نەمەسە مايدانگەر اتامنىڭ اماناتى
كورنەكتى جازۋشى زەيىن شاشكيننىڭ نەمەرە اعاسى دايىرباي شاشكين ۇلى وتان سوعىسىنا 1942 جىلى شاقىرىلىپ, ۆولحوۆ, لەنينگراد, 1 ۋكراين مايداندارىندا جاۋمەن شايقاسقان. 1943 جىلى اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. سوعىس جىلدارى مايداننان ءۇشبۋ حاتتاردى حالىق اسىعا كۇتەتىن. ءبىر حات قۋانىش اكەلسە, ەكىنشىسى قايعى بۇلتىن ۇيىرەتىن. «قارا قاعاز» دەگەن اتپەن ەل ەسىندە قالعان جانسىز پاراقتاعى اقپارات اياداي اۋىلعا لەزدە تارالىپ ۇلگەرەتىن. سول كەزدەردە «قارا قاعاز» كەلىپ, كەيىن ەلىنە امان-ەسەن ورالعان مايدانگەرلەر دە از ەمەس. ءدال وسىنداي وقيعا بۇگىن ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان مەنىڭ اتام دايىرباي شاشكيننىڭ دە وتباسىندا بولادى. مايدانگەردىڭ جارى تەمىرجان اپامىز بەن ونىڭ تۋعان-تۋىستارىن بۇل سۋىق حابار كۇيزەلتىپ جىبەرەدى. وزەگى قانشا ورتەنسە دە اپامىز ءۇمىتىن ۇزبەيدى. ونىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە جارىنا دەگەن جارىق ساۋلە وشپەدى, ءولدى دەۋگە سەنبەدى, سەنگىسى دە كەلمەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە اتامىز 1945 جىلى قىركۇيەكتە ەلگە امان ورالادى.
ول وقيعا بىلاي بولىپتى. قولىمدا اتام دايىرباي شاشكيننىڭ جەڭىستىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا قازپوترەبسويۋز مەكەمەسىندە مەرەكەنى وتكىزۋ جونىندە قۇرىلعان جەرگىلىكتى كوميتەتتىڭ توراعاسىنا جازعان ءوتىنىشى تۇر. قىرىق جىل بويى ساقتالعان سارعايعان قاعاز بەتىندەگى جازۋلارى مارجانداي ەكەن.
«مەنىڭ سوعىستا بولعانىمدى, نەبىر قاندى شايقاستارعا قاتىسقانىمدى قىزىل تۋلى, سۋۆوروۆ وردەندى پاۆلوۆ ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى مەن ساياسي ءبولىمىنىڭ كوميسسارى بەرگەن ماقتاۋ قاعازدارى دالەلدەيدى. ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن قوسا جىبەرىپ وتىرمىن. 1942 جىلى كۇز ايلارىندا نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ اسكەرلەرى لەنينگراد قالاسىن قورشاۋعا العاندىعى وزدەرىڭىزگە ءمالىم. بۇل كەزدە مەن ۆولحوۆ مايدانىندا بولىمشە كومانديرى ەدىم. باسقىنشىلاردى قالاعا كىرگىزبەۋ ءۇشىن جان اياماي شايقاسىپ جاتتىق.
1943 جىلعى 8 قاڭتار كۇنى ۆولحوۆ, لەنينگراد مايداندارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى مىقتى بەكىنىس جاساپ العان نەمىس اسكەرلەرىنە قارسى شابۋىلعا شىقتى. ون تاۋلىك بويعى ۇزدىكسىز قانتوگىستەن سوڭ نەمىس اسكەرلەرى ءبىرىنشى بەكىنىستەن كەرى شەگىنىپ, ەكىنشى قورعانىس بەلدەۋىنە ورنىقتى. وعان شابۋىل 17 قاڭتار كۇنى باستالىپ كەتتى. جاۋ بەكىنىسىندە ورنالاسقان دوتتار مەن دزوتتار باس كوتەرتەر ەمەس. قورعان قالىڭدىعى 10 سانتيمەترلىك شويىن ترۋبالارمەن قورشالعاندىقتان ءبىزدىڭ اسكەرلەر ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن بويى جاۋ شەبىن بۇزا المادى. اقىرىندا اۋىر ارتيللەريانىڭ كومەگىمەن بەكىنىستەر تاس-تالقان ەتىلىپ, لەنينگراد قالاسىن قورشاۋعا العان نەمىس اسكەرلەرى كەرى شەگىندى. وسى شايقاس كەزىندە اياعىمنان جارالانىپ, مايدان دالاسىندا قالىپ قويدىم.
