ەل باسىنا كۇن تۋسا...

كوپكە توپىراق شاشپاي­مىز. قالىڭ جۇرت قىزىل سۋمەن ارپالىسىپ جۇرگەندە قولىنداعى بارىن ۇسىنىپ, قاجەتتى كومەك كورسەتكەندەر كوپ. ءالى كۇن­گە دەيىن سۋ باسقان وڭىرلەردە تۇرعىن­دار­دى تەگىن تاسىپ, ازىق-ت ۇلىك پەن كەرەك-جاراقتارىن اقىسىز-اق بەرىپ جاتقاندار جەتىپ ارتىلادى. بىراق جاماندىق تا جەردە جاتپايدى.

اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل اۋدانىندا تاسقىن سۋ ورتالىقپەن بايلا­نىستىرىپ تۇرعان جالعىز كوپىردى بۇزىپ كەتىپ, توتەنشە جاعداي جاريا­لانعاندا اۋىلداعى ەڭ ۇلكەن دۇكەن يەسى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن كوتەرىپ جىبەر­گەن. الەۋمەتتىك جەلىگە دۇكەندەگى نان, سۇيىق ماي مەن ۇن باعاسىنىڭ وسكە­نىن كورىپ, اشۋعا بۋلىققان اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ بەينەجازباسى شىعىپ كەتتى. «ەل تاسقىننان زارداپ شەگىپ وتىرعاندا, بۇل نە ماسقارا؟! ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاعان. دۇكەن يەسى «قىمبات بولسا, الماڭدار», دەپ تۇر. «اكىمدىك قايدا, كاسىپكەرلىك قايدا؟» دەيدى اشىنعان ايەل.

ال كوكارنادا بوگەت سالۋعا جۇمى­لىپ, تاسقىننىڭ الدىن الۋعا جينالعان جىگىتتەر جەلى ارقىلى اتىراۋ وبلى­سىنىڭ اكىمدىگىنە بەينەۇندەۋ جاسادى. «قازىر بىزگە قاپ پەن كۇرەك كەرەك. بۇگىن بازارعا بارىپ, ءوز كوزىمىزبەن كوردىك, قاپ جوق. الىپساتارلار ءبىر جەر­دەن العان دا زاڭسىز ساۋداعا شى­عار­عان. بارساڭ تەلەفون ءنومىرىن بەرەدى. حابارلاسىپ سول جەردەن بارىپ قانا الاسىڭ. قۇنىن 200-300 تەڭگەگە دەيىن وسىرگەن. بازارداعى باعانى كىم قاداعالاپ جاتىر؟ ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قۇزىرلى ورگاندار ەڭ بولماسا باعانى ۇستاپ تۇرسا, سونىڭ ءوزى مىنا حالىققا كومەك بولار ەدى», دەيدى ولار.

كۇنى كەشە اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇلسارى قالاسى قىزىل سۋدىڭ استىندا قالدى. ءبىر تۇندە 12 مىڭنان اسا تۇرعىن قاۋىپسىز جەرگە شىعارىلىپ, قالا­دا قالعان ەر-ازاماتتار اۋىلدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن جانتالا­سىپ, بوگەت جاساۋعا جۇمىلدى. ال بوگەت جاساۋعا قۇم مەن كادىمگى قىتايدىڭ 50 تەڭگەلىك قابى كەرەك. وسى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانعان اككى ساۋداگەرلەر بىلايعى كۇنى شاڭ باسىپ جاتقان ءار قاپتىڭ باعاسىن ءۇش ەسە ءوسىرىپ جىبەرگەن. تاسقىن سۋدان قالاي قورعانارىن بىلمەي قينالىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىن كەي پى­سىقايلاردىڭ بازارداعى بارلىق قى­تاي قابىن جاپپاي ساتىپ الىپ, جەكە ساۋداعا قىمباتقا شىعارعانى ءتىپتى اشىندىرىپ وتىر.

قارعىن سۋدان ءومىرى مەن ءۇي-مۇل­كىنە, مالىنا قاتەر تونگەن حالىق جان­ساۋعالاپ كورشى اۋىل, اۋدان, ءتىپتى وبلىستارعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنى دا قالت جىبەرمەي, قولىنان كەلگەندە قونىشىنان باسقاندار بار. قيىن-قىستاۋ ساتتە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋدىڭ ورنىنا قالتاسىن كۇيتتەگەن تاكسيستەر جول­اقىسىن قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. قارت اكە-شەشەسى, بالا-شاعاسىمەن تۇندە جولعا شىققان جۇرتتىڭ كولىك تاپپاي سەندەلگەنىن كورگەن تاكسيستەر كۇندەلىكتى تاريفتەرىن بىرنەشە ەسەگە كوتەرىپ, قۇلسارىلىقتاردى قاۋىپسىز جەرگە اپارۋعا «كومەكتەسكەن» كورىنەدى. ەندى اتىراۋعا اياعى جەتكەندەردىڭ ءبىرازى پانالايتىن ەت جاقىنى, تۋعان-تۋىسى بولماعاندىقتان جالدامالى پاتەر ىزدەيدى. مۇنداي «وڭتايلى ءساتتى» ريەلتورلار مەن جالدامالى پاتەر ۇستاپ وتىرعان جەكە كاسىپكەرلەر دە «وڭىنان» پايدالانىپ قالعان. ادەتتە 5-6 مىڭعا جالعا بەرىپ وتىرعان باسپاناسىنىڭ قۇنىن اسپانداتىپ جىبەرگەن. «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى – ەتەكتەن» دەگەننىڭ كەرى.

سوڭعى اقپاراتتىڭ اق-قاراسىن ءبىلۋ ءۇشىن «كرىشا.كز» سايتىنا كىرىپ كوردىك. اتىراۋ قالاسىندا 1-2 بول­مەلى پاتەرلەردى جالعا الۋ قۇنى 12 مىڭ­نان باستاپ 20-25 مىڭعا دەيىن دەپ كورسەتىلگەن. ءوزىن جاننا دەپ تا­نىستىرعان اتىراۋلىق ريەلتور جال­عا الۋ باعاسىنىڭ وسپەگەنىن, پاتەر قۇنى اۋدان, باسپانا جاعدايى مەن جون­دەۋ جۇمىسىنا بايلانىستى قۇبىلىپ تۇراتىنىن عانا ايتتى. «ال سۋ تاسقىنىنان كەيىن باعا كۇرت ءوستى دەگەنگە كەلىسە المايمىن. كەرىسىنشە, ءبىز رامازان ايىندا باعانى ءسال تۇسىردىك. جۇرتتىڭ ايتىپ جۇرگەنى ەليتالى كوتتەدج ۇيلەردى جالعا الۋ قۇنى بولار. ولاردىڭ باعاسى راسىمەن قىمباتتاۋ», دەيدى ول.

ال قۇلسارىدا جۇرگەن جۋرناليست وركەن جويامەرگەن «قاپشىقتىڭ قۇنى وسكەن-وسپەگەنىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن, بىراق قات ەكەنى راس», دەيدى. «بۇگىن عانا قالاعا ءبىر كاماز قاپشىق اكەلىندى. حالىقتىڭ, جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ اۋىزبىرشىلىگىنە تاڭ قالدىم ءارى ريزا بولدىم. ءبارى ءبىر كىسىدەي كومەك­­كە ۇم­تىلىپ, اس-سۋىن دايىنداپ, بو­­گەت سالۋعا اتسالىسىپ جاتىر. مۇن­­دا جاسى دا, جاسامىسى دا ءجۇر. تاكسي باعاسى قىمباتتادى دەگەندى ءوزىم ەس­تىگەن جوقپىن. قالادا قازىر جانار-جا­عارماي تاپشى. كەشە كورشى ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنان كەلگەن ازاماتتار تەگىن ازىق-ت ۇلىك, جانار-جاعار ماي تا­راتتى. ال 14 كولىك جۇرگىزۋشىسى حالىق­تى اقتاۋعا تەگىن تاسۋعا دايىنبىز دەپ وتىر. «كورشىدەگى جاعدايدى ەستىپ, تىنىش جاتا المادىق» دەپ كەلگەن قىزان اۋىلىنىڭ 15 جىگىتى دە قولدارىنان كەلگەن كومەگىن اياپ جاتقان جوق», دەيدى جۋرناليست.

اتىراۋ وبلىسىندا جەم وزەنى كوتە­رىلىپ, جىلىوي اۋدانىنداعى 2 810 تۇر­عىن ءۇي مەن اكىمشىلىك عيما­راتتى سۋ باسقاندا سول جاققا ارنايى بارعان ءماجىلىس دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ قۇلسارىدا دا بولدى. دەپۋتات الدىمەن قاراتون اۋىلىندا بوگەت تۇرعىزىپ جاتقان ازاماتتارمەن كەزدەسىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسپەن تانىسقانىن ايتادى.

