الاياقتىق اسقىنىپ بارادى

بۇل تۋرالى جۋرناليستەرگە سول­تۇس­تىك قازاقستان پد كري­مي­نال­دىق پوليتسيا باسقار­ماسىنىڭ اعا جەدەل وكىلى ءمورجان ماحمەت ايتتى. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى وبلىس اۋماعىندا 513 الاياقتىق فاكتىسى تىركەلگەن. بۇل 2023 جىلعىدان 16% ارتىق.

«وسىعان بايلانىستى پوليتسيا دەپار­تامەنتى حالىقتىڭ الاياقتىققا قارسى سا­ۋاتتىلىعىن كوتەرۋ­گە ەرەكشە كوڭىل بو­لەدى. وسى جىلدىڭ وت­كەن كەزەڭىندە بۇقارا­لىق اقپارات قۇرال­دارىندا 872 پروفي­لاكتيكالىق ماتە­ريال ورنالاستىرىلدى. حابارلاما سايتتارىندا 1425 حابارلاندىرۋ تەكسەرىلدى, ونىڭ 274-ءى سايت اكىمشىلىگىمەن بۇعاتتالدى. جەر­گىلىكتى تەلەارنالاردا پوليتسيا قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 4 رەت حابار جازىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ, وقۋشىلار سارايىنىڭ LED-ەكراندارىندا, اۆتوۆوكزالدىڭ كۇتۋ زالىندا, ساۋدا ۇيلەرىندە ينتەرنەت-الاياق­تىق بويىنشا بەينەروليكتەر كورسەتى­لۋ جالعاسىپ كەلەدى. ءبىز ينتەرنەتتەگى الاياق­تىق تۋرالى «پۋت وبمانا» اتتى فيلم تۇسىردىك, ول ءارى قاراي اۋماقتىق بولى­­نىس­تەردەگى مادەنيەت ۇيلەرىندە, سونداي-اق تانىمال الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا ورنالاستىرىلدى», دەدى ول.

ءتىپتى نان ونىمدەرىن دايىندايتىن كاسىپورىندارمەن كەلىسىپ, «چەشسكي», «سيبيرسكي» اتتى نان-توقاش ونىمدەرىنە 12000 جاپسىرمالار جابىستىرىپ, ولاردا الاياقتىقتان قالاي ساقتانۋ جولدارى كورسەتىلگەن. سونداي-اق جاپسىرمالار «سەمەينىي» دۇكەندەرىندە ساتىلاتىن ونىم­دەرگە دە جاپسىرىلۋدا ەكەن.

EGOV سايتىندا «6 اي مەرزىمگە بانكتىك قارىزدار, ميكرونەسيەلەر الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ» قوسىمشاسى ەنگىزىلگەن. بيىلعى جىلى وسى قىزمەتكە وبلىس حال­قىنىڭ 27%-ى قوسىلعان. ەكىنشى دەڭ­گەي­دەگى بانكتەردىڭ فيليالدارى قىزمەت­كەر­­لەرىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسۋ جاساپ, پروب­­لەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى تال­قىلانعان.

بىراق ءبارىبىر وسى قىلمىستىڭ ءتۇرى ارتىپ كەلە جاتقانى بارشانى تاڭعالدى­رادى. تالداۋ كورسەتكەنىندەي, وعان نەگىزى­نەن 40-تان 60 جاس ارالىعىنداعى ادامدار دۋشار بولىپ, زارداپ شەگەدى. ولاردىڭ كوبى – جالعان نەسيە رەسىمدەگەندەر. ال ينتەرنەتتە تاۋارلاردى ساتىپ الاتىن الاياقتاردىڭ قۇربانى نەگىزىنەن 20-35 جاستاعى جاس ازاماتتار.

ينتەرنەت قىلمىستى جاسايتىندار­دىڭ نەگىزگى بولىگى 40 جاسقا دەيىنگى جاس­تار. مىسالى, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ 28 جاستاعى ءبىر تۇرعىنى «ونلاين-كرەديت­تەر رەسىمدەۋمەن» اينالىسىپ, 16 ادام­دى جاپا شەكتىرگەن. ال الماتى وبلىسىن­دا تىركەلگەن 32 جاستاعى ءبىر الاياق تانىمال سايتتارعا حابارلامالار ورنالاس­تىرۋ ارقىلى سولتۇستىك قازاقستاندا ۇس­تال­عانشا الاياقتىقتىڭ 14 فاكتىسىن جاساپ ۇلگەرگەن. مۇنداي قىلمىستاردى جازالاۋدى قاراستىرعان قىلمىستىق كودەكس­تىڭ 190-بابىنىڭ 2-بولىگى الاياقتاردى 4 جىل­عا دەيىن, اۋىر ساناتتاعى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار جاساعانى ءۇشىن 3-تەن 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرادى. وسى قىلمىستىڭ الەۋمەتتىك زاردابىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, وعان بەرىلەتىن جازانى بارىنشا قاتايتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنى كورىنىپ تۇر.

