جاڭاوزەندەگى ەسكى ۇيلەردىڭ قۇلاماۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟
قانشا جەردەن سىلاپ-سيپاپ جاسىرعانمەن جاسىنىڭ ەگدەلىگى مەنمۇندالاپ تۇراتىن كارى ادامنىڭ بەت-الپەتىندەي توزعان, كونەرگەن ۇيلەردىڭ سيقى قالانىڭ سۇرقىن كەتىرمەسە, ءسانىن اسىرمايدى. بىراق باستىسى, بۇل ءسان-سالتاناتتا ەمەس, حالىقتىڭ حال-كۇيىندە, تۇرمىس-ءتىرشىلىگىندە. كونەرگەن, توزعان ۇيلەردە تۇرۋعا حالىق شىركىن ءتوزىپ كەلەدى, ال ۇيلەردىڭ ءوزى قانشالىقتى شىدايدى؟ كەشە عانا اتىراۋدا ورىن العان وقيعا بىرنەشە مينۋتتاردا 60-تان استام وتباسىنى باسپاناسىز قالدىرىپ كەتكەن جوق پا؟ قازاققا قۇدايدىڭ قاراسۋىنىڭ كەمى جوق, ابىروي بولعاندا, ادام شىعىنى بولعان جوق. باق مالىمەتتەرىنەن بىلگەنىمىز – اتالمىش جاتاقحانا سالىنعانىنا 40 جىل بولسا دا جوندەۋ كورمەگەن «باسپانا» ەكەن, راسىندا باسقالقا...
بۇل جاعداي جاڭاوزەندىك تۇرعىندار تىنىمسىزدانا حابارلاسىپ جۇرگەنمەن, تۇرعىندار وتىنىشىنە وراي جۋرناليست رەتىندە جازامىن دەپ جوسپارلاپ, قالامدى ۇستاپ ۇستەل باسىنا تالاي رەت «وقتالىپ كەلسەم دە, وتىرا الماي» جۇرگەنىمدە جاڭاوزەندەگى توزعان ۇيلەر تۋرالى جازۋعا سەپ بولدى. قازىر وڭىردەگى ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىساندار, جۇمىس, باسپانا تۇرعىسىنداعى جەتىسپەۋشىلىكتەر تۋرالى ءسوز قوزعاي قالساق, «كوشىپ كەلۋشىلەر جانە تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن تۇرعىندار سانى كۇرت وسكەن» دەپ ءسوز ساپتايتىن بولدىق. ول دا راس. ايتسە دە كۇردەلى جاعدايدىڭ شەشىلمەۋىنە بۇل تۇپكىلىكتى كەدەرگى بولا المايدى, كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ءبىرازى ءوز كۇشتەرىمەن ءۇي سالىپ الۋدا. ونىڭ ۇستىنە كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگىنە قاراي قيمىل مەن ارەكەت تە قاۋىرت, قامدانىستى بولاتىن كەزگە باياعىدا جەتكەنبىز.
تۇرعىنداردىڭ سانى ارتىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە «شىعا كەلگەن» ءوڭىردىڭ ءبىرى – جاڭاوزەن قالاسى. شاعىن قالالار ساناتىندا بەتى بەرى قاراپ, كوشەلەرى مەن ۇيلەرى جاڭارىپ, جاڭا نىساندار بوي كوتەرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ دەگەندەي, قالا ءال جيا باستادى. ايتسە دە, توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماسەلەسى اياعىن جيىپ الا الماعان كۇيىندە كەلەدى.
