تاۋەلسىزدىك تىرەگى – الەۋەتتى مەملەكەت

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن تاڭداۋ, نەگىز­دەۋ, ونى ورىنداۋدىڭ ناقتى تەتىك­تەرىن انىقتاۋ باعدارىنان ءبىر جالىققان ەمەس. تى­نىمسىز ىزدەنۋدە, ەڭبەكتەنۋدە. وسىدان اينى­ماعان ەلباسى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدار­لاماسىندا جاڭا جوبا – ەلدى جەتىل­ءدىرۋدىڭ بەس حالىقتىق رەفورماسىن ۇسىندى. ول ينستيتۋتتىق دامۋ­دىڭ بەس رەفورماسى دەپ تە اتالادى. ەلبا­سىنىڭ وسى جاڭارۋ رەفورمالارىنىڭ, يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى تىڭ باستامالارى مەن ويلارىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ شىندىعىندا, قازاقستاننىڭ حح عاسىرداعىداي (ارينە, وندا كسرو قۇرامىندا, تاۋەلدىلىك جاعدايىندا) تاعى دا الەمدىك وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىندا قالۋ قاۋپى بار ما؟ تاۋەلسىزدىككە تونگەن قاتەر كوپ پە؟ قاي سالادا؟ اڭگىمەنىڭ كۇردەلىسى دە, قيىنى دا وسىندا جاتىر. الەمدىك ۇدەرىستەردى بىلەتىن, سولاردىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرەتىن مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە پرەزيدەنت ن.نازار­باەۆ: «وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا قازاقستان قايتپەك كەرەك؟ ءوز ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قالاي نىعايتادى؟ ونىڭ ناقتى جولدارى مەن تەتىكتەرى قان­داي؟» – دەگەن سۇراقتارعا ۇنەمى جاۋاپ ىزدەۋدە. ال جاھاندىق كۇردەلى احۋالدا ەل­باسى ۇسىنعان جاڭا بەس رەفورما نەگە ينس­تيتۋتتىق دەپ اتالادى؟ ول نەگە جاڭعىرتۋمەن بايلانىستىرىلعان؟ ساياساتتانۋ مەن الەمەتتانۋ عىلىمدارىندا مەملەكەت, ونىڭ ۇيىمدارى مەن قۇرامداس بولىكتەرى, ادەتتە «ينستيتۋت» كاتەگوريا­سى ارقىلى سيپاتتالادى دا, ولارداعى ساپالى, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ينستيتۋتتانۋ تۇسىنىگىمەن انىقتالادى. قوعامدىق عىلىمداردا فيزيكا عىلىمىنان الىنعان ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىك (ينستيتۋتسيو­نالنايا نەوپرەدەلەننوست) دەگەن كۇردەلى تۇسىنىك بار. ونى ەڭسەرۋ ءار ينستيتۋت, بىرلەستىك ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ال ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىك مەملەكەت دەڭگەيىندە ەڭسەرىلمەگەن بولسا, ول – تىم قاۋىپتى ءۇردىس. ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىك – تاپسىرىس, جۇكتەۋدىڭ بولماۋىنان, دامۋ ۆەكتورىن بىلمەۋدەن تۋاتىن قيىن احۋال. امەريكالىق ينستيتۋتسيو­ناليست عالىم د.