جاۋىنگەر دوستارىم ۋرالاپ العا جۇگىرىپ بەكىنىستەردى الۋ ءۇشىن جاۋ سوڭىنا ءتۇستى. جان-جاعىم قالىڭ قار. ايقايلاسام داۋىسىم شىقپايدى. اياعىم جارالانسا دا قولىم امان. شىنتاقپەن تايانىپ 100-150 مەتردەي جەرگە سۇيرەتىلىپ بارىپ قۇلاپپىن. سول كۇنى تۇندە كورشى اسكەري ءبولىمنىڭ بارلاۋشىلارى مەنى تاۋىپ الىپ سانباتقا, ودان دالالىق گوسپيتالعا, سودان كەيىن كالينين وبلىسى, بوروۆيچي قالاسىنا جەتكىزىپتى. مۇندا تەز ەمدەلىپ, مايدانعا اتتاندىم. وسى ارالىقتا اسكەري ءبولىم كومانديرى مەنى ولدىگە جورىپ وتباسىما «قارا قاعاز» جولداعان بولۋ كەرەك. سونىمەن, لەنينگراد قالاسى قورشاۋدان بوساتىلىپ, نەمىستەر كەيىن شەگىنىپ, قاۋىپ-قاتەر ازايعان كەزدە ءبىزدىڭ مايدانعا, مەن قىزمەت ەتكەن قىزىل تۋلى سۋۆوروۆ وردەندى پاۆلوۆ ديۆيزياسىنىڭ شتابىنا قازاقستاننان جۋرناليستەر كەلەدى. ولاردىڭ ماقساتى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى ماتەريال ازىرلەۋ. وسى تۇستا ديۆيزيا كومانديرى مەنىڭ فاميليامدى اتاپ, ون تاۋلىك بويى لەنينگراد قالاسىن قورشاۋدان بوساتۋ ءۇشىن بولعان شايقاستىڭ سوڭعى كۇنى ەرلىكپەن قازا تاپتى دەيدى. ولار ەلگە كەلگەننەن كەيىن بولعان جاعدايدى ءباسپاسوز بەتىنە جاريالايدى. سول كەزدە گازەتتىڭ ءبىر داناسى قاراعاندى قالاسىندا تۇراتىن مەيرام ىبىراەۆتىڭ قولىنا تيەدى. ول بۇل گازەتتى مەنىڭ ءىنىم زەيىن شاشكينگە جىبەرەدى. اۋمالى-توكپەلى زامان كەزىندە ءىنىم ول گازەتتى جوعالتىپ الادى. قانداي گازەت, قاي كۇنى شىققانىن ءىنىم ەسىنە ساقتاي الماپتى. مەن تۋرالى جازىلعان سول باسىلىمدى وسى ۋاقىتقا دەيىن ىزدەپ تابا المادىم. گازەتكە باسىلعان ماتەريال مەن جارالانعاننان كەيىنگى 1943 جىلدىڭ قاڭتار, اقپان, ناۋرىز, ءساۋىر, مامىر, ياكي جاز ايلارىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» نەمەسە قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتتەرىندە جاريالانعان بولۋى كەرەك. بۇل جونىندە 1969 جىلى قاسكەلەڭ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنا ءوتىنىش جازدىم. ولار قاراعاندى وبلىستىق گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا ىزدەپ تابۋدى تاپسىرىپ, حات جىبەردى. ولار 1943 جىلعى گازەت ءارحيۆى الماتىداعى ورتالىق كىتاپحاناعا تاپسىرىلعان, سوندا ساقتالادى, دەپ جاۋاپ جىبەرىپتى. وسىدان كەيىن مەن سىرقاتتانىپ, ءارى قاراي ىزدەتە المادىم. سىزدەردەن سۇرايتىنىم جەڭىستىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسىنە دەيىن سول ماقالا شىققان گازەتتى تابۋعا كومەك كورسەتسەڭىزدەر ەكەن. ءوتىنىش بەرۋشى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, زەينەتكەر د.ا.شاشكين».