...داۋدىڭ باسى بۇرىنعى باعدارلامادان باستالىپتى. قۇزىرلى ورىندار تىنىش جاتقان ەلدى ۇمىتتەندىرىپ قويىپ, ەندى نارازىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, ءۇش جىل بۇرىن بەكىتىلگەن «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنىڭ اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالار تۋرالى ءبولىمىنىڭ «ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا» دەگەن تارماعىندا «استانا قالاسىندا جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا قاناتقاقتى جوبالاردا اقتاۋ جانە جاڭاوزەن قالالارىنىڭ قاتىسۋى كوزدەلىپ وتىر. ۇيلەرى بۇزىلاتىن تۇرعىندار ءۇشىن جانە جاڭاوزەن قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن اقتاۋ قالاسىنا كوشىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەلىنگەن ەدى. مۇنداي توسىن جاڭالىقتى ەستىگەن جاڭاوزەن قالاسىنداعى سالىنعانىنا 40-50 جىلدان اسقان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى باستاپقىدا بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى. ءبىر ءسات ءتاتتى ويعا كۇمان ارالاسقان كەزدەر دە بولدى, بىراق رەسمي وكىلدەردىڭ قىزۋ جۇمىستانۋى ول كۇدىكتى سەيىلتىپ جىبەرگەن. قالا اكىمدىگىنىڭ ماماندارى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, تۇرعىنداردان ساۋالناما جۇرگىزىپ, اقتاۋعا قونىس اۋدارعىسى كەلەتىندەر مەن جاڭاوزەن قالاسىندا قالىپ, جاڭادان سالىناتىن ۇيلەرگە كوشۋدى قالايتىنداردىڭ ءتىزىمىن جاساقتادى. الايدا, قالاداعى توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماسەلەسى بويىنشا 2012 جىلى سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ن.تيحونيۋك باستاپ, «قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ-ەكسپەريمەنتالدىق سەيسميكاعا ءتوزىمدى قۇرىلىس پەن ساۋلەت ينستيتۋتى» رمك (قازعزستقسي) ماماندارىمەن جاڭاوزەن قالاسىنىڭ 1950-1970 جىلدارى سالىنعان, بۇگىنگى تاڭدا 11 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 53 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولار الدىمەن ۇيلەردىڭ ىرگەتاستارىن جوندەۋدەن وتكىزگەن سوڭ, تولىق كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. سونداي-اق, بۇل جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ قاجەت دەپ تۇجىرىمداعان. «قازعزستقسي» رمك قورىتىندىسىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىپ, مامانداندىرىلعان مەكەمە ارقىلى ءتىزىمنىڭ العاشقى 8 تۇرعىن ۇيىنە (№ 2, 4, 29, 37, 43, 50, 59, 61) تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاسالادى. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە تۇجىرىمى بويىنشا كۇردەلى جوندەۋگە شىعاتىن شىعىننىڭ كولەمىن ەسەپتەي كەلە, جۇمسالاتىن شىعىننىڭ ەسەبىنە جاڭا ءۇي قۇرىلىسىن سالعان ءتيىمدى دەپ قورىتادى.
«قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنا سايكەس, ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا اپاتتى ۇيلەردى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي جوبالاۋعا جانە سالۋعا 2013-2014 جىلدارعا قاراجات بولىنەدى دەلىنگەن جانە جاڭاوزەن قالاسىنداعى توزىعى جەتكەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىن اقتاۋ قالاسىنا كوشىرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق, ۇكىمەتتىڭ «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2014 جىلدىڭ 19 مامىر كۇنگى №01-03/705 قاۋلىسىندا «اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالار شەڭبەرىندەگى تۇرعىن ءۇي» دەگەن كىشى بولىمدەگى «ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا» دەگەن تارماق الىنىپ تاستالدى. وسىعان وراي, بۇزىلۋعا جاتاتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەيبىر پاتەر يەلەرىن وبلىس ورتالىعىنا كوشىرۋ تۋرالى جوبانىڭ دا كۇشى جويىلدى. بۇل جاڭالىق جاڭاوزەندىكتەر ءۇشىن جاعىمدى بولمادى, «حالىقتىڭ تاعدىرى ويىنشىق پا ەدى؟ بولمايتىن بولسا ءاۋ باستا بۇل اڭگىمەنى قوزعاپ نەسى بار؟ ءجۇز رەت ولشەپ, ءبىر كەسپەي, ءارى يتەرىپ-بەرى جىعىپ وسىنشا حالىقتى الداعانى نەسى؟» دەپ اشىندى. بىلۋىمىزشە, اپاتتى ۇيلەر دەپ تانىلعاندار مەن توزىعى جەتكەن ۇيلەردىڭ «ايىرماسى بار ەكەن». اپاتتى ۇيلەر قايتادان سالىنۋعا ءتيىس بولسا, توزىعى جەتكەندەرگە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتۋ جاراپ جاتسا كەرەك. سوندا العاشىندا «اپاتتى ۇيلەر» رەتىندە اقتاۋعا كوشىرۋگە قامدانعاندا باسشىلىق «توزىعى جەتكەن» مەن «اپاتتىنىڭ» قۇجاتتا قالاي اجىراتىلاتىنىن اڭعارماي قالعانى ما؟ ايتپەسە, ءۇي ارالاپ ساۋالناما جۇرگىزىپ, جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسۋعا قۇمار بولماسا كەرەك. بىراق, «توزىعى جەتكەن» دەپ تانىلعان جاڭاوزەندەگى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى ۇيلەرىنىڭ اپاتتى جاعدايدا تۇرعاندىعىن ايتۋدان تانباي كەلەدى.