نورت بەلگىسىزدىكتى ازاي­تۋدىڭ جولدارىنىڭ كۇردەلىلىگىن سيپاتتاپ, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ءتيىستى ءبىلىم شەڭبەرىندە اقپاراتتى مولايتۋ, قولدا بار ينستيتۋتتىق قۇرىلىم-كاركاستىڭ كولەمىندە – ونەرتاپقىشتىق, يننوۆاتسيا, جاڭا سەنىمدەردى قالىپتاستىرۋ, ينستيتۋتتىق قۇرىلىم-كاركاستى وزگەرتۋ ارقىلى ىنتالاندىرۋ دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان, پرەزيدەنت ۇسىنعان ينستيتۋتتىق رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماق­ساتى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مەم­لەكەتتىڭ قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيالىق كاركاسى نەگىزىندەگى ينستيتۋتتىق بەلگىسىزدىكتەر مەن قالىپتاسۋ, كەمەلدەنۋ كەزەڭىندەگى بويىندا ءالى دە بولسا ورىن الىپ وتىرعان «بالالىق اۋرۋلاردى» ەڭسەرىپ, ونىڭ قازىرگى كۇردەلى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن دامۋ ۆەكتورىنا شىعارۋ دەپ ەسەپتەيمىز. ال ينستيتۋتتانۋ دەگەن ءۇردىس نەنى بىلدىرەدى؟ الەۋمەتتانۋ تەورياسىندا «ينستيتۋت» دەپ لاتىننىڭ «institutum» – بىرىنشىدەن, مەكەمە, ۇيىم, بىرلەستىك دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن, ەكىنشىدەن, تۇراقتى ىشكى بەرىك قاتىناستار ارقىلى مىندەتتەرى, ماقساتتارى مەن الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ ورتاقتىعى بىرىكتىرەتىن جانە بۇل ماڭىزدى جۇيەقۇراۋشى بەلگىلەردىڭ تۇگەلى دەرلىك زاڭدار مەن ەرەجەلەر ارقىلى تۇبەگەيلى رەتتەلگەن ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلكەن توبىن, بۇتىندەي قوعامنىڭ جانە ونىڭ كىشى جۇيەلەرىنىڭ (ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك سالانىڭ, وتباسىنىڭ جانە ت.ب.) ورنىقتى دامۋىن, فۋنكتسيالىق تولىسۋىن سيپاتتايدى. ال ءسوزدىڭ كەڭ ماعىناسىندا مەملەكەت تە قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ءبىر ينستيتۋتى. ەرەكشەلىگى – ەرەكشە مارتەبەگە يە, باستى ورتالىق ينستيتۋتى. قازىرگى زامان وسى باستى ينستيتۋت – مەملەكەتتىڭ يىعىنا ءۇستى-ۇستىنە جاڭا سىناقتار ارتۋدا. بۇعان قالىپتاسقان قازاقستان مەملەكەتى دە تۇسۋدە. ەندەشە, ورنىقتى دامۋ ۇردىسىنە تۇراقتى ۇمتى­لىپ وتىرعان مەملەكەتىمىزدىڭ ءوز كەمەل­دەنۋىنىڭ باستى باعىتتارىن ءار كەزەڭنىڭ, ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي سىندارلى ءجىتى قاراپ, ناقتىلاپ, تولىقتىرىپ وتىرۋى تابيعي دا زاڭدى. پرەزيدەنت ۇزاق مەرزىمدى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا انىقتالعان كۇردەلى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن «ينستيتۋتتىق رەفورما» دەگەن تالاپ-ماقساتپەن انىقتاپ, ولاردىڭ ءمان-مازمۇنىن ناقتى سيپاتتادى. اتالعان رەفورمالاردىڭ وزەگىن قۇرايتىن جوعارىدا ايتىلعان ينستيتۋتتىق دامۋ دەگەنىمىز – اسا كۇردەلى ۇدەرىس. ونىڭ كۇر­دەلى تالاپ-ماقساتتارى بارىسىندا قوعامدىق ءومىر سالاسىنداعى, بەلگىلى ءبىر قوعامدىق-ساياسي وبەكتىدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي قاتىناستار مەن ۇردىستەر قاجەتتى رەتتىلىككە كەلىپ, ول تۇراقتى الەۋمەتتىك-فۋنكتسيالىق قۇرىلىمعا اينالادى. ساپالىق دامۋ جولىنا تۇسەدى. الەمدىك, اسىرەسە, امەريكالىق (سونىڭ ىشىندە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى وقىمىستىلارى) جاھانتانۋشى عالىمدار قازىرگى زامانعى ۇلتتىق مەملەكەتتەر