بۇگىن - جەڭىس كۇنى!

قىسقاشا توقتالا كەتسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس (1 قىركۇيەك, 1939 جىل – 2 قىركۇيەك, 1945 جىل) – دۇنيە جۇزىنە ۇستەمدىك جاساۋ ۇشىن گەرمانيا, يتاليا, جاپونيا ۇشتىگى تاراپىنان باستالعان سوعىس. 1933 جىلى ناتسيستىك ديكتاتۋرا ورناعاننان كەيىن گەرمانيا دۇنيە جۇزىنە ۇستەمدىك جۇرگىزۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ, ونى يتاليا جانە جاپونيا قولدادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا 61 مەملەكەت, دۇنيە ءجۇزى حالقىنىڭ 80%-ى قاتىستى. سوعىس قيمىلدارى 40 مەملەكەت جەرىندە ءجۇرىپ, 110 ملن ادام اسكەرگە الىندى. 50-55 ملن ادام قازا تاپتى. 4 تريلليون دوللار كولەمىندە شىعىن كەلتىرىلدى. سوعىس اياعىندا ناتسيزم جانە فاشيزم تولىق كۇيرەپ, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە دەموكراتيانىڭ ورناۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. ءناتسيزمدى تالقانداۋدا شەشۋشى ءرولدى سول كەزدەگى كسرو قۇرامىنداعى حالىقتار اتقاردى. مالىمەتتەرگە سۇيەنىپ, ايتا كەتسەك, شىندىعىندا سول كەزدەگى قازاق ەلىندەگى جانە رەسەي مەن ورتالىق ازيادا تۇراتىن قازاق ۇلتىنىڭ 1893-1927 جىلدار ارالىعىندا تۋعان ازاماتتارى ەڭ اۋەلى 1939-1940 جىلدارداعى كسرو اننەكسيالاعان ەلدەرمەن بولعان اسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسىپ, قىزىل يمپەريانىڭ تەرريتورياسىن كەڭەيتۋ وپەراتسيالارىنا ارالاسقان. اسكەري بورىشىن قىزىل اسكەر قاتارىندا 1939-1940 جىلى وتەۋشىلەر بولسا, 1940 جىلعى ورىس-فين سوعىسىنىڭ دامىن تاتتى. قازاقتار ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ قاتىستى. سونداي-اق قازاقستاننان اتتانعان ازاماتتار قيىر شىعىستاعى جاپونياعا قارسى سوعىس قيمىلدارىندا دا بەلسەندىلىك تانىتتى.

(فوتو: ۋيكيپەديا)

(فوتو: kazgazeta.kz)

ول كەزدە قازاقستان وداقتىق رەسپۋبليكا (قازاق كسر) كسرو قۇرامىندا بولدى. 1941 جىلى ءبىزدىڭ ەلدەن 178 مىڭعا جۋىق ادام قىزىل ارميا قاتارىندا بولعان. وعان قوسا, قازاقستاننان 1 ميلليون 200 مىڭ ادام شاقىرىلعان. رەسمي باسىلىمدار دەرەكتەرىنشە, سوعىس مايدانىندا قازاقستاننان 600 مىڭنان استام ادام قازا تاپقان. ياعني, اسكەرگە شاقىرىلعانداردىڭ جارتىسى سوعىستان ورالماعان. قازا بولعاندار – قازاقستان حالقىنىڭ 11,2 پايىزى.

سونىمەن قاتار سوعىس كەزىندە تىلدا دا كوپ ادام كوز جۇمعان. ماسەلەن, E-History.kz پورتالى رەسپۋبليكانىڭ بەيبىت تۇرعىندارىنىڭ تىكەلەي شىعىنى شامامەن 300 مىڭ ادام, جاناما شىعىنى 592 038 ادام بولعانىن جازعان. «سوعىستىڭ ءار جىلى ءۇشىن ورتا ەسەپپەن 104 445 ادام قازا تاپتى.ء ولىم-ءجىتىمنىڭ جوعارى دەڭگەيى حالىقتىڭ بارلىق ساناتىنىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋىمەن بايلانىستى بولدى: تاماقتانباۋ جانە شارشاۋ, اسقازان اۋرۋلارى, اۋىر ەڭبەك جاعدايلارى, دارىگەرلەردىڭ مايدانعا جۇمىلدىرىلۋىنا بايلانىستى بىلىكتى مەديتسينالىق كومەكتىڭ بولماۋى جاعدايدى قيىنداتا ءتۇستى».

سونداي-اق «اتامنىڭ اماناتى» بىرلەستىگىنىڭ قوعام قايراتكەرلەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس دالالارىندا قازاقستاننان اتتانعانداردىڭ 271 مىڭى حابارسىز كەتكەنىن ايتقان ەدى.

قازاقتار سوعىستىڭ بارلىق شايقاسىنا قاتىستى. قازاقستاننان ءجۇز مىڭنان استام جاۋىنگەر ءتۇرلى ماراپاتتارعا يە بولدى, 500-دەن اسا ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى, سولاردىڭ قاتارىندا قازاق ۇلتىنىڭ 103 ازا­مات­ى بار.

1418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىستا قانشاما بوزداقتارىمىز وتان ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ, سۇم سوعىستىڭ قۇربانى بولدى. ولاردىڭ كوبى ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى.

( ەكى فوتو: pixabay.com)

1941 جىلى قان مايدانعا اتتانىپ, حابارسىز كەتكەن قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قايدا جەرلەنگەنىن ءبىلۋ وتە قيىن بولعان. ويتكەنى, ول كەزدە مايدان شەبىندە كوز جۇمعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى اقپارات تىم از ەدى. جالپىلاما ايتقاندا, كەيبىر قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن ولاردىڭ جاقىندارى كىتاپتاردان ءبىلدى نەمەسە ينتەرنەتتەن ىزدەستىرىپ, سوڭداعى شاعىن اقپارلار ارقىلى تاپتى. سونداي-اق «اتامنىڭ اماناتى» بىرلەستىگى ارقىلى بىرنەشە جاۋىنگەردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرى مەدالوندارى ارقىلى انىقتالىپ, مايدانگەرلەر سۇيەگى قازاقستانعا جەتكىزىلىپ, تۋعان توپىراعىنا قايتادان جەرلەنگەندەرىنە قالىڭ كوپشىلىك كۋا.

سوعىس قازاقستان اۋماعىن دا شارپىعانى ءمالىم. تاريحشى ءازىمباي عاليدىڭ ايتۋىنشا, جاۋ اسكەرى بىرنەشە رەت ورال وبلىسى اۋماعىن بومبالاعانى, اۆياتسيا پۋلەمەتىمەن اتقىلاعانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر بار, بىراق قازاقستاننىڭ تىل رەتىندە جەڭىسكە قوسقان زور ۇلەسىن زەرتتەۋ ماڭىزدىراق.

ايتا كەتسەك, اتالعان قانقۇيلى مايدانداعى 10 وقتىڭ 9-ى قازاق قورعاسىنىنان قۇيىلدى. مايدانعا قازاقستاننان 1500 ۆاگون كيىم-كەشەك پەن ازىق-ت ۇلىك جىبەرىلدى, ت.ب.

(فوتو: E_History.kz)

اتا-بابالارىمىزدىڭ وتان ءۇشىن جاساعان ەرلىگى ۇرپاقتار جادىندا ماڭگى ساقتالادى.