وسىلايشا ۇكىمەت پەن حالىقتىڭ اراسىندا قالعان نەگىزگى جاۋاپتى جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى توزىعى جەتكەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن وزىنشە شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 28 ماۋسىمداعى №728 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «ءوڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى» نەگىزىندە 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان «جاڭاوزەن قالاسىنداعى توزىعى جەتكەن ۇيلەردى جويۋ» ماقساتىندا ءىس-شارالار جاساقتاعان ەكەن.
– قاۋلىدا اپاتتى ءۇي دەپ كورسەتىلگەن, بىراق بىزدەگى 53 ءۇي توزىعى جەتكەن ۇيلەر قاتارىندا. الداعى ون جىل ىشىندە ينۆەستورلار ارقىلى ءۇي سالىپ, بۇل ماسەلەنى شەشەمىز. 11 مىڭنان استام تۇرعىن جاڭاوزەندە سالىنعان جاڭا ۇيلەرگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرىلەتىن بولادى, – دەيدى جاڭاوزەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.كوشماعانبەتوۆ بىزبەن تىلدەسكەندە.
بىراق, تۇرعىندار وعان دا كۇمانمەن قارايدى. بىزگە ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن «شاڭىراق» شاعىن اۋدانى 43-ءۇي 9-پاتەر تۇرعىنى 80 جاستاعى اجە, «التىن القا» يەگەرى نۇراش ومىرعاليەۆا وسى ماسەلەمەن تۇراقتى اينالىسىپ كەلە جاتىر ەكەن. قالالىق اكىمدىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان. كەيىنگى ءۇش اكىمگە دە بىرنەشە رەت ارىز جازعان. ناتيجە جوق. بۇل ءۇيدىڭ وتىز ەكى پاتەرىنىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ اتىنان نۇراش اجە – ەستۋىمىزشە, ينۆەستورلار ارقىلى 6-شى شاعىن اۋداننان 80 پاتەرلى جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, بيىل كۇزدە الدىمەن «شاڭىراق» شاعىن اۋدانى اباي كوشەسىندەگى 59-شى, 61-ءشى ۇيلەردى كوشىرۋ جوسپارلانعان ەكەن. بىراق ول ەكى ۇيدە قىرىق التى پاتەردەن 92 ءۇي بار. بارىنە جەتپەيدى. سوندىقتان ازىرگە ول ەكى ءۇيدىڭ بىرەۋىن عانا كوشىرىپ, كەزەكتە تۇرعان جانە بارىنشا اپاتتى 43-ءىنشى ءۇيدىڭ وتىز ەكى پاتەرىن شۇعىل, بيىل پايدالانۋعا بەرىلەتىن سول 80 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋىسقان پاتەرلەرىنە كوشىرۋىن سۇرايمىز, دەيدى. نۇراش اجەي جانە ونىڭ كورشىلەرى ونىڭ سەبەبىن وزدەرى