ءرولىنىڭ, ءتىپتى, مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ ءوزىنىڭ ماڭىزدى ەمەستىگىن, ولاردىڭ ءوز فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگىن حالىقارالىق الەۋەتتى ۇيىمدار مەن الپاۋىت ترانسۇلتتىق كومپانيالارعا بەرۋى تۋرالى قانداي دا بولسىن سىرتتاي تۇسىنىكتى, حالىقارالىق احۋالعا نەگىزدەپ, دالەلدى عىلىمي قيسىندار, پاراديگ­مالار قۇرسا دا ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي كەلمەيتىنىن اشىق ايتۋ پارىز. ءبىزدىڭ جول, قازاق ۇلتىنىڭ تەرەڭ, قاسيەتتى دە اينىماس, ۇزاق مەرزىمدى مۇددەسى – مەم­لەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ, ەگەمەن­دىك­تى تۇراقتى ەتۋ. بىزدە باسقا جول, باسقا تاڭداۋ جوق! وسى رەتتە اعىلشىننىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى لورد پالمەرستوننىڭ 1848 جىلى ەل پارلامەنتىنىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا ايتقان: «انگليانىڭ وزگەرمەس وداقتاستارى دا, تۇراقتى جاۋلارى دا جوق. انگليانىڭ تەك ماڭگىلىك مۇددەلەرى عانا بار», – دەگەن تاريحي, ءتالىمدى ءسوزى قازىرگى قازاقستاننىڭ, بيلىك بيىگىندەگى, مەملەكەت, ۇلت مۇددەسىنە بايلانىستى ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلدايتىن ساياسي تۇلعالاردىڭ قاشاندا جادىندا بولسا دەيمىز. ويتكەنى, سىرتقى مۇددەلەردى ايتپاعاندا, ەلدىڭ ىشكى ومىرىندە مەملەكەت, حالىق مۇددەسىن ساقتاۋ, مەملەكەت, ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى. بۇل دا, سايىپ كەلگەندە, «ەگەمەن قازاقستاندا» كوتەرىلىپ جۇرگەن قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى پروبلەماسىنىڭ ءبىر پاراسى, وزەكتى پاراسى ەكەندىگىندە داۋ جوق. تەك الەۋەتتى مەملەكەت, ونىڭ سىندارلى مەملەكەتتىك تەتىگى عانا جوعارىداعى قۇندىلىقتاردى قامتاماسىز ەتەدى. سونىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى باعىتى – مەملەكەتتىڭ باسقارۋشىلىق قابىلەتى مەن دەڭگەيىن كوتەرۋ. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باس­تى, سىننان وتكەن قۇرالى – الەۋەتتى مەملەكەت. ال ول قانداي مەملەكەت؟ الەۋەتتى مەملەكەتتە, ەڭ الدىمەن, باسقارۋدىڭ تەگەۋ­رىندى, بەرىك, سىندارلى, ىقشام جۇيەسى بولۋى كەرەك. بۇل – مەملەكەتتىڭ قولىن­دا جەتكىلىكتى ماتەريالدىق-قارجى­لىق, اكىمشىلىك, ۇيىمدىق, ادامي, اقپا­راتتىق, كوممۋنيكاتيۆتىك, تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق, تاعى باسقاداي رەسۋرستار بولۋى قاجەتتى شارت دەگەن ءسوز. الەۋەتتى مەملەكەتتىڭ ءوز فۋنكتسيالارىن تولىق­قاندى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن ماتەريالدىق-قارجىلىق رەسۋرستاردىڭ دا ماڭىزى ايرىقشا. قاي كەزەڭدە دە, اسىرەسە, قازىرگى نارىقتىق قاتىناستارعا جانە ونىڭ يدەولوگياسىنا سايكەس, مەملەكەت ساياسي بيلىكپەن قوسا, ءوز قولىندا ەكونوميكالىق بيلىكتى شوعىرلاندىرۋى كەرەك, ياعني باي بولۋى كەرەك. ونسىز ساياسي بيلىكتى قولدا ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا سوعادى. «ەگەر مەملەكەت جەكە كاسىپورىنداردان جوعارى, ۇستەم تۇرماسا, – دەپ جازدى اعىلشىندىق كورنەكتى فيلوسوف, ماتەماتيك جانە قوعام قايراتكەرى ب.