نۇركەننىڭ ەرتەگىلەرى

جاس تالانت كاسىپكەرلەردەن قولداۋ كۇتەدى سەمەيدە نۇركەن بەكتاسوۆ ەسىمدى بوزبالا بار. داۋىسى ساڭقىلداپ, جىگەرلى سويلەگەن نۇركەنمەن اڭگىمەمىز بىردەن جاراسىپ سالا بەردى. ول ءوزىنىڭ شىعارماشىلىققا بەيىم ەكەنىن, جازۋ قولىنا اۋىرلىق تانىتسا دا الەم حالىقتارىنىڭ ەرتەگىلەرىن اۋدارىپ, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جازاتىنىن جەتكىزدى. ءتىپتى, العاشقى تۋىندىلارى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق باسپاسوزدە جاريالانىپ تا ۇلگەرىپتى. 24 جاستاعى بوزبالا – ءتۋابىتتى ءى توپتاعى مۇگەدەك. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولسا دا, تاعدىردىڭ سىناعىنا مويىماعان جاستىڭ جالىندى ءسوزى مەن تاباندى ارەكەتىنە سۇيسىندىك. حالىقتىق فولكلورعا دەن قويعان ونىڭ «بالا ءپىل ۇيالا بەرمەيدى» جانە «باتىل شايان» اتتى ەكى ەرتەگىسى بيىل «ايگولەك» جۋرنالىنىڭ مامىر ايىنداعى سانىندا جارىق كورىپتى. سونداي-اق, اتالعان جۋرنالدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى سانىندا «ءبىلىم بارىنەن قىمبات» اتتى تاتار حالىق ەرتەگىسى وقىرماندارىنا جول تارتتى. قازاق راديوسىنىڭ «بالاپان» باعدارلاماسىندا «اناسىنىڭ جۇرەگىنە كىرىپ كەتكەن كىشكەنتاي كوجەكتەر» اتتى ەرتەگىسى وقىلدى. مامىر ايىندا «اياقتالماي قالعان جىر» اتتى كوركەم اڭگىمەم رەسپۋبليكالىق كوركەم-ادەبي «تۇمار» جۋرنالىندا جارىق كوردى. وسى اڭگىمەمدى ءبىر ءبولىمدى فيلم رەتىندە تۇسىرۋگە بەل بايلادىم. بۇل فيلم جاستارعا ساباق بولاتىن, وي سالاتىن دۇنيە دەپ ويلايمىن. بىراق قارجى جاعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر, دەدى نۇركەن. رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق باسىلىمداردا اۆتور رەتىندە دە وقىرمان نازارىنا ىلىنە باستاعان نۇركەن جاڭا تۋىندىلارىن «اقجەلكەن», «ءمولدىر بۇلاق», «بالدىرعان» جۋرنالدارىنا ۇسىنباق. – شىنىن ايتسام, مەن ەرتەگى تىڭداپ وسكەن ەمەسپىن. ەرتەگىگە قىزىعۋشىلىعىم بىلتىر وياندى. «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ «ايتۋعا وڭاي» توك-شوۋىندا قا­زاق ەرتەگىلەرىنىڭ از, ءتىپتى, تاپ­شى ەكەندىگى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا از دا بولسا ۇلەس قوسقىم كەلىپ, ەرتەگىلەردى قازاق تىلىنە اۋدارا باستادىم. ەرتەگى تاڭداعاندا ەڭ ءبىرىنشى تاعىلىمدىق تاربيەسىنە نازار اۋدارامىن, – دەيدى ول. الەم حالىقتارىنىڭ ەرتە­گىلەرىن قازاق وقىرماندارىنا جەت­كىزۋگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن نۇر­كەن اۋدارمانىڭ جەڭىل, كوڭىلگە قونىمدى, ۇعىنىقتى بولۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. وقىلىمدى بولۋى ءۇشىن زاماناۋي ەرتەگىلەردى دە سۇرىپتايدى. نۇركەن حالىق ەرتەگىسى نەمەسە الدەبىر اۆتور جازعان ەرتەگى بولسا دا, ەڭ الدىمەن ونىڭ تاربيەلىك ءمانى, پسي­حولوگيالىق-ەستەتيكالىق ما­ڭىزى بولۋى قاجەتتىگىن جەتكىزدى. – مەن اكەسىز ءوستىم. انام باقىت مەنى دۇنيەگە اكەلگەننەن باستاپ, بار مەيىرىمىن توكتى. ءتىپتى, مەنىڭ جاعدايىما قاراۋ ءۇشىن جۇمىس تا ىستەگەن جوق, – دەدى ول. نۇركەن بۇگىندە شاكارىم اتىن­داعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋدا. رەكتور گرانتىنىڭ يەگەرى اتانعان ول 5-كۋرستا وقيدى. نۇركەن ءتيىستى زاڭناما بويىنشا مۇگەدەك ارباسىن الىپ تۇرعانىمەن, كامەلەت جاسىنا تولعاننان باستاپ الەۋمەتتىك جاردەماقىعا قول جەتكىزە الماي وتىرعانىن جەتكىزدى. ءوزىن كۇتىپ وتىرعان اناسىنا دا ەشقانداي كومەك قاراستىرىلماعان ەكەن. ياعني ءى توپ مۇگەدەگى رەتىندە الاتىن 30 مىڭ تەڭگەگە جۋىق جاردەماقىدان باسقا كىرىس جوق. سوندىقتان تەزىرەك وقۋ ءبىتىرىپ جۇمىسقا ورنالاسۋدى كوزدەپ وتىر. جۇمىس ىزدەۋ بارىسىندا قالاداعى الەۋمەتتىك ورتالىقتاردىڭ بار­لىعى نۇركەنگە ديپلوممەن كەلۋ جونىندە كەڭەس بەرگەن ەكەن. ءساتىن سالسا, كەلەر جىلى قولعا تيەتىن بىلىكتىلىك قۇجاتى تالاپتى جاسقا جاڭا تىنىس بولماق. – ماعان اسىرەسە, ورىس ەرتەگىلەرى ۇنايدى. قازىر ورىس تىلىنەن اۋدارۋ ارقىلى ەرتەگىلەردىڭ بولمىس-ءبىتى­مىمەن جەتە تانىسىپ جاتىرمىن, – دەدى ول. نۇركەننىڭ اناسى قالا كىتاپ­حانا­لارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەي وتىرىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلماعان ەر­تە­گىلەردى تاۋىپ, اكەلىپ بەرەدى ەكەن. – نۇركەن ەرتەگىنىڭ ىشكى ءيىرىمىن جەتە تۇسىنەدى. ءارى قىزعىلىقتى, قۇنارلى تىلمەن اۋدارادى. بۇل – وسكە­لەڭ ۇرپاقتى حالىقتار دوس­تى­عىنا تاربيەلەۋگە سىڭىرگەن تىر­ناقالدى ەڭبەگى. ونىڭ كەلەشە­گىنەن كوپ ءۇمىت كۇتۋگە بولادى, – دەي­دى سەمەيدەگى اباي اتى­نداعى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحا­ناسىنىڭ قوعاممەن بايلانىس ءبولى­مىنىڭ جەتەكشىسى قۇسمىليا نۇرقاسىم. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». سەمەي.