ادام قۇقى – باستى كورسەتكىش

ارينە, مەملەكەتتەگى جاڭعىرۋ ۇدەرىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلاتىنى بەلگىلى. بايقاپ قاراساق, ەلدەگى اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەر وسىدان ەكى جىل بۇرىن باستاۋ الدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملە­كەت­تىڭ باسقارۋ تەتىگىن ەكونوميكادان بىرتىندەپ ساياسي باعىتقا يكەمدەدى. وسى ورايدا نەگىزگى رەفورمالاردى ۇشكە جىكتەپ قاراستىرۋعا بولادى. اتاپ ايتساق, دەموكراتياعا اتسالىسۋ, قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرى مەن ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى.

ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ينس­تيتۋتىن نىعايتۋ ماق­ساتىن­دا 2022 جىلى «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جو­نىندەگى ۋاكىل تۋرالى» زاڭ قا­بىل­داندى. مەملەكەت باسشىسى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋا­كىل­دىڭ مارتەبەسىن, قۇزىرەتىن جانە دەربەستىك كەپىلدىگىن كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىپ بەردى. ىزىنشە 2023 جىلى پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا تولىق ساي كەلەتىن «ادام قۇقىق­تارى مەن زاڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى ءىس-قيمىل جوسپارى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. قۇجات ەسەبىنەن اتقا­رى­لۋ­­عا ءتيىس ناقتى شارالار بەك­ى­تى­­لىپ, ادام جانە ونىڭ ءومىرى, بوس­­تان­­دىعى مەن قۇقىعى دەگەن قاعي­دانى بەرىك ۇستانۋ قاجەتتىگى ايقىندالدى.

بۇعان قوسا ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى تەتىگى بويىنشا ءولىم جازاسى جويىلدى جانە سوتتالعانداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ازاماتتىق فۋنكتسيا­لاردى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن الىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگىنە بەردى. ەلىمىز بالالار مەن مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ-نىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامالارىن راتيفيكاتسيالادى.

بۇگىندە تاعايىندالعان ادام قۇقىقتارى, بالا قۇقىق­تارى, ەرەك­شە قاجەتتىلىكتەرى بار ادام­دار­دىڭ قۇقىقتارى جونىن­دەگى وم­بۋدس­مەندەرگە ءتۇسىپ جاتقان شا­عىم-وتى­نىشتەردىڭ ارتۋى – ادام قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ باعى­تىن­داعى ناقتى قادامداردىڭ انىق ناتيجەسى.

ماسەلەن, بىلتىر ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, ونىڭ وكىلدەرىنىڭ اتىنا, ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتا­لىققا 6 مىڭعا جۋىق شاعىم مەن ءوتىن­ىش تۇسكەن. كورسەتكىشتى 2021 جىل­مەن سالىستىرساق, 3,1 ەسە, ال 2022 جىلمەن سالىستىرساق, 1,5 ەسە كوپ. وعان قوسا وڭىرلەردە 2 405 جەكە قابىلداۋ وتكىزىلگەن. شاعىمداردى قاراۋ ناتيجەسىندە ازا­ماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قالپى­نا كەلتىرۋگە جاردەمدەسۋ ءۇشىن قابىلدانۋعا ءتيىس شارالار تۋرالى 2023 جىلى 705 ۇسىنىس جىبە­رى­لىپ, ونىڭ 585-ءى قولداۋ تاپقان.

ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ سالاسىنداعى مەملەكەت­تىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىت­تا­رى­نىڭ ءبىرى – ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى. بۇل رەتتە ازاپتا­عا­نى ءۇشىن قىلمىس­تىق جاۋاپ­كەر­­­شىلىك قاتاڭداتىلىپ, ازاپ­­تاۋ­لارعا قارسى كۇرەستىڭ ۇلت­تىق پرەۆەنتيۆتى مەحانيزمى كۇ­شەي­تىلدى. ازاپتاۋلارعا جانە قاتى­­گەز ءىس-ارەكەتتەرگە قاتىستى زاڭنا­ما­لىق انىقتاما ەنگىزىلدى. بۇگىندە ۇلت­تىق الدىن الۋ تەتىگى قۇرامىن­دا 146 مۇشە بار. ولار – قۇقىق قور­عاۋشىلار, دارىگەرلەر, مۇعا­­لىم­دەر, الەۋمەتتىك قىزمەت­كەر­­­لەر جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ وكىلدەرى. ولاردىڭ ميس­سياسى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل­دىڭ, ۋاكىل جا­نىن­داعى ۇيلەستىرۋ كەڭە­سىنىڭ جانە ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى قاتىسۋ­شىلارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن بىلدىرەتىن «ومبۋدسمەن+» قاعيدا­تىنا نەگىزدەلگەن.

سونداي-اق جابىق مەكەمەلەردە ۇستالاتىن ادامداردىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىندى. بىلتىر مەكەمەلەرگە 461 رەت مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, ناتي­جەسىندە مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ 188 قىزمەتكەرى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعان. ال ازاپتاۋ جانە باسقا دا قاتىگەز, ار-نامىستى قورلايتىن قارىم-قاتىناس پەن جازا تۇرلەرى تۋرالى 160 ءوتىنىش قارالىپتى.

ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇس­تەمدىگى تەتىگىندەگى ماڭىزدىسى – تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن اكىم­شىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىك ەداۋىر كۇشەيتى­لىپ, مۇن­داي جاعدايلاردا تاراپ­تاردىڭ قاي­تا تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگى زاڭ جۇ­زىن­دە الىنىپ تاستالدى. وسى وراي­دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلت­تىق قۇرىلتايدا ازاماتتار ۇي­دە دە, تۇزدە دە ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى.

«تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق, بۋللينگ پەن اگرەسسيا دا – قازىر­­گى ۋاقىتتاعى قاتەرلى ءۇردىس. اشىعىن ايتساق, قوعامدا قاتى­گەزدىك كۇشەيىپ بارادى. بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ, ار-نامىسىن تاپتاپ, ءتىپتى ۇرىپ-سوعۋعا دايىن تۇراتىن­دار از ەمەس. جەدەل جاردەم جانە قوعام­­دىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە شا­بۋىل جاسالعانىن بىلەسىزدەر. ادام­­عا الىمجەتتىك كورسەتۋ, قور­لاۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەرگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سون­دىقتان ءبىز وسى قوعام­دىق دەرتتى جاسىرماي, اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتارىمىز ۇيدە دە, تۇز­دە دە ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاۋىپسىز ورتا­دا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. زاڭ مەن ءتار­تىپ قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس, ياعني قوعام­دا زاڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.

ايتا كەتەرلىگى, ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جەتىس­­تىكتەرى جەنەۆادا جوعارى باعا­­لاندى. بۇل تۋرالى تاياۋدا جەنە­ۆا­داعى بۇۇ جانىنداعى قر تۇراق­تى وكىلى ەرلان الىمباەۆتىڭ بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جو­عار­عى كوميسسارى فولكەر تيۋرك­پەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتىلدى.

جۇزدەسۋدە ەرلان الىمباەۆ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريميناليزاتسيالاۋ دەپ اتالىپ كەتكەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق جۋرناليستەر ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر بەلگىلەيتىن باق ماسەلەلەرى بويىنشا ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭدارعا توقتال­دى. تاراپتار ادام قۇقىقتارى جونىن­دەگى كەڭەستىڭ 56-سەسسياسى بارىسىندا جاھاندىق قۇقىق قورعاۋ الاڭىندا العاش رەت ۇسىنىلعان قازاق­ستاننىڭ تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جونىن­دەگى بىرلەسكەن مالىمدەمەسىن تالقى­لادى. قۇجات بۇۇ-عا مۇشە 62 مەملەكەتتەن قولداۋ تاپتى.