راسسەل, – وندا ول ولاردىڭ قولىنداعى ماريونەتكا بولىپ, ولار (كاسىپورىندار) ناقتى مەملەكەتكە اينالادى». سوندىقتان, مەملەكەت ءىرى مەنشىك يەسى, وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتاردىڭ ۇلكەن بولىگىنىڭ قوجاسى بولۋى كەرەك. الەۋەتتى, قابىلەتتى مەملەكەتتىڭ ما­ڭىزدى سيپاتتى بەلگىسى – مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك قۇرىلىمداردىڭ ىقپالىنىڭ كەڭەيۋى, رەتتەۋشىلىك-باقىلاۋشىلىق فۋنكتسيالارى ماڭىزىنىڭ ارتۋى. بۇل فۋنكتسيالارىنان باس تارتقان مەملەكەت – السىرەۋشى, قابىلەتسىزدىك جولىنا قاراي بەت بۇرعان, كۇيرەۋشى مەملەكەت. ليبەراليزم الدەقاشان جاريالاپ, اسىرە دەموراتياشىلار بۇگىندە دە قورعاپ, دارىپتەپ جۇرگەن «مەملەكەت نەعۇرلىم كىشكەنتاي بولسا, سوعۇرلىم جاقسى» دەگەن قاعيدا-ۇراندى قازىرگى كۇردەلى سىن-قاتەرلەر ۋاقىتىندا مۇلدەم قابىلداۋعا بولمايدى. بۇل, اسىرەسە, قازاقستان سەكىلدى جاس, جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر ءۇشىن ءتىپتى قاۋىپتى, قاتەرلى ۇران. امەريكالىق بەلگىلى عالىم ف.فۋكۋياما «كۇشتى مەملەكەت: ءححى عاسىرداعى باسقارۋ مەن الەمدىك ءتارتىپ» اتتى ەڭبەگىندە كەيىنگى وتىز جىل بويى الەمدىك ساياساتتىڭ جەتەكشى ءۇردىسى – مەملەكەتتىڭ السىرەۋى بولدى دەپ اتاپ كورسەتە كەلە, ەندىگى تاريحي كەزەڭدە باستى ماسەلە مەملەكەتتىڭ كۇشەيۋى دەيدى. ول جەكە قوعامدار جانە الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن مەملەكەتتىڭ السىرەۋى اپاتقا باستايتىن جول دەپ, بۇگىنگى كەزەڭدەگى ماڭىزدىسى مەملەكەتتى, ونىڭ ۇيىمدارىن نىعايتۋ, قالىپتاستىرۋ ونەرىن يگەرۋ دەپ تۇجىرىمدايدى. كاسىپقوي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قا­لىپتاستىرۋ پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفور­مالاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى باسىمدىق­تا تۇرۋى – زاڭدىلىق. بۇگىندە رەفورما­لار­دىڭ دا تاعدىرى مەن ورىندالۋى دەڭگەيى مەم­لەكەتتىك اپپاراتىڭ ساپاسى مەن ىسكەر­لىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ قىزمەتىنىڭ قۇرىلىمى, قۇرامى, كادر­لاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى تالاپتارى مەن مۇددەسىنە ساي كەلمەيتىندىگىن مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلعى تامىز ايىنىڭ 6-سى كۇنگى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اشىق ايتتى. سودان كەيىن اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىندە قانشاما قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاسالدى. قانشا ادامنىڭ تاعدىرىنا سالماق ءتۇستى. كەزەكتى جۇيكە جۇقارتار قىسقارتۋلار, وزگەرىستەر, اۋى­سۋلار, مىندەتتەر مەن فۋنكتسيالاردى, شتاتتاردى, قۇزىرەتتەر مەن وكىلدىكتەردى انىقتاۋ جونىنەن اپپاراتتىق تارتىس­تار مەن بىتپەيتىن, كادرلاردى ابدەن مەزى قىلعان كۇيكى تىرشىلىكتەر باستالىپ كەتتى. ناقتى ىستەر تاعى دا ەكىنشى كەزەككە ىعىستىرىلدى. كوپ ماسەلە تاعى دا بۇرىنعى تاپتاۋرىن ىزىنە قايتا ءتۇستى. ءبىز سوندا وسى ۋاقىتقا دەيىن كەزىندە يۋ.ۆ.اندروپوۆ ايتقانداي, «ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ ءمانىن تۇسىنبەي, تاجىريبە قويۋ جانە قاتەلىكتەر («پۋتەم پروب ي وشيبوك»)» جولىمەن ءجۇرىپ كەلىپپىز. ەگەر تەرەڭىرەك زەردەلەسەك, باسقارۋ ينس­تيتۋتتارى, اسىرەسە, جوعارى بيلىك­تەگى سترا­تەگيالىق باعىتتاعى ماسەلە­­لەر­گە جاۋاپ بەرەتىن, مەملەكەتتىك شەشىم­­دەر قابىل­دايتىن باسشى كادرلار 1997 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنداعى جەتىنشى باسىمدىق­تاعى – نەگىزگى مىندەتتەرمەن عانا شەكتەلەتىن كاسىپقوي مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى تالاپ­تارىنا ۇڭىلمەگەن بە دەگەن سۇراق تۋادى. وندا كاسىپقوي مەملەكەت ءۇشىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تالاپتار قويىلعان ەدى عوي: نەعۇرلىم ماڭىزدى بiرنەشە فۋنك­تسيانى عانا ورىنداۋعا جۇمىل­عان ىقشام ءارi كاسiپقوي ۇكiمەت; ناقتى جولعا قويىلعان ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ; مينيسترلەردiڭ وكiلەتتiكتەرi مەن جاۋاپ­كەرشiلiكتەرiن, ولاردىڭ ەسەپ­تiلiگi مەن قىزمەتiنە ستراتەگيالىق با­قى­لاۋدى ارتتىرۋ; سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى باتىل دا ىمىراسىز كۇرەس; كادر­لاردى جالداۋ, دايارلاۋ جانە جوعارىلاتۋ جۇيەلەرiن جاقسارتۋ. «تابىسقا جەتكەن ۇكiمەتتەر, ادەتتە ىقشام كەلەدi ءارi مەملەكەت قانا اتقارا الاتىن ەڭ باستى بiرنەشە فۋنكتسياعا جۇمىلادى. البەتتە, وڭتايلى ۇكiمەتتەر از ساندى باسىمدىقتارعا جانە وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ستراتەگيالاردى iسكە اسىرۋعا ۇمتىلادى». بۇل دا سول «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا ايتىلعان ماڭىزدى تۇجىرىمدار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – مەملەكەتتىك باسقارۋدى عىلىم جانە ونەر دەپ قاراۋدا, ونى يگەرۋدە, باسقارۋ قۇرىلىمدارىن ينستيتۋتتىق جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىندە ءبىزدىڭ باسقارۋشى كادرلار ۋاقىت, زامان, قوعام مۇددەلەرىنىڭ سوڭىندا كەلەدى دەگەن قورىتىندىمەن ەرىكسىز كەلىسەسىز. ماسەلەن, بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىق مەملەكەتتىك ورگانداردى جەگىدەي جەپ, كەۋلەپ بارادى. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسى كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ رەفورماسىن كۇن تارتىبىنە قايتا قويدى. ناقتى ون بەس قادامدى انىقتادى. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەس, وتكىر ماسەلە. بۇل جەردە وسى رەفورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ قارقىنى, تەرەڭدىگى, ساپاسى باسقا رەفورمالاردىڭ قارقىنىنا, ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن تۋرا ايتۋ كەرەك. ويتكەنى, رەفومالاردى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك اپپارات قوي. ەندەشە, بۇگىنگى مەملەكەتتىك اپپاراتتان ساپالى رەفورما كۇتۋ تاعى دا ۇتىلۋ, كەشىگۋ, ءبىر ورىندا باتباقتاۋ بولماي ما؟ تىعىرىقتان شىعار جول بىرەۋ – جاڭا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى تەزدەتىپ قۇرۋ. وسىنداعى «مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» دەگەن تالاپتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ مەيلىنشە قاجەت-اق. اڭگىمە بۇل جەردە جەتىلدىرۋ, ءىشىنارا اۋىس-كۇيىس, قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر تۋرالى ەمەس. كاسىبي اپپاراتتى جاڭا نەگىزدە قۇرۋ. جاڭا تالاپتار, جاڭا قاعيدالار, كادرلاردىڭ جاڭا كورپۋسى, جاڭا بۋىنى تۋرالى بولىپ وتىر. بۇگىنگى مەملەكەتتىك اپپارات قۇرامىنا قاراساڭ, كورەر كوزگە سىرتتاي جيناقى, ۇتقىر, ءبىلىمدى, 40 پايى­زىنا جۋىعىندا ەكى-ءۇش ديپلوم بار, شەت ءتىلىن بىلەتىن, سىپايى, كىشپەيىل كورىنەدى. ال قوعامدىق شىندىق, پىكىر ولاردى كوپ رەتتە ەكىجۇزدى, ءوزىمشىل, جەمقور, جاۋاپسىز, جالعان پاتريوت, كاسىبي بىلىكتىلىگى تومەن, مانساپقا جەكە ىسكەرلىك ساپاسىمەن ەمەس, جەگجاتتىق, تۋىستىق جولمەن, بەلگىلى ءبىر توپتىڭ وكىلى رەتىندە كەلگەن, كەزدەيسوق كادرلار دەپ قابىلدايتىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. بۇل – بۇگىنگىنىڭ اششى شىندىعى. اباي دانىشپان سيپاتتاپ, قاۋىپتەنگەندەي, «ءىشى – جىلان, سىرتى – ابىز, ...ساۋداسى – ار مەن يمانى, ەڭبەكپەن ەتتى اۋىرتپاي» داۋلەت جيعىسى كەلەتىن قاتەرلى ۇرپاق تولقىنى كەۋلەپ كەلە مە دەگەن قاۋىپ ۇلعايىپ بارادى. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىن اشارداعى سوزىندە, 2014 جىلعى 1 قىركۇيەك باسقارۋ پروبلەمالارىنا توق­تالا كەلە, بىزدە جەدەلدىك پەن يكەمدىلىك جوق, مىندەتتەردى شەشۋدىڭ ەڭ قيىن دا كوپ يىرىمگە تولى سوزىلمالى جۇيەسى قالىپ­تاسقان, سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە وسى­ن­داي «ۇدەرىستەردىڭ» سالدارىنان مينيستر­لىكتەر ىشىندەگى قۇجاتتار اينالىمى 3-4 ەسەگە دەيىن ارتىپ, سوڭعى 10 جىلدا مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانى شامامەن 8,5 مىڭ ادامعا كوبەيگەن, مۇنداي «شەنەۋ­نىكتىك اپپارات» مەملەكەت قولعا العان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تەجەۋ بولادى جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى, دەپ اتاپ كورسەتكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالۋدى ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. گەرمانيا كانتسلەرى وتتو فون بيسماركتىڭ  كەزىندە ايتقان: «ەلدى ءالجۋاز زاڭدارمەن جانە جاقسى شەنەۋ­نىكتەرمەن باسقارۋعا بولادى. ال شەنەۋ­­نىكتەر ءالجۋاز بولسا, ەڭ تاماشا زاڭ­دار دا كومەكتەسە المايدى» ءافوريزمى دە, «ءبارىن دە كادرلار شەشەدى!» دەگەن تۇجى­رىم دا بۇگىندە تاعىلىمدى, ومىرشەڭ ەستىلەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇسىنعان رەفور­مالاردىڭ ەڭ كۇردەلى, ەڭ قيىن, ەڭ ۇزاق مەرزىمدى, ەلدەگى, اسىرەسە, ينتەللەك­تۋال­دىق كۇشتەردىڭ بىرلەسكەن قاجىرلى رۋحاني-مادەني ىزدەنىستەرىنىڭ, شىعارما­شىلىعىنىڭ باعىتى – جالپىۇلت­تىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك. جالپىۇلت­تىق بىرتەكتىلىك – اسا كۇردەلى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني پروبلەما. ونىڭ مازمۇنى, قۇرى­لىمى, قۇرامى, تىكەلەي اكىمشىلىك باسقارۋعا, زاڭدارمەن قاتاڭ رەتتەۋگە كونبەيتىن, ادامنىڭ, ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جان-دۇنيەسىنە, دۇنيەتانىمىنا, سانا-سەزىمىنە بايلانىستى رۋحاني كاتەگوريالار. ءسىرا, ادامزاتتىڭ اقىلمانى ك.ماركس: «ەڭ الىنبايتىن قامال – ادام­نىڭ باس سۇيەگى», دەپ وسىنداي ماسەلەگە قاتىستى ءدوپ ايتسا كەرەك. جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىكتىڭ ۇيىتقىسى, وزەگى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ازاماتتىق بىرتەكتىلىك بولۋى ءتيىس. ءار ازاماتتىڭ ءوزىنىڭ ەتنوستىق تەگىنە قاراماستان, ەڭ الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتى رەتىندە ءتول قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن اجىراماس بىرلىكتە ءتۇسىنۋى, مەملەكەتتىڭ ساياسي, ەكونو­ميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني-ادامي قۇندى­لىقتارىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ قۇندىلىقتارى رەتىندە ەتەنە قابىلداۋى جانە سولارعا تولىق ازا­ماتتىق سانالىلىقپەن, جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت ەتۋى ازاماتتىق بىرتەكتىلىكتىڭ باس­تى تالاپتارى جانە تۇپكى جەتىستىگى بولۋىنا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ ازاماتتىق بىرتەكتىلىگىنە, بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاياۋ ۋاقىتتا «مەن – قازاق­ستاندىقپىن!», ال كوز جەتەرلىك بولاشاقتا ءوزىنىڭ ەتنوستىق سانا-سەزىمىن ساقتاي وتىرىپ, «مەن – قازاقپىن!» دەپ ايتۋىنا قول جەتكىزۋ ازاماتتىق, جالپىۇلتتىق بىرتەك­تىلىكتىڭ ساپالىق كورسەتكىشى بولماق. جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىكتى نىعايتۋ جولىنداعى اسا كۇردەلى پروبلەما ءارى وعان قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى – مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءتىل ساياساتى, ءتىل قۇرىلىسى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇل سالالاردا قول جەتكى­زىلگەن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ۇستامدى, ورنىقتى ءتىل ساياساتى ەلدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ باستى نەگىزدە­رىنىڭ ءبىرى بولدى. ال جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىككە ۇمتىلۋ, ونى بەكىتۋ ءتىل ساياساتى مەن ءتىل قۇرىلىسى سالاسىندا مۇلدەم سونى, كۇردەلى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىك دەگەنىمىز, ەڭ الدىمەن ءتىل ماسەلەسىندەگى تۇبەگەيلى ماسەلەنى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ءوز