە قول جەتكىزۋدە قازاقستان جولىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەرىن ۇعىنۋ تۇرعىسىنان ماڭىزى زور, – دەدى قابيبوللا جاقىپوۆ. سونداي-اق, ءماجىلىس سپيكەرى قازىرگى تاڭدا «قازاقستان جو­لى» مەن «نازارباەۆ مودەلى» ۇعىم­دارى بەرىك ورنىققانىن اتاپ ءوتتى. – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ – كەز كەلگەن مەم­­لەكەتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى, بارشا ادامزات وركە­نيەتى ءۇشىن وزەكتى. سوندىقتان دا, ەلى­مىزدى جەدەل جاڭعىرتۋ جاع­داي­­ىن­داعى ەتنوسارالىق جانە كون­فەس­­سياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قازاقستاندىق ءتاجىري­بەسىن حالىقارالىق قوعامداس­تىق جوعارى باعالاپ وتىر, – دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق «الدىمەن – ەكونوميكا, سونان سوڭ – ساياسات» قاعيداتى بويىنشا جۇيەلى ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسۋدا. ق.جاقىپوۆتىڭ سوزىنە قا­را­عاندا, قازاقستاندىق ۇلگىدە دا­مۋدىڭ ەڭ باستى فاكتورى ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ كوشباسشىلىعىنىڭ الەمدە مويىندالۋى. – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەل پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ ءابسوليۋتتى ءارى بەرىك نەگىزى رەتىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم قۇندىلىقتارىن قالاپ قانا قويعان جوق, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا, بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردىڭ قۇقىعى مەن بوس­تان­دىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – يدەيالارى حالىقتىڭ ينتەللەكتۋالدى قۋاتىن ۇلى ىستەرگە جۇمىلدىرا الاتىن مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ – شىن مانىندە حالىقتىق پرە­زيدەنت, – دەدى قابيبوللا جاقىپوۆ. بۇدان بولەك, ءماجىلىس توراعاسى بۇگىنگى قازاقستان – ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردا توراعالىق ەتۋ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى بەيبىتشىلىك سۇيگىش مەملەكەت ەكەنىن, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن ءوز ەركىمەن جاپقانىن, سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ءوزى ءىرى حالىقارالىق ءبىتىم­گەر­لىك ۇدەرىستەرگە قاتىسقانىن, پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتە, سونىڭ ىشىندە تاۋ­لى قاراباقتا, تاجىكستان مەن قىر­عىز­ستاندا تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى ءۇشىن, ۋكرايناداعى جاعداي بويىنشا كەلىس­سوزدەر ۇدەرىسىن جولعا قويۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءارى توتەنشە ماڭىزدى شارالار اتقارعانىن اتاپ كورسەتتى. بۇعان قوسا, ول وڭىرلىك جانە جاھان­دىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتى جاندان­دىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندا اۋعان­ستانعا كومەك جونىندەگى ىستامبۇل كون­فەرەنتسياسى وتكەنىن, يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ ەكى راۋندى جۇرگىزىلگەنىن, جاقىندا عانا سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەلىپ: «بۇۇ بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جونىندەگى حالىقارالىق بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇگىنگى قازاقستان – ەقىۇ, يسلام ىن­تى­ماقتاستىعى ۇيىمى سەكىلدى ءىرى حالىق­ارالىق ۇيىمداردا توراعالىق ءتاجى­ريبەسى بار, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋ يدەياسىن تابىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان بەيبىتشىلىك سۇيگىش مەم­لەكەت. قازاقستان ءوز ەركىمەن رەسەي, قى­­تاي, اقش, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, باس­قا دا مەملەكەتتەرمەن ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىكتى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتىر», – دەدى. ودان ءارى قابيبوللا جاقىپوۆ پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستا­ماسى بويىنشا 2013 جىلدىڭ قىر­كۇيە­گىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2013-2022 جىلداردى مادەنيەتتەردى جاقىن­داس­­تىرۋدىڭ حالىقارالىق ونجىل­دى­عى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى شە­شىم قابىلداعانىن, ادامي ولشەم تۇر­عىسىنان العاندا ەلىمىز ءۇشىن تولەرانت­تىلىق قاعيداتتارى مەن كەمسىتپەۋشىلىك قاعيداتتارى مەيلىنشە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, ءماجىلىس سپيكەرى ەل­باسى ۇسىنعان 5 ينستيتۋتتىق رە­فور­مانىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. – ەلباسى ايقىنداعان بۇل رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە, ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرۋعا, قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى نىعايتۋعا, سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىڭ ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى دا بەكىتىلدى. جالپى العاندا, مۇنداعى اڭگىمە ەڭ الدىمەن مەريتوكراتيا قاعيداتتارى بويىنشا جوعارى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن رە­فورمالاۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ەكىن­شى بلوكتا, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىق­تىعىن ارتتىرۋ جولىمەن زاڭنىڭ ۇستەم­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ اياسىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋدىڭ اشىق­تىعىن قامتي وتىرىپ, ءبىز شەتەلدىك ينۆەس­تور­لاردىڭ سەنىمدىلىگىن كوتەرە تۇسەمىز, – دەدى ق.جاقىپوۆ. ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە بەلارۋس پارلا­مەنتى تومەنگى پالاتاسىنىڭ ءتور­اعاسى ۆلاديمير اندرەيچەنكو قازاقستان-بەلارۋس قارىم-قاتىناستارى جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلە جاتقانىن ءسوز ەتە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ايماقتىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, شىعىس پەن باتىس­تىڭ وركەنيەتىن جاقىنداتۋداعى, ەۋر­ا­زيا كەڭىستىگىن رۋحاني جانە مادەني داستۇرلەرىن بىرىكتىرۋگە دەگەن ۇمتى­لى­سىن, سونداي-اق, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءسوز ەتتى. ال قىرعىزستان پارلامەنتىنىڭ ءتور­اعاسى اسىلبەك جەەنبەكوۆ قازاقستان-قىرعىزستان اراسىنداعى ىنتىماقتى قاتىناستىڭ ومىرشەڭدىگىن, ەكى ەلدىڭ تىعىز بايلانىستا بولۋىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوسىپ كە­لە جاتقان ۇلەسى زور ەكەنىن جەتكىزە كەلىپ, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ينس­تي­تۋتىنىڭ جۇمىسى – بۇل بىرەگەي ءتاجى­ريبە, ونداي تاجىريبە باسقا مەملەكەتتەر تاراپىنان زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سونىڭ ىشىندە قىرعىزستاندا دا بۇل تاجىريبەنى زەرتتەۋ كەرەك. ءبىز ءۇشىن ۇلتارالىق كە­لىسىم ماعىناسىز ماسەلە ەمەس», – دەدى. قىرعىزستان پارلامەنتى باسشى­سىنىڭ پايىمداۋىنشا, قحا جۇمىسىنا ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى باسشىلىق ەتىپ, ءدال وسى سالانى تىكەلەي باقىلاۋىندا ۇستاۋى ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. بۇدان كەيىن ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى استريد تۋرس, قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرا­لى توعجانوۆ, رەسەي دۋماسىنىڭ دەپۋ­تاتى سەرگەي ۆاينشتەين, اۋعانستان يس­لام رەسپۋبليكاسى ۆولەسي جيرگاسى ايەل­دەر مەن بالالار ماسەلەلەرى  جونىندەگى كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شۋكريا پايكان احمادي, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى مادجيليسي ولي مادجيليسي نامويانداگوننىڭ دەپۋتاتى دامير امريحۋدوي, تۇرىكمەنستان مەدجيليسىنىڭ دەپۋتاتى رەدجەپگەلدي مەرەدوۆ جانە باسقالار ءسوز سويلەدى. جالپى, جيىندا ءسوز العانداردىڭ ءبىر­قاتارى قازاقستان حالقى اسسام­بلە­يا­سىنىڭ تاجىريبەسى –قازاقستاندىقتاردىڭ بەيبىتشىلىكپەن ءومىر سۇرۋگە, حالىقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن جانە ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ, ورتاق بولاشاقتى قۇرۋعا دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ كورىنىسى دەپ ەسەپتەيتىندەرىن جەتكىزدى. ال تاعى ءبىر­قاتار سپيكەرلەر اسسامبلەيا جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋدا جەڭىسكە جەتۋىمەن, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جانە «ءماڭ­گىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى باستاۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ تەرەڭ سيمۆولدىق ءمانى بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. بۇعان قوسا, كونفەرەنتسياعا قاتى­سۋ­شىلار قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەرمەن مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسۋگە نيەتتى ەكەندىگىن ءسوز ەتتى. سونداي-اق, جيىندا قازاقستان جۇيە­لىلىكپەن جانە سەنىمدىلىكپەن دامىپ كەلە جاتقان, ءتۇرلى ەتنوستار, مادە­نيەتتەر, دىندەر توعىسقان جاس ءارى كۇش­تى, جاھاندىق ۇنقاتىسۋ مەن ىنتىماق­تاس­تىقتى قۇرۋدا سەنىمدى ارىپتەس ەل رەتىندە اتاپ ءوتىلدى. باسقوسۋ بارىسىندا حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفەرەنتسياعا قاتى­سۋشىلار قازاقستان حالقىن, پرەزيدەنت, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى اتال­عان ۇيىمنىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇت­تىقتاپ, ەلىمىزگە دامۋ مەن وركەندەۋ, كەمەل كەلەشەك تىلەدى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».