كولىك سالاسىن دامىتۋ قاي باعىتتا ءوربيدى؟

سالانى وركەندەتۋگە 5,5 ملرد ەۋرو قاجەت

«ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدانىڭ كوپ بولىگى تەڭىز جولدارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. دەگەنمەن قىزىل جانە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىز اينالاسىنداعى گەوساياسي شيەلەنىستەرگە, سونداي-اق پورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۋاتىن كەڭەيتۋگە ارنالعان تەحنيكالىق شەكتەۋلەرگە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى ءارتاراپتاندىراتىن بىرنەشە قۇرلىقتىق مارشرۋت بار. لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەردى ءارتاراپ­تان­دىرۋ جۇك اينالىمىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرلىقتىق مارشرۋتتارعا باعىتتاۋى مۇمكىن», دەلىنەدى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) زەرتتەۋىندە.

ەلىمىز ورتا ءدالىزدىڭ دە, سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزىنىڭ دە ماڭىزدى قاتىسۋ­شى­سى رەتىندە ترانسپورتتىق مۇمكىندىكتى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ باعا­لاۋىنشا, وا ەلدەرى ترانسپورتتىق ين­فرا­قۇرىلىمنىڭ جاقسارۋى ءۇشىن 18,5 ملرد ەۋرو قاجەت. سونىڭ ىشىندە قازاق­ستان ءۇشىن 5,5 ملرد ەۋرو كەرەك ەكەن.

وسىنشاما قاراجاتتى تابۋ ءۇشىن:

• ينۆەستيتسيا تارتۋ;
• مامىلەنى دۇرىس قۇرىلىمداۋ;
• تاريف ساياساتىن جەتىلدىرۋ;
• تسيفرلاندىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ;
• مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ;
• حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ءمان بەرۋ كەرەك.

احقو ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر ەو, قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان, ورتالىق ازيا ەلدەرى – ورتا ءدالىز بەن سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزىنىڭ ماڭىزدى نۇكتەلەرى. بۇل قۇرلىقتىق دالىزدەر ارقى­لى ساۋدا اعىنى ارتادى دەپ كۇتىلەدى.

«بۇل ەلدەرگە الەم ەكونوميكاسىنىڭ 40 پايىزى, الەم حالقىنىڭ 43 پا­يىزى تيەسىلى. ولار 2028 جىلعا دەيىن ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتەدى دەپ بولجانادى», دەيدى ساراپشىلار.

حالىقارالىق تەمىرجول جۇيەسى

ەلدەردەگى تەمىرجولداردىڭ ولشەمى ءارتۇرلى دەيدى ساراپشىلار. پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى تەمىرجول تابانى 1 520 مم بولسا, قىتاي, يران, تۇركيا جانە ەو-دا 1 435 مم.

«تەمىرجول تابانىنداعى ولشەم­دەر­دىڭ ءارتۇرلى بولۋى شەكارادا جۇكتى وڭدەۋگە جانە جەتكىزۋگە جۇمسالاتىن ۋاقىتقا اسەرىن تيگىزەدى. دەگەنمەن ۋنيفيكاتسيا جانە تسيفرلاندىرۋ تەتىكتەرى ارقىلى وپەراتسيالىق ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋ ەسەبىنەن جۇك جەتكىزۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋعا بولادى. ورتا دالىزدە تەمىرجول تابانى ەكى نۇكتەدە اۋىسادى: ورتالىق ازيا مەن قىتاي اراسىندا جانە گرۋزيا مەن تۇركيا شەكاراسىندا», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.

ورتا دالىزبەن تاسىمال ۋاقىتى 38-53 كۇننەن 19-23 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. ماقسات – 2024 جىلى 14-18 كۇن ەتۋ (قازاق­ستان ارقىلى 5 كۇن).

«دۇنيەجۇزىلىك بانك بولجامى بو­يىنشا 2030 جىلعا تامان ورتا ءدالىز بويىنشا كولەم ءۇش ەسە ارتىپ, جىلىنا 11 ملن تونناعا جەتەدى (ترانزيتتىك جۇك ءوسىمى ەسەبىنەن ەمەس, ورتالىق ازيا جانە كاۆكازدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى ەسەبىنەن). دۇنيەجۇزىلىك بانك ورتا ءدالىز نەگىزىنەن وڭىرلىك مارشرۋت بولىپ قالادى, ال قۇرلىقارالىق ساۋدا 2030 جىلعا تامان ونىڭ 40 پايىزىنان از ەمەس كولەمدە قالىپتاسادى دەپ پايىمدايدى. قازاقستان سوڭعى 15 جىلدا ترانسپورت پەن لوگيستيكاعا 35 ملرد دوللار ينۆەس­تيتسيا سالدى. قازاقستاننىڭ جالپى ىشكى ونىمىندەگى ترانسپورت پەن لوگيستيكا ۇلەسى 2022 جىلعى 6,2 پايىزدان 2025 جىلى 9 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجانادى», دەلى­نە­دى زەرتتەۋدە.

