استانا نۋ ورماندى القاپقا ورانادى

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانا قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى ورماندى القاپتى ارالاپ, ونداعى جاسىل جەلەك بەل­دەۋىن قۇرۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. جۇمىس ساپارى بارى­سىندا مەملەكەت باسشىسى باق وكىلدەرىمەن ءباسپاسوز بريفينگىن وتكىزىپ, جاسىل بەلدەۋ تۋرالى اڭگىمەلەدى. مەن استانا توڭىرەگىندەگى جا­ساندى ورماندى جىل سايىن ارا­لاي­مىن. ارالاعان سايىن كوڭىلىم قۋانىشقا تولادى. بيىلدىڭ ءوزىن­دە مۇندا 71 مىڭ گەكتار جەرگە جا­سىل جەلەك ەگىلدى. قالانىڭ ىشىندە ەگىلىپ جاتقاندارى ءوز الدىنا. “جاسىل ەل” دەگەن باستامامەن بۇكىل قازاقستاندا “جاسىل ەل” قوزعالىسى مۇشەلەرى, جاستار جىل سايىن 51 مىڭ گەكتار اۋماققا اعاش وتىرعىزادى. ءبىز كەلەر ۇر­پاققا جاسىل ورمانعا ورانعان ادەمى ەل قالدىرۋىمىز كەرەك. تاۋەل­سىزدىگىمىزدى ورناتتىق, مەم­لە­كەتتى نىعايتىپ جاتىرمىز. قازاق­ستاندى الەمگە تانىتتىق. ەندى وزىمىزگە, حالىققا جايلى, تازا, اۋا­سى دەنساۋلىققا شيپاسىن تي­گىزەتىن قازاقستان جاساۋىمىز كە­رەك. بۇل ماقساتتاعى جۇمىسى­مىز­دى ەڭ ءبىرىنشى, مىنە, ەلوردامىز استانادان باستاپ وتىرمىز. وسى ورايدا جىل سايىن 5 مىڭ گەك­تار­دان اعاش ەگىلىپ وتىراتىنىنان بارلىعىمىز حاباردارمىز. ەندىگى ماقسات – استانادان بۋرابايعا قاراي, ونداعى ورماندى جاساندى ورمانعا اكەلىپ قوسىپ, ءبىرتۇتاس ەتۋ. سوندا بۋراباي مەن استانا اراسىنداعى ءوڭىر ورماندى القاپقا اينالادى. ورمان بولعاننان كەيىن, ونىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى اڭ-قۇستار مەن جاندىكتەر بولۋى ءتيىس. مىسالى, قويان, ەلىك دەگەن سياقتى. بيىلدان باستاپ ورمان ىشىنە قىر­عاۋىل جانە تاعى دا باسقا قۇس ءتۇر­لەرىن جىبەرىپ جاتىرمىز. بولا­شاق­تا گۇل ەگۋىمىز كەرەك, ويتكەنى, گۇل ەگىلسە ارا بولادى. قاراپ تۇر­ساق, فلورا مەن فاۋنا بىرگە جۇرە­تىن نارسە. ءبىرى بولسا, ەكىنشىسى وزدىگىنەن پايدا بولادى. جاڭا جا­ساندى ورمان استانانىڭ اۋا رايىن وزگەرتتى. اسا ىستىق تا بول­مايدى, بۇرىنعىداي تىم سۋىق تا ەمەس. وتتەگىنىڭ مولايۋى دەنساۋ­لىق­تى نىعايتادى. بۇل – وتە قۋا­نىشتى جاعداي. بۇكىل قازاق­ستان­داعى قالالار, اۋىلدىق جەر­لەر جاسىل جەلەك ەگۋمەن شۇعىل­دانۋى كەرەك. قازاق­ستاننىڭ 20 جىل­دى­عى­نا قاراي تازا وبلىس, تازا اۋدان, تازا اۋىل – كوگال­دانعان ولكەگە اي­نالادى دەپ وتىر­مىز. سوندىق­تان بۇل باس­تامامىزدى ەل حالقى قولداۋى قاجەت, دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى استانا توڭىرەگىن ورماندى القاپقا اينال­دىرۋ جونىندە الدىمەن وسى سالا ماماندارىمەن وي بولىسكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ سور دالا ەكەن­دىگىن العا تارتىپ, ەشتەڭە ءوس­پەيدى دەگەن بولجامدارىن دا ايتا كەتتى. الايدا, عالىمداردىڭ كومەگىمەن سايكەس اعاشتاردى اۋدانداستىرا وتى­رىپ, الەمدە وسىعان ۇقساس جەرلەر ىزدەستىرىلگەنىن, وسىلايشا, استانا ماڭايى ورماندى القاپقا اينالدىرىلعانىن كولدەنەڭ تارتتى. وتكەن جىلى پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ جۇمىس بابىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لى­گىن­دە بولعانىندا شورتاندى كەنتى اۋدانىندا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىس­تا­رىن كەڭەيتۋدى تاپسىرعان-تىن. تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى بارى­سىن­دا اتالمىش ايماقتاعى 2,8 مىڭ گەكتار جەرگە ىزدەستىرۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە ورمان وسىرۋگە جارامدى 303 گەكتار جەر انىقتالعان. وعان قوسا, بي­ىل­عى جىلى قوسىمشا ورمان ەكپە­لە­رىن دايىندايتىن كاسىپورىندار قۇرىلىپ, ولاردىڭ الدىنا الداعى جىلداردا 1 479 گەكتار القاپتى جا­سىل جەلەككە بولەۋ جوسپارى قويىلىپ وتىر. قولدا بار دەرەك­تەرگە سۇيەنسەك, اعىمداعى جىل­دىڭ وزىندە استانا ماڭايىندا 5 000 گەكتار جەرگە اعاش جانە تال ەگۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كورىنەدى. 