جوعارعى كوميسسار فولكەر تيۋرك ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا كۇش-جىگەرىن, سونداي-اق ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كەڭەستىڭ جۇ­مىسىنا قوسقان ۇلەسىن قۇپتادى.

«ايەلدەر مەن بالالاردى زور­لىق-زومبىلىقتان قورعاۋ سالا­سىن­داعى پروگرەسسيۆتى زاڭدى تولىق جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ­دىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كەڭەسى (بۇۇ اقك) باس اسسامبلەيانىڭ 2006 جىلعى 15 ناۋرىزداعى 60/251 رەزوليۋتسياسىنا سايكەس قۇرىلىپ, بۇكىل الەمدەگى ادام قۇقىقتارىن جالپىعا بىردەي قۇرمەتتەۋگە جانە قورعاۋعا, ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى جاعدايلاردى قاراۋعا, سونداي-اق ءتيىستى ۇسىنىستار دا­يىنداۋعا جاۋاپتى بۇۇ جۇ­يەسىنىڭ ۇكىمەتارالىق ورگانى بولىپ تابىلادى. بۇۇ اقك ونىڭ الدىندا جۇمىس ىستەگەن بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسياسىن الماستىردى. كەڭەس قۇرامىنا 47 مۇشە مەملەكەت كىرەدى, ولار تىكەلەي جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى كوپشىلىك داۋىسپەن ءۇش جىلعا سايلانادى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار سەنات ماۋسىمدا ادام ساۋداسى قۇرباندارى­نىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدى ماقۇلدادى. بۇل «ادام قۇقىق­تارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» جارلىقتا كوزدەل­گەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىت­تالعان. نەگىزگى ماقسات – ادام, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعان­دار ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ جونىندەگى زاڭنا­ما­نى جەتىلدىرۋ. ادام قۇقىقتارى جو­نىن­دەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ زاڭ­نىڭ ماڭىزدىلىعى مەن پروگ­رەس­سيۆتىلىگىنە توقتالدى.

«ومبۋدسمەن رەتىندە مەن قازاقستاننىڭ ادام ساۋداسىنان ازات بولۋعا ۇمتىلىسىن راستايتىن جانە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا بەيىلدىلىگىن كورسەتەتىن وسى زاڭ­نىڭ ماڭىزدىلىعى مەن پرو­گرەس­سيۆتىلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى قىلمىستىڭ ءجيى قۇربا­نى بولىپ قالاتىن كامەلەت­كە تولماعانداردىڭ زاڭدا كوزدەل­گەن قۇقىقتارىن قورعاۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە, بۇل ەلىمىزدىڭ حالىق­ارالىق مىندەتتەمەلەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى. بۇل زاڭ قىلمىس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي, جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋ شارالارىن ەنگىزەتىن, وسى قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسى جانە قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان ادام, اسىرەسە ايەلدەر مەن بالالاردىڭ ساۋدا­سى­نىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ تۋرالى پالەرمو حاتتاماسى كەز كەلگەن ماقساتتا جانە كەز كەلگەن نىساندا بالالاردى ۇرلاۋدىڭ, بالا ساۋداسىنىڭ نەمەسە ولاردىڭ كونترابانداسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق, ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى دەڭگەيلەردە قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا مىندەتتەيدى», دەدى ارتۋر لاستاەۆ.

جالپى, ادام ساۋداسى – قۇر­بان­دار ءۇشىن قايتىمسىز زارداپتارعا, سونىڭ ىشىندە پسيحو­لوگيالىق جانە فيزيكالىق ازاپقا اكەلەتىن كەڭ تارالعان قىلمىس­تىڭ ءتۇرى. كەي مالىمەتتەرگە ارقا سۇيەسەك, حالىق­ارالىق تاجىري­بەدە دۇنيە جۇزىندە ەسىرتكى جانە كونترا­فاكتىلىك ونىمدەردەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر.

ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدان باستاپ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, مەم­لەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدى­لىگىن ارتتىرۋ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولعا العان باتىل باستامالارىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. دەسەك تە مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدا ايرىقشا ماڭىزدى.