– بايان ومىرزاققىزى, از عانا ۋاقىت ىشىندە قوعامدىق رەزونانسقا اينالىپ كەتكەن وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭ جوبالارىنىڭ قانشا پايىزعا قاتايتىلدى دەپ ايتا الاسىز؟ وسى ماسەلە توڭىرەگىندەگى استانا قالاسىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر قانداي؟
– جۋىردا عانا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايەل ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جانە دە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭعا قول قويعانىن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. مەنىڭ ويىمشا, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا وسى زاڭ ەلگە كەرەك, قوعام بولىپ كۇتكەن زاڭناما بولىپ تۇر. سەبەبى استانا قالاسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا جاسالعان قىلمىستارعا تالداۋ جاسايتىن بولساق, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىرلىعى ورتاشا زيان كەلتىرۋ (قر قك-ءنىڭ 107-بابى) 18-دەن 23-كە وسكەن بولسا, ادام ءولتىرۋ (قر قك-ءنىڭ 99-بابى) 6-دان 4-كە, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرۋ (قر قك-ءنىڭ 106-بابى) 34-تەن 23-كە, دەنساۋلىققا ابايسىزدا زيان كەلتىرۋ (قر قك 114-بابى) 5-تەن 2-گە تومەندەگەن.
قالا بويىنشا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا 2023 جىلى سوتتا 6595 اكىمشىلىك ءىس قارالدى. وتباسىلىق جانجالقويلارعا قاتىستى 9090 (7662) قورعاۋ نۇسقاماسى شىعارىلىپ, 582 (387) قۇقىقبۇزۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە تالاپ ورناتىلدى.
شىندىعىنا كەلەر بولساق, وتباسى ىشىندەگى زورلىق-زومبىلىق قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءبىر دەرتىنە اينالىپ وتىرعانى جالعان ەمەس. سوندىقتان دا جاڭادان شىققان زاڭنىڭ الداعى ۋاقىتتا ايەلدەردىڭ قاۋپسىزدىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن ءبىر سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سانايمىن.
– وسى زاڭ جوبالارىن ازىرلەگەن جۇمىسشى توپتىڭ ىشىندە دەپۋتاتتاردان بولەك, بىلىكتى زاڭگەرلەر, اقجۋ كەڭسەسى وكىلدەرىنىڭ دە بولعانىن بىلەمىز. وسى زاڭدار جوبالارىنىڭ ساپالى ازىرلەنۋىنە كەڭسە قانداي جۇمىستار اتقاردى, قانشالىقتى ۇلەس قوستى؟
– جاڭا قۇجاتتا ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى قىلمىستار ءۇشىن جازالاۋ شارالارى كۇشەيتىلەتىنى جازىلعان. مىسالعا ايتار بولسام, بۇرىن ۇرىپ-سوعۋ مەن دەنساۋلىققا قاساقانا زيان كەلتىرۋ جەڭل زيان كەلتىرۋ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە قاراستىرىلعان بولسا, ەندى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە ەنگىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىنا, 80-نەن 200 مرپ-عا دەيىن ايىپپۇل, 200 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ جانە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلگەن.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ كەڭسەسى وسى زاڭدى ازىرلەۋگە بەلسەندى تۇردە قاتىستى. وسىنداي ىرگەلى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە جەڭىل زيان كەلتىرۋدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, بارلىق ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ۇيىمدارعا تۇرمىستىق زورتلىق-زومبىلىق تۋرالى ارىزداردى قاراۋ, ناتيجەلەرىن جانە قابىلدانعان پروتسەسسۋالدى شەشىمدەردى كورسەتەتىن ينتەگراتسيالانعان دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ نىساندارىن قايتا قاراۋ ماسەلەلەرى ۇسىنىلدى.
– بايان ومىرزاققىزى, اتالعان زاڭنىڭ ەڭ ماڭىزدى نورمالارىنا توقتالىپ وتسەڭىز. ۇلكەن گازەتتىڭ ەكى بەتىن الاتىن ول زاڭداردى حالىق كوپ وقي بەرەمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. سول ءۇشىن سوڭعى ەنگىزىلگەن, تۇزەتىلگەن نورمالاردى ءتۇسىندىرىپ بەرىڭىزشى.
– جاڭا زاڭناماعا سايكەس ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى كەز كەلگەن سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتاتىن, سونداي-اق وتباسى ينستيتۋتىن, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتاتىن نورمالار تۋرالى توقتالىپ وتسەم.
دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە تانىلدى.
سونداي-اق نەكە جانە وتباسى, اكە بولۋ, انا مەن بالا ينستيتۋتىن نىعايتۋعا نەگىزدەلگەن نەكە جانە وتباسى زاڭناماسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارى, سونداي-اق جالپىادامزاتتىق, ۇلتتىق, ءداستۇرلى, مادەني, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋ نەگىزىندە بالالاردىڭ ادامگەرشىلىك, رۋحاني تاربيەسىن قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتى قاراستىرىلعان.