قازىر ءبىزدىڭ تاراپتان جۇكتەردى تەمىر­جول ترانسپورتىمەن تاسىمالداۋ ۇلكەن باسىمدىققا يە. ودان كەيىنگى ورىن­دار­دا اۆ­توموبيل ترانسپورتى جانە قۇبىر جەلىسى تۇر.

2023 جىلى قازاقستان 139 ەلدىڭ اراسىندا 2,7 يندەكسپەن 79-ورىن الدى. يندەكس كومپونەنتى بويىنشا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى مىناداي:

• كەدەن – 2,6;
• ينفراقۇرىلىم – 2,5;
• حالىقارالىق تاسىمال – 2,6;
• لوگيستيكا – 2,7;
• جۇكتەردى باقىلاۋ – 2,8.

«1991 جىلى باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاق­ستان وڭتۇستىك قازاقستانمەن بايلانىستا بولدى, بىراق ءوز ارالارىندا تەمىرجول بايلانىسى جوق ەدى. ءىرى قالالار مەن وبلىس­تاردىڭ بارىندە تەمىرجول بار. الايدا تەمىرجول بايلانىسىنىڭ وزگە ەلدەر ارقىلى ءوتۋى ەل ىشىندەگى تاسىمالدى قيىن­داتتى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان تەمىرجول جەلىسىنىڭ بۇتىندىگىنە بايلانىستى كوپ جۇمىس ىستەدى. پاۆلودار – وسكەمەن, اقتوبە – قوستاناي, جەزقازعان – اقتاۋ, تاعى دا باسقا جەلىلەردى ىسكە قوستى. سونىمەن قاتار سىرتقى ساۋدا ءۇشىن حالىقارالىق بايلانىستاردى دا جاڭ­عىرتتى – تۇرىكمەنستان – يران جانە قىتاي باعى­تىندا تەمىرجول سالدى», دەيدى مامان­دار.

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى جۇكتەمەسى ەڭ كوپ تەمىرجول ۋچاسكەسى – دوستىق – مويىنتى جانە جانە شۋ – شىمكەنت. ەكىنشى تەمىرجول جەلىسىن سالۋ ارقىلى دوستىق – مويىنتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ۇلعايتىلىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى جۇك تاسىمالى ەداۋىر ارتىپ, 2023 جىلى 327 ملرد توننا كيلومەتر مەجەسىنە جەتتى.

ال ەلدەگى اۆتوجول ۇزىندىعى – 94 800 شاقىرىم. ونىڭ 24 900 شاقىرىمى – حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار. 31 800 شاقىرىمى – وبلىستىق جولدار.

تەڭىز تاسىمالىنىڭ مۇمكىندىكتەرى

ماماندار زەرتتەۋدە كاسپي تەڭىزىنىڭ ماڭىزىنا دا توقتالادى. قازاقستان كاسپيدەگى اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارى ارقىلى ازەربايجان, يران, رەسەي جانە تۇرىكمەنستانمەن بايلانىس ورناتادى. كاسپي جۇك كەمەسىن قابىلداي الادى جانە تۇگەل دەرلىك رەسەي اۋماعى ارقىلى اعىپ وتەتىن ۆولگا – دون وزەن كانالى ارقىلى مۇحيتتارمەن جالعاسۋعا مۇمكىندىك بار.

2018 جىلى قازاقستان, رەسەي, ازەرباي­جان, تۇرىكمەنستان, يران كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كەلىسىپ, تەڭىز تۇبىنە, جەر قويناۋىنا جانە اۋە كەڭىستىگىنە قاتىستى ەگەمەندىكتى انىقتادى. اقتاۋدا قازىر ەكى سۋبپورت بار, ءبىرى – وڭتۇستىكتەگى مەملەكەتتىك پورت جانە سولتۇستىكتەگى جاڭا مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك تەرمينال. قۇرىق پورتى ءالى دامۋ ۇستىندە, وندا تەك پاروم تەرمينالى جۇمىس ىستەيدى.

