عىلىم مەن تەحنولوگيا – ءوسىپ-وركەندەۋ كەپىلى

پرەزيدەنت «كولەڭكەلى» ەكونوميكا مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدى, قارجى سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا ەلىمىزدە قوماقتى كاپيتال تاپقان كاسىپكەرلەردى ءوز قارا­جاتتارىن مەملەكەت پايداسىنا جۇم­ساپ, مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا جانە قاراپايىم ادامدارعا قاجەتتى باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردى سالۋعا شاقىردى. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن جان-جاقتى شارالار قابىلداۋ, ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەس كۇن تارتىبىنە قويىلدى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتوم ەلەكتر ستانساسى تۋرالى رەفە­رەندۋمعا قاتىستى ۇكىمەت ۇسى­نى­سىن قولداي­تىنىن ايتا كەلە, جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم بيىلعى 6 قازاندا وتەتىنىن ناقتى جەتكىزدى. «ال­داعى رەفەرەندۋم كەڭ اۋقىمدى جال­پى­ۇلتتىق ديالوگتىڭ تاعى ءبىر ايقىن كورىنىسى بولماق. شىن مانىندە بۇل «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتكە» ءتان سيپات. ءبىز وسىنداي قادامدار ارقىلى جاڭا قوعامدىق-ساياسي مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالايمىز. ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاسايمىز», دەپ ەل قول­داۋىنا سەنىم ارتتى. بۇل – ۇزاق مەرزىمدىك مۇمكىندىكتەرىمىز بەن بولاشاعىمىزدى قالىپتاس­تى­راتىن ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى جوس­پار­لارىنىڭ ءبىرى.

اتوم ەلەكتر ستانساسى ونەر­كاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن تۇراقتى جانە ۇزاق مەرزىمدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى. ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى – ونىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى مەن ساياسي تۇراقتى­لى­عىنىڭ كەپىلى. ۋراننىڭ قوماقتى قورى بار قازاق­ستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن ءوز رەسۋرستارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى زور. بۇل يمپورتقا تاۋەل­دىلىكتى ازايتىپ, ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىكتى نى­عايتادى.

اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرى­­لىسى – ەنەرگەتيكالىق ماسەلە­لەر­دىڭ شەشىمى عانا ەمەس, قۋاتتى ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ. اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرگە يە. جوباعا سالىنعان ءاربىر تەڭگە ەكونوميكانىڭ ساباقتاس سالالارىندا قوسىمشا تابىس تابۋعا ىقپال ەتەدى. جۇمىسپەن قامتىپ, سالىق تۇسىمدەرىن ءوسىرىپ, ەلدىڭ جالپى ءال-اۋقاتىن ارتتىرادى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە پايدالانۋ مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ستانسانىڭ وزىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قۇرىلىس, مەتاللۋرگيا, كولىك جانە لوگيستيكا سياقتى ساباقتاس سالا­لار­دا­عى جۇمىس ورىندارىن اشادى. اتوم ەنەر­گەتيكاسى سالاسىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن عىلى­مي زەرتتەۋلەردى دامىتۋدى ىنتالاندىراتىن بىلىكتى ماماندار قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.

اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مىندەتتى تۇردە ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن كوتەرۋ قا­جەت­تىگىمەن بايلانىستى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە پايدالانۋ يادرولىق فيزيكا, ەنەرگەتيكا, ماتەريالتانۋ جانە ساباقتاس پاندەر سالاسىنداعى ءبىلىم مەن زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى. قازاقستان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن عىلىم مەن تەحنولوگياعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىن اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ەلەۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى بولادى. جە­تەكشى حالىقارالىق عىلىمي ورتا­لىقتارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامى­تۋدىڭ حالىقارالىق باعدار­لا­ما­لا­رىنا قاتىسۋ جانە باسقا ەلدەرمەن تاجىريبە الماسۋ ەلىمىزدىڭ وزىق عىلىمي ورتالىق رەتىندە الەمدىك ارەناداعى ورنىن نىعايتادى.