ودان بولەك وتباسى, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى بايلانىس ورتالىعى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى جاسالدى. ونىڭ ءرولىن اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايتىن زاڭدى تۇلعا اتقارادى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگاندار وتباسى, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا ارەكەت ەتىپ قانا قويماي, بايلانىس ورتالىعىنا ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ناتيجەسىندە قابىلدانعان شارالار تۋرالى اقپارات بەرۋگە مىندەتتى بولادى.
سونىمەن قاتار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەرگە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ماسەلەلەر زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلىپ وتىر. جانە دە جاس بالالاردى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە يتەرمەلەگەنى جانە ىقپال ەتكەنى, سونداي-اق ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلمەك.
16 جاسقا تولماعان ادامدارعا سەكسۋالدىق سيپاتتا تيىسكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. كامەلەتكە تولماعانداردى ۇرلاعانى جانە زاڭسىز باس بوستاندىعىنان ايىرعانى ءۇشىن جازا ايتارلىقتاي قاتاڭداتىلدى.
كامەلەتكە تولماعانعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى قىلمىستارعا تاتۋلاسۋ تۋرالى ءبىر جىل ىشىندە اتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قايتالاپ جاساۋ (ۇرىپ-سوعۋ جانە جەڭىل زيان كەلتىرۋ) جاڭا زاڭ بويىنشا تاتۋلاسۋعا جانە بوساتۋعا جول بەرمەيدى.
بۇعان قوسا, كامەلەتكە تولماعانداردى جابىرلەگەنى (بۋللينگ, كيبەربۋللينگ) ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك العاش رەت ەنگىزىلدى; ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى كامەلەتكە تولماعاندار جاساعان نەمەسە ولارعا قاتىستى جاسالعان زاڭعا قايشى ارەكەتتەر تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەرەۋ حابارلاۋعا مىندەتتى بولىپ وتىر.
16 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جول اقىسىن تولەمەگەنى ءۇشىن ولاردى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ تۇسىرۋگە تىيىم سالىندى.
قولدانىستاعى قىلمىستىق كودەكس كامەلەتكە تولماعان ادامعا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جاعدايدا وعان تاربيەلىك ىقپال ەتۋ شارالارىن قولدانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىردى. ەندى زاڭعا سايكەس, جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلعان جاعدايدا, مۇنداي شارالاردى سوت قولدانۋى كەرەك.
ال زاڭمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ شەڭبەرىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادامدارعا قاتىستى ەرەكشە تالاپتار بەلگىلەۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. مۇنداي ەرەكشە تالاپتار پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋدى, سونداي-اق جابىرلەنۋشىنى ىزدەستىرۋدى, قۋدالاۋدى, وعان بارۋدى, ونىمەن نەمەسە وتباسىنىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن كەلىسسوزدەر نەمەسە وزگە دە بايلانىستار جۇرگىزۋدى, اتىس قارۋىن جانە باسقا دا قارۋ تۇرلەرىن ساتىپ الۋدى, ساقتاۋدى, الىپ ءجۇرۋدى جانە پايدالانۋدى, الكوگولدىك ىشىمدىكتەردى, ەسىرتكى قۇرالدارىن, پسيحوتروپتىق زاتتاردى تۇتىنۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق جابىرلەنۋشىمەن ءبىر تۇرعىن ۇيدە تۇرۋعا تىيىم سالۋ مۇمكىن (تۇرعىن ۇيگە مەنشىك قۇقىعىنان ايىرۋمەن شاتاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق). تالاپتاردى سوت جازا تاعايىنداۋ كەزىندە نەمەسە جاۋاپكەرشىلىكتەن نەمەسە جازادان بوساتۋ كەزىندە ءوز باستاماسى بويىنشا دا, تاراپتاردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا دا بەلگىلەۋى مۇمكىن. تالاپتار 3 ايدان 1 جىلعا دەيىن بەلگىلەنۋى مۇمكىن.
– وسى رەتتە جۇرت «مىنا زاڭ اتا-انالاردى اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىپ, قاجەت بولسا مەملەكەت بالالارىن تارتىپ الادى ەكەن» دەپ, بايىبىنا بارماي بايبالام سالىپ ۇلگەردى. وسى شۋدىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ بەرىڭىزشى.
– ەل اراسىندا وسى توڭىرەگىندە ءار ءتۇرلى قاۋەسەتتەر تارالىپ جاتقانىن ەستىپ جاتىرمىز. مىسالى, زاڭ بالالاردى تارتىپ الۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر – تازا جالعان اقپارات. سوندىقتان اتالعان ماسەلە بويىنشا كەز كەلگەن بالاما پايىمداۋلار نەگىزسىز. قازاقستان تەك ءداستۇرلى, ۇلتتىق وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋعا قولداۋ كورسەتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان كەلتىرمەڭىزدەر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءتيىستى زاڭعا 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق جاساعانى ءۇشىن 40 كۇنگى قاماۋعا الىناتىن جاڭا نورما ەنگىزىلدى. ەندىگى تۇزەتۋلەر كۇشىنە ەنگەن ساتتەن باستاپ, بالالارعا ءجونسىز قول تيگىزۋ, ۇياتسىز ۇسىنىستار ءبىلدىرۋ جانە تاعى دا باسقا جازاسىز قالمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