«تەڭىز كولىگىمەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 2011 جىلى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەننەن بەرى تومەندەپ كەلەدى. بۇل نەگىزىنەن كاسپي تەڭىزى پورتتارى ارقىلى مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمىن باسقا كولىك تۇرلەرىمەن الماستىرۋعا بايلانىستى بولدى. 2022 جىلى قازاقستاننىڭ تەڭىز پورتتارى ارقىلى جۇك تيەۋ كولەمى 6,5 ملن تونناعا جەتتى (2021 جىلعى كورسەت­كىشتەن 19 پايىزعا كوپ). 2022 جىلى قازاقستاننىڭ تەڭىز پورتتارىنا 2 237 كەمە كىردى (2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 23 پايىزعا كوپ). كەمەلەردىڭ باسىم بولىگى – بۋكسير, بارجا, تەڭىز كاتەرلەرى. كوبىنىڭ پايدالانىلعانىنا 10 جىلدان اسقان», دەپ اقپارات بەرىلەدى.

باسقا باعىتتار

ساراپشىلار قازاقستاننىڭ اۆيا­تسيا سالاسى COVID-19 پاندەمياسى تۋدىر­­عان ۇش­جىلدىق قۇلدىراۋدان كەيىن قايتا قال­پىنا كەلىپ جاتىر دەيدى. اۋە قوزعا­لى­سى جاندانىپ, جاڭا باعىتتار اشىلدى. بىر­قاتار اۋەجاي مودەرنيزاتسيادان وتكىزىلە باستادى. بىرنەشە قالادا جاڭا اۋەجاي مەن جاڭا تەرمينالدار بوي كوتەرىپ جاتىر. ال قۇبىر جەلىلەرىنىڭ كوپتەپ تارتىلۋىنا باس­تى سەبەپ – مۇناي-گاز سالا­سىنىڭ دامۋى. 2023 جىلى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا جالپى شيكى مۇناي ەكس­پورتىنىڭ 80,1 پايىزى تيەسىلى بولدى (70,5 ملن توننا مۇنايدىڭ 56,5 ملن تونناسى).

ءدال قازىرگى ساتتەگى ەلدە ترانسپورت جانە لوگيستيكا سالاسىندا قولعا الىنعان ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار:

• اقتوبە مەن اتىراۋدان استراحانعا دەيىنگى اۆتوجولعا (ۇزىندىعى – 893 شاقىرىم) رەكونسترۋكتسيا جاسالىپ جاتىر. 2025 جىلعا تامان اتىراۋ – ورال – ساراتوۆ تاسجولى (ۇزىندىعى – 587 شاقىرىم) اۆتوجولىنىڭ رەكونسترۋكتسيا­سى اياقتالادى.
• 2025 جىلعا تامان اقتاۋ تەڭىز پورتىندا قوسىمشا كونتەينەرلىك حاب سالىنادى (200 مىڭ جفە-دان استام). قۇنى – 42,3 ملن دوللار.
• قۇرىق تەڭىز پورتىنداعى «سارجا» كوپفۋنكتسيونالدى تەڭىز تەرمينالى: وندا جىلىنا 1 ملن توننا جۇكتەمەسى بار استىق تەرمينالى; جىلىنا 5,5 ملن توننا جۇكتەمەسى بار مۇناي تەرمينالى; جىلىنا 3 ملن توننا جۇكتەمەسى بار امبەباپ تەرمينال بولادى.
• 2025 جىلدىڭ سوڭىندا داربازا – ماقتاارال جاڭا تەمىرجول جەلىسى قازاق­ستان مەن وزبەكستاندى بايلانىستىرادى. باستى ماقسات – ورتالىق ازيامەن, وڭتۇستىك ازيامەن ترانزيتتىك بايلانىستى نىعايتۋ. جوبا قۇنى 523,1 ملن دوللارعا باعالانىپ وتىر.
• 2025 جىلعا تامان دوستىق – مويىنتى (836 شاقىرىم) ۋچاسكەسىندەگى ەكىنشى جولدىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. ونىڭ قۇنى – 1,1 ملرد دوللار. ەكىنشى جولدىڭ اشىلۋى ۋچاسكەنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 5 ەسە ارتتىرماق. سونىمەن بىرگە تاسىمال جىلدامدىعى تاۋلىگىنە 1 500 شاقىرىمعا دەيىن جەدەلدەيدى (قازىرگى جىلدامدىعى – تاۋلىگىنە 800 شاقىرىم).
• ۇزىندىعى 272 شاقىرىم بولاتىن باقتى – اياگوز تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى دا باستى نازاردا. جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جۇك اينالىمى 20 ملن تونناعا ۇلعايادى دەپ كۇتىلەدى. قۇنى – 1,2 ملرد دوللار.