2009 جىلى استانانىڭ جاسىل ايماعىندا ورماندى القاپ جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە, عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, مۇندا ورمان شارۋاشىلىعىن ۇستاۋ جانە ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قامتيتىن جاڭا جوبا ازىرلەندى. استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىندە وتىرعىزىلاتىن كوشەتتەردى داي­ىن­داپ, تۇقىم وسىرەتىن “اق قايىڭ” تۇقىمباعى جۇمىس جا­ساۋدا. وندا جىل سايىن 9 ملن.-عا جۋىق قاراعاي, بالقاراعاي, قايىڭ, شەگىرشىن, جيدە, تەرەك, الما, تال سەكىلدى اعاشتاردىڭ 26 ءتۇرى ءوسى­رى­لەدى. تۇقىمباق كولەمى 110 گەكتار, ال ونىڭ كوللەكتسياسىندا اعاش پەن بۇتانىڭ 70 ءتۇرى زەرتتەۋدەن وتكىزىلۋدە. قوسىمشا كوشەت تۇ­قىم­دارىن الۋ ماقساتىندا شور­تاندى ورمان شارۋاشىلىعىندا كولەمى 69 گەكتاردى الىپ جاتقان “دامسا” اتتى ەكىنشى ورمان تۇ­قىم­باعى قۇرىلدى. وندا تام­شى­لاتىپ سۋارۋ ءادىسى ارقىلى باعالى اعاش كوشەتتەرىن, اتاپ ايتساق, قاراعاي, بالقاراعاي, شىرشا, قايىڭ, بوز ارشا, اشا, جوكە سە­كىل­دى 20 ءتۇرلى اعاش ءتۇرىن ءوسىرىپ, جى­لىنا 3,3 ملن. كوشەت بەرۋگە ماماندانۋدا. ال 2003 جىلدان بەرى “قازوشعزي” جشس استانا قالاسىنىڭ جاعدايىندا سورتاڭ جانە باتپاقتى جەرلەردە ورمان ەكپەلەرىن قۇرۋ تەحنولوگياسىن پىسىقتاۋدا. ەلباسى ءوزى ارالاپ كورۋدى جوس­پارلاعان جاسىل بەلدەۋدىڭ ەكىنشى ءبىر نۇكتەسى, قىزىلجار ورمان شا­رۋاشىلىعىنىڭ باس ورمانشىسى بەكبولات حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىرگى تاڭدا استانا مەن بۋ­را­باي اراسىندا اعاشتار قارقىن­دى وتىرعىزىلۋ ۇستىندەگى جەرلەر. ور­مانشىلار وسىعان دەيىن كوشەت­تەردى جۇيەك-جۇيەكپەن ەگىپ كەلسە, ەندى ولاردىڭ تابيعي ور­مان­مەن ارالاسىپ, ماسسيۆكە, ياعني ءبىرتۇتاس نۋ ورمانعا اينالۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدە ەكەن. بۇل ءۇشىن ەرەيمەنتاۋ باعىتىنداعى 6 مىڭ گەكتار ورمان القابىنىڭ توپى­راعى دايىندالىپ جاتقان كورى­نەدى. وڭتۇستىك باعىتتاعى قابان­باي باتىر كوشەسىنىڭ ارعى جا­عىن­دا 5 مىڭ گەكتارعا كوشەت وتىرعىزۋ جۇرگىزىلۋدە. جاقىندا ارشالى ورمان شارۋاشىلىعى اشىلىپتى. جاڭا ورمان شارۋاشىلىعى 2011 جىلعا دەيىن ءوز اۋماعىن قۇنارلى توپىراققا اينالدىرماق. قازىرگى تاڭدا استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇرۋدا 5 ورمان شارۋاشىلىعى تەر توگۋدە, ولاردىڭ قاتارىندا 2 ۇلكەن تۇقىمباق بار. ونىڭ ءبىرى ەلباسىنىڭ ءوزى ارنايى بارعان شورتاندى ورمان شارۋاشىلىعى ايماعىندا ورنالاسقان “دامسا” تۇقىمباعى بولىپ تابىلادى. استانا قالاسى توڭىرەگىندە جا­سىل بەلدەۋ قۇرۋ جۇمىستارىن جال­عاستىرۋ ماقساتىندا 2008 جىلى ونى 2015 جىلعا دەيىن جال­عاستىرۋدى كوزدەيتىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەن­گەن بولاتىن. وعان سايكەس 2015 جىلعا دەيىن 75 مىڭ گەكتار جاسىل بەلدەۋگە وتىرعىزىلاتىن اعاشتار دايىندالماق. حالىقتىڭ دەم­الى­سى مەن ولارعا جايلى جاعداي جا­ساۋ ماقساتىندا لاندشافتى-رە­ك­رە­اتسيالىق ۇلگىدەگى ورمان ەكپە­لەرىن ءوسىرىپ شىعارۋ مەن ولاردى وتىرعىزۋ ورىندارىن انىقتاۋ ماقساتىندا 6 باعىتتا جۇمىس ءجۇر­گىزىلىپ جاتىر. ال “جاسىل ايماق” رمك تۇقىمباقتارى تەز وسەتىن اعاش پەن بۇتا تۇقىمداستاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كەڭەيتۋ جانە ولاردى جاسىل ايماق پەن قالا ءىشىن كوگال­داندىرۋدا قولدانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. مۇنىڭ بارلىعى اينالامىزدى قورشاپ تۇرعان تابيعات-انانىڭ ودان ءارى قۇلپىرا تۇسۋىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى. ءابدىراحمان قىدىربەك,  ۆەنەرا تۇگەلباي, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.