تۇراتىن ءۇيدىڭ الدىمەن كوشىرىلەتىن ەكى ۇيمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قيىن جاعدايدا ەكەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. ونسىز دا توزىعى جەتكەن ءۇيدىڭ ماڭىندا ءتورت جىل بۇرىن «فرانت» جيھاز دۇكەنىندە گاز جارىلىسى بولىپ, الاپات اپاتتان عيماراتتىڭ كۇل-تالقانى شىقتى. جارىلىس ەكپىنىنىڭ كۇشتىلىگى سونشالىقتى, ماڭىنداعى ونسىز دا اۋپىرىممەن تۇرعان 43-ءشى ءنومىرلى ءۇيدى قيسايتىپ, ىرگەتاسىن وتىرعىزىپ كەتكەن. الدىڭعى بەتتەگى تەرەزەلەر تۇگەل سىنىپ, بالكون قابىرعالارى قۇلاعان. اكىمدىك دەرەۋ ورنىنا تەرەزە سالعانمەن, قيسايعان ءۇيدى تىكتەۋ مۇمكىن ەمەس, قازىر ءۇي قۇلاۋ الدىندا تۇر. ونى ساراپشىلاردىڭ دا انىقتاپ كەتكەندىگىن ايتادى اجەي.
شىندىعىندا, جاڭاوزەن قالاسىنداعى «شاڭىراق» شاعىن اۋدانىنداعى 43-ءشى ءۇيدىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. ول تەك توزىعى جەتكەندىكتەن عانا ەمەس, قاراما-قارسى تۇرعان, كولەمى وزىندەي, جاڭادان سالىنعان جيھاز دۇكەنى عيماراتى جارىلىسىنىڭ ەكپىنىنەن قابىرعالارى جارىلعان. جاڭاوزەندىكتەردىڭ جانايقايى مەن جاعدايى قازىردەن-اق اپاتتىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇرعاندىعىن بىلدىرەدى. اتىراۋداعى جاتاقحانانىڭ كەبىن كيمەسىنە ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە المايدى...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
جاڭاوزەندەگى ەسكى ۇيلەردىڭ قۇلاماۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟
قانشا جەردەن سىلاپ-سيپاپ جاسىرعانمەن جاسىنىڭ ەگدەلىگى مەنمۇندالاپ تۇراتىن كارى ادامنىڭ بەت-الپەتىندەي توزعان, كونەرگەن ۇيلەردىڭ سيقى قالانىڭ سۇرقىن كەتىرمەسە, ءسانىن اسىرمايدى. بىراق باستىسى, بۇل ءسان-سالتاناتتا ەمەس, حالىقتىڭ حال-كۇيىندە, تۇرمىس-ءتىرشىلىگىندە. كونەرگەن, توزعان ۇيلەردە تۇرۋعا حالىق شىركىن ءتوزىپ كەلەدى, ال ۇيلەردىڭ ءوزى قانشالىقتى شىدايدى؟ كەشە عانا اتىراۋدا ورىن العان وقيعا بىرنەشە مينۋتتاردا 60-تان استام وتباسىنى باسپاناسىز قالدىرىپ كەتكەن جوق پا؟ قازاققا قۇدايدىڭ قاراسۋىنىڭ كەمى جوق, ابىروي بولعاندا, ادام شىعىنى بولعان جوق. باق مالىمەتتەرىنەن بىلگەنىمىز – اتالمىش جاتاقحانا سالىنعانىنا 40 جىل بولسا دا جوندەۋ كورمەگەن «باسپانا» ەكەن, راسىندا باسقالقا...
بۇل جاعداي جاڭاوزەندىك تۇرعىندار تىنىمسىزدانا حابارلاسىپ جۇرگەنمەن, تۇرعىندار وتىنىشىنە وراي جۋرناليست رەتىندە جازامىن دەپ جوسپارلاپ, قالامدى ۇستاپ ۇستەل باسىنا تالاي رەت «وقتالىپ كەلسەم دە, وتىرا الماي» جۇرگەنىمدە جاڭاوزەندەگى توزعان ۇيلەر تۋرالى جازۋعا سەپ بولدى. قازىر وڭىردەگى ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىساندار, جۇمىس, باسپانا تۇرعىسىنداعى جەتىسپەۋشىلىكتەر تۋرالى ءسوز قوزعاي قالساق, «كوشىپ كەلۋشىلەر جانە تابيعي ءوسىم ەسەبىنەن تۇرعىندار سانى كۇرت وسكەن» دەپ ءسوز ساپتايتىن بولدىق. ول دا راس. ايتسە دە كۇردەلى جاعدايدىڭ شەشىلمەۋىنە بۇل تۇپكىلىكتى كەدەرگى بولا المايدى, كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ءبىرازى ءوز كۇشتەرىمەن ءۇي سالىپ الۋدا. ونىڭ ۇستىنە كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگىنە قاراي قيمىل مەن ارەكەت تە قاۋىرت, قامدانىستى بولاتىن كەزگە باياعىدا جەتكەنبىز.
تۇرعىنداردىڭ سانى ارتىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە «شىعا كەلگەن» ءوڭىردىڭ ءبىرى – جاڭاوزەن قالاسى. شاعىن قالالار ساناتىندا بەتى بەرى قاراپ, كوشەلەرى مەن ۇيلەرى جاڭارىپ, جاڭا نىساندار بوي كوتەرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ دەگەندەي, قالا ءال جيا باستادى. ايتسە دە, توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماسەلەسى اياعىن جيىپ الا الماعان كۇيىندە كەلەدى.
...داۋدىڭ باسى بۇرىنعى باعدارلامادان باستالىپتى. قۇزىرلى ورىندار تىنىش جاتقان ەلدى ۇمىتتەندىرىپ قويىپ, ەندى نارازىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, ءۇش جىل بۇرىن بەكىتىلگەن «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنىڭ اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالار تۋرالى ءبولىمىنىڭ «ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا» دەگەن تارماعىندا «استانا قالاسىندا جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا قاناتقاقتى جوبالاردا اقتاۋ جانە جاڭاوزەن قالالارىنىڭ قاتىسۋى كوزدەلىپ وتىر. ۇيلەرى بۇزىلاتىن تۇرعىندار ءۇشىن جانە جاڭاوزەن قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن اقتاۋ قالاسىنا كوشىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەلىنگەن ەدى. مۇنداي توسىن جاڭالىقتى ەستىگەن جاڭاوزەن قالاسىنداعى سالىنعانىنا 40-50 جىلدان اسقان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى باستاپقىدا بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى. ءبىر ءسات ءتاتتى ويعا كۇمان ارالاسقان كەزدەر دە بولدى, بىراق رەسمي وكىلدەردىڭ قىزۋ جۇمىستانۋى ول كۇدىكتى سەيىلتىپ جىبەرگەن. قالا اكىمدىگىنىڭ ماماندارى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, تۇرعىنداردان ساۋالناما جۇرگىزىپ, اقتاۋعا قونىس اۋدارعىسى كەلەتىندەر مەن جاڭاوزەن قالاسىندا قالىپ, جاڭادان سالىناتىن ۇيلەرگە كوشۋدى قالايتىنداردىڭ ءتىزىمىن جاساقتادى. الايدا, قالاداعى توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماسەلەسى بويىنشا 2012 جىلى سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ن.تيحونيۋك باستاپ, «قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ-ەكسپەريمەنتالدىق سەيسميكاعا ءتوزىمدى قۇرىلىس پەن ساۋلەت ينستيتۋتى» رمك (قازعزستقسي) ماماندارىمەن جاڭاوزەن قالاسىنىڭ 1950-1970 جىلدارى سالىنعان, بۇگىنگى تاڭدا 11 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 53 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولار الدىمەن ۇيلەردىڭ ىرگەتاستارىن جوندەۋدەن وتكىزگەن سوڭ, تولىق كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. سونداي-اق, بۇل جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ قاجەت دەپ تۇجىرىمداعان. «قازعزستقسي» رمك قورىتىندىسىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىپ, مامانداندىرىلعان مەكەمە ارقىلى ءتىزىمنىڭ العاشقى 8 تۇرعىن ۇيىنە (№ 2, 4, 29, 37, 43, 50, 59, 61) تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاسالادى. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە تۇجىرىمى بويىنشا كۇردەلى جوندەۋگە شىعاتىن شىعىننىڭ كولەمىن ەسەپتەي كەلە, جۇمسالاتىن شىعىننىڭ ەسەبىنە جاڭا ءۇي قۇرىلىسىن سالعان ءتيىمدى دەپ قورىتادى.
«قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنا سايكەس, ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا اپاتتى ۇيلەردى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي جوبالاۋعا جانە سالۋعا 2013-2014 جىلدارعا قاراجات بولىنەدى دەلىنگەن جانە جاڭاوزەن قالاسىنداعى توزىعى جەتكەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىن اقتاۋ قالاسىنا كوشىرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق, ۇكىمەتتىڭ «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2014 جىلدىڭ 19 مامىر كۇنگى №01-03/705 قاۋلىسىندا «اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبالار شەڭبەرىندەگى تۇرعىن ءۇي» دەگەن كىشى بولىمدەگى «ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا» دەگەن تارماق الىنىپ تاستالدى. وسىعان وراي, بۇزىلۋعا جاتاتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەيبىر پاتەر يەلەرىن وبلىس ورتالىعىنا كوشىرۋ تۋرالى جوبانىڭ دا كۇشى جويىلدى. بۇل جاڭالىق جاڭاوزەندىكتەر ءۇشىن جاعىمدى بولمادى, «حالىقتىڭ تاعدىرى ويىنشىق پا ەدى؟ بولمايتىن بولسا ءاۋ باستا بۇل اڭگىمەنى قوزعاپ نەسى بار؟ ءجۇز رەت ولشەپ, ءبىر كەسپەي, ءارى يتەرىپ-بەرى جىعىپ وسىنشا حالىقتى الداعانى نەسى؟» دەپ اشىندى. بىلۋىمىزشە, اپاتتى ۇيلەر دەپ تانىلعاندار مەن توزىعى جەتكەن ۇيلەردىڭ «ايىرماسى بار ەكەن». اپاتتى ۇيلەر قايتادان سالىنۋعا ءتيىس بولسا, توزىعى جەتكەندەرگە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتۋ جاراپ جاتسا كەرەك. سوندا العاشىندا «اپاتتى ۇيلەر» رەتىندە اقتاۋعا كوشىرۋگە قامدانعاندا باسشىلىق «توزىعى جەتكەن» مەن «اپاتتىنىڭ» قۇجاتتا قالاي اجىراتىلاتىنىن اڭعارماي قالعانى ما؟ ايتپەسە, ءۇي ارالاپ ساۋالناما جۇرگىزىپ, جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسۋعا قۇمار بولماسا كەرەك. بىراق, «توزىعى جەتكەن» دەپ تانىلعان جاڭاوزەندەگى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى ۇيلەرىنىڭ اپاتتى جاعدايدا تۇرعاندىعىن ايتۋدان تانباي كەلەدى.
وسىلايشا ۇكىمەت پەن حالىقتىڭ اراسىندا قالعان نەگىزگى جاۋاپتى جاڭاوزەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى توزىعى جەتكەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن وزىنشە شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 28 ماۋسىمداعى №728 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «ءوڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى» نەگىزىندە 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان «جاڭاوزەن قالاسىنداعى توزىعى جەتكەن ۇيلەردى جويۋ» ماقساتىندا ءىس-شارالار جاساقتاعان ەكەن.
– قاۋلىدا اپاتتى ءۇي دەپ كورسەتىلگەن, بىراق بىزدەگى 53 ءۇي توزىعى جەتكەن ۇيلەر قاتارىندا. الداعى ون جىل ىشىندە ينۆەستورلار ارقىلى ءۇي سالىپ, بۇل ماسەلەنى شەشەمىز. 11 مىڭنان استام تۇرعىن جاڭاوزەندە سالىنعان جاڭا ۇيلەرگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرىلەتىن بولادى, – دەيدى جاڭاوزەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.كوشماعانبەتوۆ بىزبەن تىلدەسكەندە.