ەلىمىزدىڭ اتوم ونەركاسىبىن كادر­لىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت­تىگىن دە اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە اڭگىمە تەك يادرولىق فيزيك­تەردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جوبالاۋعا, سالۋعا جانە ودان ءارى پايدالانۋعا قاتىساتىن ينجەنەرلەردى, ەكولوگتاردى, حيميكتەردى, كونسترۋكتورلاردى, IT ماماندارىن, وپەراتورلاردى, تەحنيكتەردى دايارلاۋ تۋرالى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار وسى سالادا قازىردىڭ وزىندە دايارلانعان مامانداردىڭ بىلىكتى­لىگىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدا­رۋ قاجەت. ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ تۋرالى وڭ شەشىم قا­بىل­دانعان جاعدايدا اتوم ەنەر­گەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعا­رى ستاندارتتارىن ساقتاۋعا جانە رەتتەۋگە قابىلەتتى بىلىكتى مامان­داردى بەلسەندى دايىنداۋ قازىردەن باستالۋى ءتيىس.

بۇگىنگى تاڭدا ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ-دىڭ فيزيكا-تەح­ني­كالىق فاكۋل­تەتىنىڭ تەوريا­لىق جانە يادرو­لىق فيزيكا كافەدراسىندا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بويىنشا «يادرولىق فيزيكا», «تەوريالىق يادرولىق فيزيكا», «يادرولىق مەديتسينا» جانە «يادرولىق ينجەنەريا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بار. سونداي-اق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اتوم سالاسىنا 580 باكالاۆر, 265 ماگيستر جانە 58 PhD دايارلاندى.

قوسديپلومدىق باعدارلاما بو­­يىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ دۋبنا ۋنيۆەرسيتەتىمەن «يادرولىق فيزيكا» باكالاۆرلارى (65 تۇلەك); رەسەيدىڭ Mيفي ۇلتتىق زەرتتەۋ يادرولىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن «تەوريا­لىق يادرولىق فيزيكا» جانە «يادرولىق مەديتسينا» ما­مان­دىقتارى بويىنشا ماگيس­ترا­تۋراعا (27 تۇلەك) جانە جا­پونيانىڭ حوككايدو ۋني­ۆەر­سيتەتىندە «يادرولىق مەديتسينا» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الدى. وسى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ تۇلەكتەرى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا, ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىندا, بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا, «قاز­اتومونەركاسىپ» ۇاك-دا, «Ecoservice-S» كومپانياسىندا, قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتىندا جانە باسقا دا مامان­داندىرىلعان مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيدى. ەلى­مىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كەلەشەگىنە بايلانىستى اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى وتاندىق كادرلاردى دايارلاۋ ماقساتىندا «يادرولىق ينجەنەريا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى باستالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى پراكتي­كالىق-باعدارلانعان وقىتۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, بىلتىردان باستاپ – باكالاۆريات, بيىل­دان – ماگيستراتۋرا اشىلدى. ۋني­ۆەرسيتەتىمىزدە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ «يادرولىق فيزيكا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ديسسەرتاتسيالاردى قور­عاۋ جانە فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) دارەجەسىن بەرۋ جونىندەگى ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى.

مۇنىڭ بارلىعى اتوم ەلەكتر ستانسا­لارىنىڭ سەنىمدى, تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەكولوگيا­لىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتايتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا قابىلەتتى جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالۋىنا جول اشادى.

جولداۋدا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر تاقىرىپ – عىلىم جانە جو­عا­رى ءبىلىمدى دامىتۋ, ۇزدىك ۋني­­ۆەر­سيتەتتەردىڭ ناقتى سەكتورمەن بايلانىسىن نىعايتۋ, يننوۆاتسيالىق ساياساتتى ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق باسىم­دىق­تا­رىمەن ۇيلەستىرۋ, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنداعى قولدانبالى عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىن زور ىقىلاسپەن قابىلدادى. زاڭ جوباسىن تالداۋ ونىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسيا اراسىنداعى اجىراماس بايلانىستىڭ بولۋىن راستايتىن وسى سالاداعى زاماناۋي زەرتتەۋلەردى ەسكەرە وتىرىپ دايىندالعانىن كور­سەتەدى. زاڭدا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا, عىلى­مي قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارت­تىرۋعا جانە عىلىمدى وندىرىسپەن ينتەگ­راتسيالاۋعا, سونداي-اق عى­لىمدى كادرلىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. سالالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سۋبەكتىسىنىڭ قۇزىرەتتەرى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتالعان. عىلىمي ءبىلىمدى, عىلىمي-اعار­تۋ­شىلىق قىز­مەتتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرىنە دە ۇلكەن ءمان بە­رىلگەن. زاڭنىڭ ماڭىزدى جاڭا­لىقتارىنىڭ ىشىندە عىلىمي ۇجىمداردىڭ – زاڭدى تۇلعالار بولىپ تابىلمايتىن عالىمدار بىرلەس­تىك­تە­رىنىڭ مارتەبەسىن رەتتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە عالىم­داردى گرانتتىق قولداۋدى جەڭىل­دەتەدى.