مارتەبەسىنە ساي باسىمدىعىن, تولىققاندى قىزمەت جاساۋىن تالاپ ەتەدى. ول ءوز فۋنكتسيالارىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالا­­لارىندا تولىققاندى, قازىرگى زامان­عى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسكە, يندۋس­تريالىق جانە اقپاراتتىق قوعامنىڭ وسكەلەڭ تالاپتارىنا ساي جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىل عانا جالپىۇلتتىق بىرتەكتىلىككە جەتۋدىڭ ناقتى, ىرگەلى تىلدىك-رۋحاني نەگىزى. ۇلت-مەملەكەت بولىپ قالىپتاسقان, جالپىۇلتتىق, ازامات­تىق بىرتەكتىلىك ماسەلەلەرىندە قازىرگى وركەنيەت ۇردىسىنەن شىققان باتىس ەلدەرى­نىڭ تاجىريبەسى وسىنى كورسەتىپ وتىر. بۇل ماسەلەدە ءارتۇرلى پىكىر-تالاس­تاردان, جالعان, جاساندى ساقتىق پەن ۇركە قاراۋشىلىقتان, شەكتەن تىس كۇدىكشىلدىك پەن شامشىلدىقتان, ەتنوستىق ەگويزم پسيحولوگياسىنان ارىلاتىن كەز كەلدى. شيرەك عاسىرعا جۋىق ەگەمەندى دامۋىمىز ەلىمىزدىڭ ءتىل ساياساتىنىڭ كەمەلدىگىن دە, دامۋ باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن دا دالەلدەپ بەردى. ەندى ۇگىتتەۋ مەن يلاندىرۋدان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ونى جالپىۇلتتىق بىرلەسۋ, بىرىگۋ مەن توپتاسۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە نىعايتۋدىڭ جالپىمەملەكەتتىك شارالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت جەتتى. وسى ءىس-شارالاردىڭ وزەكتى دە قاجەتتى باعىتى – الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ادامداردىڭ, ەتنوستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى رەتىندەگى ءرولىن كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, وسى رەتتە ونىڭ بويىنداعى قۋاتتى الەۋەتىن ءتيىمدى دە كەشەندى پايدالانۋ. ينستيتۋتتىق رەفورما – بۇكىلحا­لىق­تىق ءىس. ونى باستى جۇزەگە اسىرۋ­شى, ءتى­رەگى – حالىقتىڭ سانالى ءىس-ارەكەتى. ال مەم­لەكەتتىك باسقارۋدى جاڭا ساپا­لىق دەڭ­گەيگە كوتەرۋ جاڭا مەملە­كەت­تىك اپپا­راتىڭ اسا جاۋاپتى ميسسيا­سى. سوندىق­تان دا پرەزيدەنت: «مەن رەفور­مالار جوس­پارىن ۇلت جوس­پارى دەپ اتادىم, ويتكەنى رەفور­مالار قازاقستان­نىڭ ءاربىر ازامات­ىنىڭ تىكەلەي قاتى­سۋىن تالاپ ەتەدى. رە­فورمالار – تەك مەم­لەكەت­تىك ماشي­نانىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءىسى», – دەپ اتاپ كورسەتتى. وسى ەكى كۇش حالىق­­تىڭ بويىنداعى سارقىلماس كۇش-جىگەر مەن باسقارۋدى عىلىم جانە ونەر رەتىن­دە مەڭگەرگەن, مەملەكەت پەن ۇلت مۇددە­سىنە ادال, بىلىكتى, تازا, ىسكەر, ساپالى جاڭار­عان كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاسام­پازدىق قىزمەتى ەلىمىزدە قازىرگى زامان­عى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەر, تاۋەل­سىزدىك تىرەگى – الەۋەتتى مەملەكەت قالىپ­تاس­تىرۋ­دىڭ ىرگەلى نەگىزى بولادى دەپ ءۇمىت­تەنەيىك. ەل حالقى مۇنداي ۇمىتكە ابدەن لايىق. ءناۋبات قاليەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى. استانا.