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەن راس. اتامىز دايىرباي شاشكين ۇلى وتان سوعىسىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, ەرەكشە ەرلىك كورسەتىپ, بەرلينگە جەتىپ, ەلگە جەڭىستەن سوڭ ورالدى. ونىڭ «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن», «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» سياقتى مەدالدارى سونىڭ ءبىر ايعاعى ىسپەتتى.
اتامىز ءبىلىمدى ءارى ونەرلى ادام بولاتىن. ول كادىمگىدەي ولەڭ جازاتىن, ادەبيەتكە قۇمار ەدى. بەلگىلى عالىم قانىش ساتباەۆپەن بىرگە وقىپ, بىرگە وسكەن. ولار جاستىق شاعىن تۋعان جەرى باياناۋىلدا بىرگە وتكىزگەن. كوركەمونەرپازدار كلۋبىن العاشقى قۇرۋشىلار. «ارقالىق باتىردى» قويۋشى جانە سول پەسادا باستى رولدەرىن ويناعان ادامدار. سونىمەن قاتار, كونتسەرتتەر دە ۇيىمداستىرعان. وزدەرى ءان سالىپ, دومبىرا, سكريپكا, سىرناي تارتقان. ولەڭ, تاقپاق, سكەتچ, ينتەرمەديالار وقىعان. سول كەزدەردە ايەلدەرىن دە كونتسەرتكە قاتىستىرعان. اسىرەسە, اتامىزدىڭ جارى, مەنىڭ ەنەم اتاقتى ءانشى-كومپوزيتور جارىلعاپبەردىنىڭ قارىنداسى قوزعانبايقىزى تەمىرجان گارمونمەن ءان سالعان.
سوعىسقا دەيىنگى جىلدارى دا شاشكيندەر اۋلەتى كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى باستان وتكەرگەن. بۇل جونىندە اسىرەسە, اتامىزدىڭ نەمەرە ءىنىسى زەيىن شاشكين تۋرالى جازىلعان ەستەلىكتەردە, اتامىزدىڭ قىزى ماكيزا اپايدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتتارىندا اشىق تا انىق جازىلعان.
اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى ءبىلىم مەن عىلىم جولىن قۋىپ ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ات سالىسقان ازاماتتار. ولار: ساقا دايىرباي ۇلى شاشكين – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدى. وسىدان ون جىل بۇرىن قايتىس بولدى. ساقانىڭ ۇلى شىڭعىس شاشكين بەتكە ۇستار دارىگەر-نەيروحيرۋرگ, ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى جوسپارلاۋ جانە دامۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
اۋىل مولداسىنان ءبىلىم الىپ كوز اشقان, قاراپايىم عانا ەڭبەك ادامىنىڭ قىرىق جىل بويى ساقتالعان حاتىن قايتا جاريا ەتۋدەگى ماقساتىمىز, مارقۇم اتامىز تۋرالى وسىدان جەتپىس جىل بۇرىن جازىلعان ماتەريالدى ىزدەپ تاۋىپ, ءوزى بولماسا دا سوڭىندا قالعان ۇرپاعىنا وقىتىپ, اتا اماناتىن ورىنداۋ ەدى. اماناتقا قيانات جۇرمەسى انىق.
ساۋلە دايىرباي كەلىنى شاشكينا.
سۋرەتتەردە: د.شاشكين (وڭ جاقتا); قارۋلاستار ورتاسىندا.