زاڭدا عىلىمي, عىلىمي-تەح­نيكا­لىق جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى بولجاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. وسىلايشا ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق قىز­مەتتىڭ نەگىزگى كورسەت­كىش­تەرىنە ۋاقتىلى مونيتورينگ جۇر­گىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ء«ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان باع­دار­لاماسى» بەكىتىلدى.

قازىرگى قوعامدا اقپاراتتىڭ ەرەكشە قۇندىلىعى بار ەكەنىن جانە عىلىم مەن يننوۆاتسيا سالاسىندا كوبىنەسە نەگىزگى كاپيتال بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسى عىلىمي اقپاراتقا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى ماسە­لەلەرىن شەشەدى. اتاپ ايتقاندا, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قۇرىلعان عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ وزەكتىلىگى مەن موني­تورينگىنە, سونداي-اق عىلىمنىڭ, بيزنەس پەن قوعامنىڭ اقپاراتتىق ءوزارا ارەكەتتەسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ىقپال ەتەدى. عىلىمي-تەحنيكالىق اقپا­راتتى جيناۋ, وڭدەۋ جانە تالداۋ جونىندەگى جاڭا مەحانيزم ەنگىزۋگە ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى.

جاڭا زاڭدا جاس عالىمداردى قولداۋ­عا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازۇۋ-دىڭ كادرلىق ساياساتى ناتيجەلى جۇمىس ىس­تەيتىن جاس عالىمداردى ماقساتتى قول­داۋ, جاس عىلىمي كادرلاردىڭ ناقتى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ىنتالاندىرۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ۋنيۆەرسيتەتتە جاس عالىمداردى ىنتالان­دىرۋ جۇيەسى قۇرىلدى جانە جاس عالىم­داردى بەلسەندى عى­لىمي قىزمەتكە ىنتا­لان­دى­رۋ­دىڭ بارلىق جولدارى جاسالدى. سونىڭ ءبىرى جاس عالىمدارعا شەتەلدە جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.

وسىلايشا «عىلىم جانە تەحنو­لو­گيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قو­سىمشا بيۋدجەتتەن تىس قاراجات تار­تۋعا ىقپال ەتىپ قانا قويماي, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت­تەردى شەشە باستادى.

كوپشىلىك كوڭىلىنە جىلى ۇيالاعان تاعى ءبىر جايت – 2025 جىلدى جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى دەپ جاريالاۋ جايىندا ماڭىزدى باستاما ايتىلدى. بۇل مالىمدەمە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كەڭ رەفورمالارىن, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىپقويلىققا باسا نازار اۋدارۋدى, سونداي-اق ءارتۇرلى جۇمىسشى كاسىپتەرىنىڭ مارتەبەسى مەن بەدەلىن ارتتىرۋ شارالارىن قامتيدى.

قورىتا ايتقاندا, جولداۋدىڭ بار­لىق تاپسىرماسى ناقتى تۇجى­رىم­دالعان, اتقارۋشى جانە زاڭ شى­عارۋ­شى بيلىك تارماقتارىن قاتاڭ تارتىپكە كەلتىرۋگە ارنالعان. جولداۋدى ورىن­داۋعا قوعامنىڭ بارلىق قۇرىلىمدىق بۋىنى, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى اتسالىسادى دەگەن ويدامىز.

جانسەيىت تۇيمەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور