ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭى: دەكلاراتسيا قالاي قابىلداندى؟

كسرو كونفەدەراتسيا بولدى ما؟

ءيا, 1990 جىلدىڭ 25 قازا­نىن­دا قازاق كسر-ءنىڭ مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋ وڭايعا تۇسپەگەنى بەلگىلى. «ازات ەل بولامىز» دەپ العا تالپىنعاندار دا, «ماسكەۋدىڭ ەتەگى­نەن ۇستاماساق, ءوز كۇنى­مىزدى كورە المايمىز» دەپ ارتقا تارتقاندار دا كوپ بولدى. بىراق ۋاقىت – ءادىل تورەشى. اقىرى اڭساعان ازاتتىق ورناپ, اقيقات سالتانات قۇردى.

جالپى, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى الەمدە ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىنىڭ قۇربانىنا اينال­عان وتار ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى­مەن ەرەكشەلەنگەنى بەلگىلى. ازيا مەن افري­كانى تۇگەل قامتىعان «ازاتتىق شەرۋى» 90-جىل­داردىڭ باسىندا كسرو-نىڭ قول استىنا قاراعان رەس­پۋبل­يكالارعا دا تابان تىرەدى. وسى ارادا كوپ ادام بايقاي بەرمەيتىن ءبىر قىزىقتى دەرەك بار.

كەڭەس وداعىنىڭ 1977 جىل­عى, ياعني سوڭعى كونس­تيتۋ­تسياسىنىڭ 76-بابىندا «وداقتىق رەسپۋبليكا – ەگەمەن كەڭەستىك سوتسياليس­تىك مەملەكەت» دەپ جازىلعان ەدى. ال قازاق كسر-ءنىڭ ءبىر جىل­دان كەيىن قابىلدانعان, ياعني 1978 جىلعى كونستيتۋتسياسى­نىڭ 1-بابىندا «قازاق كەڭەس­تىك سوتسياليستىك رەسپۋبلي­كا­سى – سوتسياليستىك بۇكىلحالىق­تىق مەملەكەت» دەلىنگەن. قاراپ وتىرساڭىز, ەكى قۇجاتتا دا كسرو-نى قۇرايتىن رەسپۋب­ليكالار «مەملەكەت» دەپ اتا­لادى. ءبىر مەملەكەتتىڭ ىشىن­دە رەسپۋبليكا نەمەسە اۆتو­نوميالى رەسپۋبليكا بولۋى مۇمكىن, بىراق باسقا ءبىر مەملەكەت بولماۋعا ءتيىس. ال كسرو دەيتىن ء«بىر­تۇتاس مەملەكەتتىڭ» ىشىندە تاعى 15 مەملەكەت قالاي ءجۇر؟ بۇل – كونس­تيتۋ­­تسيا بو­يىن­شا كەڭەس وداعى­نىڭ 1977 جىلدان باستاپ فە­دەرا­تسيا ەمەس, كونفەدەرا­تسيا بول­عانىن كورسەتپەي مە؟ ەڭ باستى­سى, وسى تاقىرىپقا سول كەز­دە نەگە ەشكىم كوڭىل بولمە­گەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بالكىم ونى بايقاعان ادام بولمادى, بولسا دا ول كەز مۇن­داي ماسەلەنى كوتەرەتىن ۋا­قىت ەمەس ەدى. ماسكەۋگە باس ۇرعان زاماندا كسرو-نى كون­فەدەراتسيا دەپ ايتۋعا كىم­نىڭ باتىلى جەتە قويسىن؟

سول كەزدە «سوتسياليستىك قازاقستان» دەپ اتالعان ءبىزدىڭ گازەتى­مىز­دە ەلدىڭ ساياسي ارەناسىندا بولىپ جاتقان بارلىق وقيعا جۇيەلى جازىلدى. وسىدان 34 جىل بۇرىنعى سار­عايعان گازەت بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرىپ, ساياسي احۋالدىڭ ەگجەي-تەگ­جەيىن باجايلاۋعا بولادى. ماسەلەن, كسرو كونستيتۋتسياسىنداعى «مەملەكەت» ماسەلەسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرگەن ادام قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرىك اسانباەۆ بولعانعا ۇقسايدى. ونىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1990 جىلعى 17 قازانداعى سانىندا «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى جوباسى تۋرالى» اتتى دەپۋتاتتار الدىندا سويلەگەن بايانداماسى جاريالانىپتى. بۇل جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ كۇزگى سەسسياعا كەلىپ, دەكلاراتسيا جوباسىن قىزۋ تالقىلاپ جاتقان كەزى ەدى.

«باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالار سياقتى قازاق كسر كسرو كونستيتۋ­تسياسىنا سايكەس ەگەمەن سوتسياليستىك مەملەكەت بولىپ تابىلادى. بىراق ول تەك قاعاز جۇزىندە عانا «مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت». شىندىق مىناداي: قوعامنىڭ تىرشىلىك قىزمەتىنىڭ بارلىق سالاسىنداعى شەكتەن تىس ورتالىقتاندىرۋ باسقا وداقتاس رەس­پۋبليكالار سياقتى قازاق كسر-ءنىڭ ناقتى ەگەمەندىگى فورمالدى بولىپ شىعۋىنا اپارىپ سوقتىردى. ونىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگى بارىنشا ازايتىلدى. ەلىمىزدە رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ بارلىق ماسەلەسىن ورتالىقتىڭ ەگجەي-تەگجەيلى تاپتىشتەۋىنىڭ كەسەلدى پراكتيكاسى قالىپتاسىپ, كونستيتۋتسيالىق جاعىنان تۇجىرىمدالدى», دەپ جازادى ول.

جوباداعى جەر داۋى

«قۇلاننىڭ قاسۋىنا – مىلتىقتىڭ باسۋى» دەگەندەي, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, «ەل بولامىز با, جوق پا؟» دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇرعان تۇستا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ون ەكىنشى شاقىرىلىمىنا سايلان­عان حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرامى ەل تاريحىنداعى ەڭ ءبىلىمدى ءارى مىق­تى دەپۋتاتتىق قۇرام بولعان. 1990 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جوعارعى كەڭەسكە سايلاۋ وتكەنى بەلگىلى. ال 4 ساۋىردە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «سۋ جاڭا» دەپۋتاتتاردىڭ تىزىمىنە نازار سالساق, وزبەكالى جانىبەكوۆ, سالىق زيمانوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ماناش قوزىباەۆ, شالباي قۇلماحانوۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, زامان­بەك نۇر­قادىلوۆ, كامال سمايىلوۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ساۋىق تاكە­جانوۆ, نۇرلان ورازالين, جار­ماحان تۇياقباەۆ, مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ, اسقار جۇمادىلداەۆ, ۇزاقباي قارامانوۆ, سەرىكبولسىن ءابدىلدين, ورالباي ابدىكارىموۆ, راتبەك نىسانباەۆ, بىرعانىم ءايتىموۆا, قۋانىش ايتاحانوۆ, مۇرات اۋەزوۆ, ومىربەك بايگەلديەۆ سەكىلدى ەل اعا­لارىن كورۋگە بولادى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسى تالقىعا سالىنىپ, قيان-كەسكى تەكەتىرەس بولعاندا وسىنداي ءسوزى دە ءوتىمدى, قابىلەتى دە قارىمدى حالىق دەپۋتاتتارى «كىمنەن ەگەمەندىك الامىز؟ قايدا بارىپ وڭامىز؟» دەگەن كەيبىر «ماسكەۋگە قاراپ ۇرگەن» ارىپتەستەرىنە تەگەۋرىندى قارسىلىق كورسەتىپ, قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز.

«سول جىلعى جوعارى كەڭەسكە ۇلتجاندى, تەك شىندىقتى بەتكە ايتاتىن ناعىز مايتالمان ازاماتتار دەپۋتات بولىپ سايلاندى. بۇل ەل ومىرىندەگى شەشۋشى كەزەڭ ەدى. ناۋرىز ايىندا كسرو-نى «ەگەمەن رەسپۋبليكالار وداعى» رەتىندە ساقتاپ قالۋ تۋرالى بۇكىلوداقتىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, ونى كەڭەس حالقىنىڭ 64 پايىزى جاقتاپ داۋىس بەردى. ەندى جاڭا وداق قۇرامىنا كىرۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجات كەرەك ەدى. وسىعان وراي دەپۋتاتتار الدىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسىن جاساپ, تالقىلاپ, قابىلداۋ مىندەتى تۇردى», دەپ ەسكە الادى سول كەزدە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولعان قۋانىش ايتاحانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمگى سەسسيا اياقتالعاننان كەيىن دەكلاراتسيانى دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, وعان اتاقتى زاڭگەر, اكادەميك سالىق زيمانوۆ باسشىلىق ەتەدى. دەپۋتاتتاردىڭ كوپ بولىگى جازعى دەمالىستا جۇرگەندە جۇمىس توبى قۇجات جوباسىن تولىق دايىنداپ, 7 تامىزدا حالىق تالقىلاۋىنا شىعارۋ ءۇشىن باسپاسوزدە جاريالايدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرساق, سول كۇزدە ەگەمەندىك ماسە­لەسى كەڭىنەن تالقىعا تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى.