بىراق, تۇرعىندار وعان دا كۇمانمەن قارايدى. بىزگە ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن «شاڭىراق» شاعىن اۋدانى 43-ءۇي 9-پاتەر تۇرعىنى 80 جاستاعى اجە, «التىن القا» يەگەرى نۇراش ومىرعاليەۆا وسى ماسەلەمەن تۇراقتى اينالىسىپ كەلە جاتىر ەكەن. قالالىق اكىمدىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان. كەيىنگى ءۇش اكىمگە دە بىرنەشە رەت ارىز جازعان. ناتيجە جوق. بۇل ءۇيدىڭ وتىز ەكى پاتەرىنىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ اتىنان نۇراش اجە – ەستۋىمىزشە, ينۆەستورلار ارقىلى 6-شى شاعىن اۋداننان 80 پاتەرلى جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, بيىل كۇزدە الدىمەن «شاڭىراق» شاعىن اۋدانى اباي كوشەسىندەگى 59-شى, 61-ءشى ۇيلەردى كوشىرۋ جوسپارلانعان ەكەن. بىراق ول ەكى ۇيدە قىرىق التى پاتەردەن 92 ءۇي بار. بارىنە جەتپەيدى. سوندىقتان ازىرگە ول ەكى ءۇيدىڭ بىرەۋىن عانا كوشىرىپ, كەزەكتە تۇرعان جانە بارىنشا اپاتتى 43-ءىنشى ءۇيدىڭ وتىز ەكى پاتەرىن شۇعىل, بيىل پايدالانۋعا بەرىلەتىن سول 80 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋىسقان پاتەرلەرىنە كوشىرۋىن سۇرايمىز, دەيدى. نۇراش اجەي جانە ونىڭ كورشىلەرى ونىڭ سەبەبىن وزدەرى تۇراتىن ءۇيدىڭ الدىمەن كوشىرىلەتىن ەكى ۇيمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قيىن جاعدايدا ەكەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. ونسىز دا توزىعى جەتكەن ءۇيدىڭ ماڭىندا ءتورت جىل بۇرىن «فرانت» جيھاز دۇكەنىندە گاز جارىلىسى بولىپ, الاپات اپاتتان عيماراتتىڭ كۇل-تالقانى شىقتى. جارىلىس ەكپىنىنىڭ كۇشتىلىگى سونشالىقتى, ماڭىنداعى ونسىز دا اۋپىرىممەن تۇرعان 43-ءشى ءنومىرلى ءۇيدى قيسايتىپ, ىرگەتاسىن وتىرعىزىپ كەتكەن. الدىڭعى بەتتەگى تەرەزەلەر تۇگەل سىنىپ, بالكون قابىرعالارى قۇلاعان. اكىمدىك دەرەۋ ورنىنا تەرەزە سالعانمەن, قيسايعان ءۇيدى تىكتەۋ مۇمكىن ەمەس, قازىر ءۇي قۇلاۋ الدىندا تۇر. ونى ساراپشىلاردىڭ دا انىقتاپ كەتكەندىگىن ايتادى اجەي.
شىندىعىندا, جاڭاوزەن قالاسىنداعى «شاڭىراق» شاعىن اۋدانىنداعى 43-ءشى ءۇيدىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. ول تەك توزىعى جەتكەندىكتەن عانا ەمەس, قاراما-قارسى تۇرعان, كولەمى وزىندەي, جاڭادان سالىنعان جيھاز دۇكەنى عيماراتى جارىلىسىنىڭ ەكپىنىنەن قابىرعالارى جارىلعان. جاڭاوزەندىكتەردىڭ جانايقايى مەن جاعدايى قازىردەن-اق اپاتتىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇرعاندىعىن بىلدىرەدى. اتىراۋداعى جاتاقحانانىڭ كەبىن كيمەسىنە ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە المايدى...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