الاياقتىقتىڭ بارىنشا قازىرگى كەڭ تاراعان ءتۇرى – ازاماتتاردى كۇماندى قار­جىلىق جوبالارعا تارتۋ. مۇنداي سحەما­لاردا الاياقتار ءتىپتى حالىققا تانىمال ادام­داردىڭ بەينەسىن پايدالانىپ, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە (ينستاگرام), ۆيدەوحوس­تينگتەردە (YouTube) جارناما ورنالاس­تىرادى. وندا ءوز قۇرباندارىن ء«تيىمدى», «قولايلى» جاعدايلارمەن قىزىقتىرا تانىستىرىپ, كورەرمەندى اربايدى. ءاربىر تۇرعىنعا ديۆيدەندتەر تولەنەتىنىن ايگىلى ادامداردىڭ اۋزىمەن ايتىپ تۇرسا, وندايعا قالاي سەنبەسسىڭ؟

بۇل سحەمالاردا جابىرلەنۋشىگە باس­تاپقى كەزەڭدە اقشانىڭ از مولشەرىن تو­لەيدى, سونىمەن قاتار باعالى قاعازدار­دىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن كوتەرەتىن جال­عان كەستەلەردى كورسەتەدى. الاياقتىڭ ماق­ساتى – جابىرلەنۋشىنى ۇلكەن سوماعا قىزىق­تىرۋ, ۇتىستار مەن قولما-قول اق­شانى ينۆەستيتسيالاۋعا قول جەتكىزۋ. مى­سالى, وسى سحەمانىڭ قۇربانى بولعان پەت­رو­پاۆلدىڭ 48 جاستاعى ءبىر تۇرعىنى 5,4 ملن­ تەڭگەسىنەن ايىرىلعان. ول وسى جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ينستاگرام الەۋمەتتىك جەلىسىندە وڭاي تابىس تابۋعا بولاتىنى تۋرالى حابارلاندىرۋ كور­گەن. قىزىعىپ كەتىپ, سىلتەمەدەن ءوتىپ, ءوزىنىڭ ابونەنتتىك ءنومىرىن قالدىرعان. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن وعان مەنەدجەرمىن دەگەن بىرەۋ حابارلاسىپ, الدىمەن اقشا سالۋ كەرەگىن, سوسىن تىركەلىپ, انكەتا تولتىرۋدى مىندەتتەگەن. سەنىمدى داۋىس­پەن ايتىلعان سوزگە قۇلاي سەنگەن زارداپ شەگۋشى كورسەتىلگەن اقشا سوماسىن اۋدارىپ جىبەرگەن. الاياقتار ونىمەن دە شەكتەلمەي ءتۇرلى سىزبا جىبەرىپ, اقشاسىنىڭ ءوسىپ جاتقانىن كورسەتكەن. ال اقشانى الۋ ءۇشىن قوسىمشا اقشا قوسۋ كەرەگىن ەسكەرتكەن. وسى سحەما بىرنەشە قايتالانعاندا عانا زارداپ شەگۋشى ايەل ءوزىنىڭ وڭباي الدانعانىن بىلگەن.

بانك قىزمەتكەرى بولىپ قوڭىراۋ شالۋ – الاياقتاردىڭ كوپتەن بەرى قولداناتىن ءادىسى. وندايدا سالىمشىنى قورقىتىپ, ءسىزدىڭ دەپوزيتتەگى اقشاڭىزدى قولدى قىلۋعا ارە­كەت جاسالدى, سوندىقتان بار اقشاڭىزدى دەرەۋ باسقا قاۋىپسىز شوتقا اۋدارىڭىز دەپ دىگەرلەيدى. ال «قاۋىپسىز شوت» دەگەن – وزدەرىنىكى. نەمەسە الاياق جابىرلەنۋشىگە رۋدەسك, حوپتۋدەسك, انيدەسك, تايمفيۋەر ت.ب. باعدارلامالاردى جۇكتەۋگە كون­دىرەدى. سوسىن وسىندايلاردىڭ كومەگى­مەن ءموبيلدى قۇرىلعىعا قاشىقتان قول جەتكىزە الادى. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ 73 جاستاعى تۇر­عىنىنا قوڭىراۋ شالعان الاياق ءوزىن ءتىپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكەرى­مىن دەپ تانىستىرعان. بارىنشا سالماق­تى سوزدەرمەن جابىرلەنۋشىنى سەن­دىرگەن ول ءسىزدىڭ سالىمشىلىق شوتىڭىزدان لاڭكەس­تىك ارەكەتتەردى قولداۋعا اقشا اۋدارىل­دى. سوندىقتان قالعان اقشاڭىزدى قاۋىپ­سىز شوتقا اۋدارۋ كەرەك دەپ بانك رەكۆيزيت­تە­رىن بەرگەن. وسىعان سەنگەن جابىرلەنۋشى بىر­دەن 2,5 ملن تەڭگەسىنەن ايىرىلعان...

الاياقتار بۇلاردان باسقا دا سحەمالار­دى ءجيى قولدانادى. سوندىقتان كەز كەلگەن ادامنىڭ شوتىڭىزداعى اقشاڭىزعا قاتىستى سۇراعىنا ءمان بەرمەگەن دۇرىس.

پەتروپاۆل