باسىلىمنىڭ 2 قازاندا جارىق كورگەن سانىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆتىڭ «شىن مانىندەگى ەگەمەندىك كەرەك» دەگەن ماقالاسىندا جەر داۋى ماسەلەسى كوتەرىلىپ, كسرو حالىق دەپۋتاتى س.ۆاسيلەۆا ەرتىستىڭ وڭ جاعىن, قازاق كسر حالىق دەپۋتاتى ۆ.ۆودولازوۆ ورال ءوڭىرىن رەسەيدىڭ جەرى دەپ شۋ شىعارىپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.

«تالقىعا سالىنىپ وتىرعان دەك­لاراتسيا جوباسىندا مۇنداي اران­داتۋ­لاردى, رەسپۋبليكا تەرري­توريا­سى­نىڭ قالىپتاسقان قازىرگى شەكاراسىنا قول سۇعۋعا تىرىسقانداردى اشكەرەلەيدى, ولارعا زاڭ بويىنشا شارا قولدانۋ كەرەك دەپ وتىر. بۇل – وتە دۇرىس, ادىلەتتى ۇسىنىس. حالىق ساناسىندا ۇلتشىلدىق قيقىمىن شاشىپ, حالىقتار دوستىعىنا ىرىتكى سالعان ادامدى قاستاندىق ارەكەت جاساۋشى دەپ قاراۋ كەرەك», دەپ جازادى ول.

ودان سوڭ اۆتور كەزىندە قازاق جەرىندە ايداۋدا بولعان ا.سول­جەنيتسىننىڭ ورتالىق باسىلىمداردا جارىق كورگەن «رەسەيدى قالاي گۇلدەندىرەمىز؟» اتتى ساۋەگەيلىك ماقالاسىنا توقتالادى.

«ساۋەگەي-جازۋشى قازاقستاندا جەرگىلىكتى ۇلت سانى مۇندا تۇراتىن حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان كەم دەي كەلىپ, قازاقستاننىڭ دەربەستى­گىنە كۇمان تۋعىزادى. سوندا قازاق حالقىنىڭ مۇنداي از بولۋىنا كىم كىنالى؟ ونى ول ايتپايدى. ال بىزگە بۇل جاعداي بەلگىلى: ءبىر جاعىنان بۇعان قازاق حالقىنىڭ اشارشىلىق جىل­دارى تەڭ جارتىسىنىڭ قىرىلىپ قالۋى, ەكىنشىدەن قازاقستان جەرىنە سىرت­تان ۇلتى بولەك ادامداردىڭ كوپ­تەپ كەلتىرىلۋى كىنالى. بۇلاردى ا.سول­جەنيتسىن نەگە ەسكەرمەگەن؟» دەيدى.

ءتىل ءۇشىن تارتىس

حالىق تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ 8-تارماعىن­دا «قازاق كسر-ىندە قازاق ءتىلى – مەملە­كەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – رەسمي ءتىل بولىپ تابىلادى» دەپ جازىلعان ەدى. د.كىشىبەكوۆ ءوز ماقالاسىندا وسى باپتى سىنعا الادى.

«سوندا رەسمي دەگەن نە؟ قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە ول «ايرىقشا», «ەرەكشە», «ارناۋلى» دەپ تۇسىندىرىلگەن. سوندا ورىس ءتىلى ايرىقشا نە ەرەكشە ءتىل مە؟ نەگە ءبىز وسىنداي تۇسىنىكسىز ىستەر جاسايمىز؟ وتكەن جىلى قابىلدانعان ءتىل تۋرالى زاڭدا قازاق ءتىلى رەسپۋبليكا­مىز­دا مەملەكەتتىك ءتىل, ال ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى دەلىنگەن جوق پا ەدى؟ سولاي دەپ نەگە الىنباعان؟ رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىن قۋاتتاي وتىرىپ, ونىڭ سەگىزىنشى بابىن­داعى جاڭاعى ايتىلعان ماسەلەلەردى كوتەرۋ ءۇشىن ولاردى ناقتىلاپ, تالداپ ايتۋ كەرەك دەر ەدىم», دەپ ءسوزىن ءتامامدايدى.

ءتىل ماسەلەسى «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىنىڭ 3 قازانداعى سانىندا دا «ەگەمەندىك الدىمەن تىلگە بەرىلسىن» اتتى ماقالادا كوتەرىلگەن. ونىڭ اۆتورلارى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى باباش ابىلقاسىموۆ پەن ساپارعالي وماربەكوۆ ورىس ءتىلىن قازاق كسر-ءنىڭ رەسمي ءتىلى دەپ جاريالاۋ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن جوققا شىعارۋمەن پارا-پار ەكەنىن جازادى.

«ورىس ءتىلىن كسرو جوعارعى سوۆەتى زاڭ شىعارىپ, وداق كولەمىندەگى رەسمي ءتىل دەپ جاريالاپ قويدى. ەندى وسى تەزيستى قازاق كسر جوعارعى سوۆەتى قابىلداعالى وتىرعان دەكلارا­تسيا­دا قايتالاۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ وكىمەتتىڭ وتكەن جىلى بەكىتكەن زاڭىنداعى رەسپۋبليكا­داعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى ورىس ءتىلى بولادى, ول رەسپۋبليكا­دا مەملەكەتتىك تىلمەن تەڭ دارەجەدە قاتار قولدانىلادى دەگەن تەزيس ورىس ءتىلىنىڭ تاقياسىنا تار كەلەدى دەگەنگە كىم يلانار. زاڭ ءبىر رەت قابىلدانعان ەكەن, ونى اركىمنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ جالتاقتاپ, ەكى كۇننىڭ بىرىندە وزگەرتىپ وتىراتىن بولساق, ونىڭ نەسى زاڭ؟ مۇنداي زاڭنىڭ حالىق الدىندا سەنىمى, قادىرى بولا ما؟» دەپ سۇراق قويادى اۆتورلار.

ايتا كەتەيىك, س.زيمانوۆ باستا­عان كوميسسيانىڭ دايىنداعان دەكلاراتسيا جوباسىمەن قاتار جوعار­عى كەڭەستەگى «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبى بالاما دەكلارا­تسيا جوباسىن ازىرلەپ ۇسىنعان ەدى. وتىز ادامنان قۇرالعان بۇل توپ­تىڭ جەتەكشىلەرى – دەپۋتاتتار ب.بەليك, م.وسپانوۆ, ە.ەرتىسباەۆ, يۋ.سۋحوۆ ەدى. ولار ۇلتتىق مەملەكەت ەمەس, ازاماتتىق قوعام مەملەكەتىن قۇرۋدى جاقتاپ شىقتى. س.زيمانوۆ باستاعان كوميسسيانىڭ دەكلاراتسيا جوباسىندا جەرگىلىكتى ەمەس ۇلت وكىلدەرىنىڭ مۇددەلەرى ناشار ەسكەرىلگەنىن, سوندىقتان قازاق­ستاننىڭ جاعدايىندا تەك ازاماتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ەگەمەندىگى دەكلاراتسياسىن جاريالاۋ عانا سايا­سي تۇراقتىلىق پەن ۇلتتاردىڭ تاتۋلىعىن قامتاماسىز ەتەتىنىن العا تارتادى. 16 قازاندا وتكەن جوعارعى كەڭەس وتىرىسىندا دەپۋتات يۋ.سۋحوۆ: ء«بىز توپتاسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءتيىستى جاعداي ءپىسىپ-جەتىلگەنشە قازاق جانە ورىس تىلدەرىن مەملەكەتتىك ءتىل ەتىپ جاريالاي تۇرۋ كەرەك. بۇل پىكىرىمدى بۇكىل حالىق قول سوعىپ قۇپتاي قارسى الادى دەگەن ويدامىن» دەپ پىكىر بىلدىرگەن. دەگەنمەن اكادەميكتەر س.زيمانوۆ, س.سارتاەۆتار باستاعان دەپۋتاتتار «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبى ۇسىنعان بالاما دەكلاراتسيا­نىڭ كەمشىلىكتەرىن كوزگە شۇقىپ كورسەتىپ, ونىڭ قابىلدانۋىنا جول بەرمەدى.

گازەت بەتىندەگى جاريالانىمدارعا نازار سالساق, جوبانىڭ اتالعان سەگىزىنشى تارماعى, ياعني ءتىل ماسەلەسى باسپاسوزدە ەڭ كوپ تالقىعا تۇسكەن. الايدا دەكلاراتسيا قابىلدانعان­دا ونىڭ ىشىنەن وسى ءتىل تۋرالى تارماقتىڭ مۇلدەم ءتۇسىپ قالعانىن كورەمىز. وسىلايشا, 1989 جىلى قابىلدانعان ءتىل تۋرالى زاڭ ءوزىنىڭ كۇشىن ساقتاپ قالدى.

يادرولىق قارۋدى سىناۋعا جول بەرىلگەن جوق

مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى ق.ايتاحانوۆ دەكلاراتسيا توڭىرە­گىندەگى تالاس-تارتىس تەك جەر جانە ءتىل ماسەلەسىمەن شەكتەلمەگەنىن, سونىڭ ىشىندە قۇجاتتىڭ كىرىسپەسىن­دەگى «قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنا وتىرىپ» دەگەن سوزگە بايلانىستى دا پىكىرتالاس وربىگەنىن ايتادى.

«ول ۋاقىتتا جوعارعى كەڭەستەگى دەپۋتاتتاردىڭ جارتىسى وزگە ۇلت وكىلدەرى ەدى. ودان قالدى, ءوزىمىزدىڭ ءورىستىلدى قاراكوزدەرىمىز بار. سولاردىڭ ىشىنەن ء«بىز نەگە «قازاق ۇلتى» دەپ جازامىز؟ قازاقستان – كوپۇلتتى قوعام, سوندىقتان «كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ تاعدىرى» دەپ جازبايمىز با؟» دەپ داۋ كوتەرگەندەر تابىلدى. وسى «قازاق ۇلتى» دەگەن ءبىر ءسوزدىڭ ءوزىن تاقىلاۋعا ەكى ساعاتتان اسا ۋاقىت كەتتى. سونداي-اق ء«بىز ەگەمەندىك الىپ, ءوز بەتىمىزبەن قايدا بارا جاتىرمىز؟», «كىمنەن بولىنەمىز؟» دەگەن اڭگىمەلەر دە كوتەرىلىپ جاتقان ەدى. بىراق مۇن­داي سوزدەردىڭ اربىرىنە جوعارعى كەڭەستەگى س.زيمانوۆ باستاعان ءمۇيىزى قاراعايداي زاڭگەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى دالەلدى تۇردە جاۋاپتارىن بەرىپ وتىردى. دەكلاراتسيا ماتىنىندە 17 تاراۋ بولسا, سونىڭ ارقايسىسى ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەن تارتىس ورىن الدى. مىنە, بۇل قۇجات وسىنداي قيىنشىلىقپەن قابىلداندى. دەكلاراتسيا نەگىزىنەن جاڭا وداقتىق شارت قۇرۋ ءۇشىن كەرەك بولعانى بەلگىلى. دەگەنمەن ودان كەيىن تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭدى, سونداي-اق ءبىرىنشى كونستيتۋتسيامىزدى قابىلداۋعا دا نەگىز بولدى. سوندىقتان بۇل دەكلاراتسيانىڭ مارتەبەسىن باسقا ەشبىر قۇجاتپەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ول – كەڭەس يمپەرياسى ءالى دە قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعاندا قابىلدانعان قۇجات. ونىڭ ەڭ باس­تى ارتىقشىلىعىنىڭ ءبىرى – قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭدارى وداق زاڭدارىنا قايشى كەلىپ قالسا, قازاقستاننىڭ زاڭى ۇستەم بولاتىنىن بەكىتىپ بەرۋى ەدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرگەن كۇن. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز كوپ كەشىكپەي تاۋەلسىزدىگىمىزدى ەركىن جاريالادىق», دەپ ويىن تۇيىندەدى ق.ايتاحانوۆ.

ءيا, قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋ ءۇشىن 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا وتكەن «شەشۋشى شايقاس», ياعني سول كۇنگى جوعارعى كەڭەس وتىرىسى التى ساعاتقا سوزىلعان ەدى. وندا دەكلاراتسيا جوباسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى جوعارى كەڭەس كوميسسياسى اتىنان ونىڭ توراعاسى س.زيمانوۆ ءسوز سويلەيدى. اقىرى 360 دەپۋتاتتىڭ 71-ءى قارسى بولعانىنا قاراماستان, كەشكى ساعات 18:55-تە كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلداندى.

بۇل كۇنگى وقيعانى جوعارعى كەڭەستىڭ سول كەزدەگى دەپۋتاتى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بىرعانىم ءايتىموۆا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «مەن ول ۋاقىتتا جوعارعى كەڭەستىڭ جاستار ءىسى جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ باسشىسى بولعاندىقتان, پرەزيديۋم مۇشەسى ەدىم. مەملەكەتتىك ەگە­مەن­دىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا بايلانىستى بولعان بارلىق وقيعانىڭ كۋاگەرىمىن. 1990 جىلدىڭ 25 قازانى تاريحتا ەرەكشە كۇن رەتىندە قالدى. قۇجات جوباسىن قورعاپ شىققان سالىق زيمانوۆ اعامىزدىڭ ايرىقشا ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون. ول 6 ساعات بويى مىنبەردە تۇرىپ, ءاربىر قويىلعان سۇراققا مۇدىرمەي, تياناقتى ءارى دالەلدى جاۋاپ بەرىپ وتىردى. ءبىز ول كىسىگە وسى ەڭبەگى ءۇشىن تاعزىم ەتۋىمىز كەرەك. دەكلاراتسيا جوباسىن دايىنداۋدا دا, ونى قورعاۋدا دا ونىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز».

ب.ءايتىموۆا مەملەكەتتىك ەگە­مەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا نەسىمەن قۇندى دەگەن سۇراققا بىلاي جاۋاپ بەردى: «بىرىنشىدەن, رەسپۋب­ليكامىز ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ شارالارىن قابىلدايتىنى ايتىلدى. ەكىنشىدەن, قازاق كسر-ءنىڭ تەرريتورياسى بولىنبەيتىنى جانە وعان ەشكىمنىڭ دە قولى سۇعىلمايتىنى, سونداي-اق جەرى مەن ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, تابيعي رەسۋرستار, مادەني-تاريحي قازىنالارى, جالپى ۇلتتىق بايلىعى قازاقستاننىڭ مەنشىگىندە بولادى دەلىندى. قازىر كوپ ادام بىلە بەرمەيدى, سول كەزدە ماسكەۋدەگى قورعانىس ۆەدومستۆوسى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ەكى يادرولىق قارۋدى سىناۋعا رۇقسات سۇراعان ەدى. بىراق ءبىزدىڭ ۇكىمەت دەكلاراتسيانى العا تارتىپ, رۇقسات بەرگەن جوق. ويتكەنى دەكلاراتسيادا «رەسپۋبليكا تەرريتو­رياسىندا يادرولىق قارۋدىڭ سىنال­ۋىنا تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلعان ەدى».

سونىمەن قاتار مەملەكەت قاي­راتكەرى قۇجاتتا قازاق كسر-ءنىڭ حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى بولۋعا قۇقىلى, ونىڭ ءوز ازاماتتىعى بار ەكەنى جازىل­عانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

«دەكلاراتسيادا وداقتان ەركىن شىعۋ قۇقىعىمىز بەكىتىلگەنى دە تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىس تاپتى. تاۋەلسىزدىككە كەدەرگىسىز جەتۋىمىز دە وسىنىڭ ارقاسىندا دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل – ءبىزدىڭ جاڭا زامانداعى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان قۇجات. ونىڭ قۇندىلىعى شەكسىز. ءبىز مۇنى باعالاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ رەسپۋبليكا كۇنىن ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە قايتارعانى – تاريحي تۇرعىدان ادىلدىك سالتانات قۇرعان شەشىم بولدى», دەدى ب.ءايتىموۆا.

ءيا, وسىلايشا قازاق حالقى عاسىرلار بويى كۇتكەن ەگەمەندىگىنە قولى جەتىپ, شىنايى ازاتتىققا باعىتتالعان ەڭ ۇلكەن اسۋ ەڭسەرىلدى. الايدا ارقانى كەڭگە سالۋعا ءالى دە ەرتە ەدى, ويتكەنى الدىمىزدا تالاي قيىندىق كۇتىپ تۇردى. كسرو ۆاليۋتاسى عارىشتىق جىلدامدىقپەن قۇنسىزدانىپ, ەل ەكونوميكاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دارەجەدە قۇلديلادى. تەرريتوريامىزدى تالان-تاراجعا سالعىسى كەلگەن سەپاراتيستەر ارەكەتى كۇشەيدى. «قازاقتار مەملەكەت بولا المايدى», دەپ ساۋەگەيلىك تانىتقاندار دا بوي كورسەتىپ جاتتى. ال ءبىر جىل وتكەندە ەگەمەندىكتەن تولىققاندى تاۋەلسىزدىككە ءوتۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇردى. ءيا, بۇل – ەندى باسقا تاريح.