«جاسىراتىنى جوق, قولدان قىم­بات­شىلىق جاساۋ دەرەكتەرى بولدى. بۇل – سۋ باسقان وڭىرلەردە باستاپقىدا تۋىنداعان ماسەلە. قىزىل سۋ اۋىلداردى باسىپ قالعاندا كوپ كاسىپكەرگە ساۋدا ورنىن, دۇكەنىن جابۋعا تۋرا كەلگەن. قاپ پەن كۇرەكتىڭ قات ەكەنىن بىلگەن الىپ-ساتارلار وسى ءساتتى پايدالانىپ, باعانى كوتەرىپ جىبەرگەن. بىراق قازىر باعا دا, جاعداي دا ءبىرشاما تۇراقتاندى. ماڭعىستاۋ, وزگە دە وڭىر­لەردەن كەلگەن گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ ارقاسىندا ازىق-ت ۇلىككە, جانار-جاعار مايعا ءدال قازىر سۇرانىس جوق. جان-جاقتان اعىلعان كومەكتىڭ ءوزى باعانى باسىپ جىبەردى», دەدى دۇيسەنباي تۇر­عانوۆ. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قيىن-قىستاۋ كۇننىڭ العاشقى 3-4 كۇنىندە اسىرەسە قاپتى قىمبات ساتۋ وقيعالارى تىركەلگەن. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى كاسىپ­كەرلەر ءبىر كىسىدەي اتسالىسقاننىڭ ارقاسىندا تاپشىلىق بىرتىندەپ شە­شىل­گەن. «كۇنى كەشە ماحامبەت, يندەر اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, ءوتىنىش-تىلەكتەرىن تىڭدادىم. قارا حالىق قاپتىڭ, ارنايى تەحنيكا­نىڭ ءالى دە قاجەت ەكەنىن ايتىپ جاتىر. اسى­رەسە بوگەت تۇرعىزۋعا جۇمىس قو­لى تاپشى. سول جەردە جۇرگەن پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ بىردەن قورعانىس مينيسترلىگىنە حابارلاسىپ, قوسىمشا 300 جاۋىنگەر جىبەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, تاسقىننان تۋىنداعان ماسەلە وتە كوپ. دەنى سول جەردە, حالىقپەن كەزدەسۋ بارىسىندا بىردەن شەشىمىن تاۋىپ جاتىر», دەگەن دەپۋتات 1-6 ءساۋىر ارالىعىندا ايماقتاعى سۋ تاسقىنىمەن كۇرەس جۇمى­سى بارىسىندا قۇم تولتىرىلعان 45 902 قاپ, 174 342 توننا ينەرتتى ماتەريال توسەلگەنىن دە مالىمدەدى.

د.تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قۇلسارى قالاسىندا دۇكەندەر قورى تولىقتىرىلىپ, حالىققا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتى قولجەتىمدى باعامەن جانە جەتكىلىكتى مولشەردە ۇسىنۋ ماقساتىندا «اتىراۋ-قۇلسارى» باعىتىندا تەمىر جول ۆاگونى قويىلىپ, ونىمدەر تەگىن تاسىمالدانىپ جاتىر. «قازىر ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقتى. قالا­دا قۋاتتىلىعى كۇنىنە 3 مىڭ نان شىعاراتىن ناۋبايحانا جۇمىسىن جانداندىرىپ, قالا دۇكەندەرىنە 110 تەڭگەدەن جەتكىزىپ جاتىر. جالپى, قالادا 115 ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى بار, قازىر تەك 45 ساۋدا نىسانى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى ول.

«كورشىمنىڭ ءۇيى ورتەنىپ جاتقاندا قويىمنىڭ باسىن ءۇيىتىپ الايىن» دەيتىن ارامزالار ارامىزدا بار. بۇل – جاسىرىپ-جابۋعا كەلمەيتىن شىندىق, وكىنىشكە قاراي», دەيدى سۋ باسقان وڭىرلەردە العاشقى كۇننەن باس­تاپ جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ءبىرى نارتاي سارسەنعاليەۆ. ء«دال وسىنداي توتەنشە جاعداي كەزىندە ونسىز دا پايدا تا­ۋىپ وتىرعان كاسىبىنە ەكى, ءتىپتى ءۇش ەسەلەپ باعا قوسۋدى ادامدىقتان مۇلدە جات قىلىق دەپ بىلەمىن» دەگەن ول ەل-جۇرت­تى قىزىل سۋ باسقاندا, اسىرەسە ەڭ قاجەت دەگەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ, قاپ پەن كۇرەكتىڭ, كولىك قۇنى مەن پاتەر باعاسىنىڭ اسپانداپ كەتكەنىن ايتادى. «نەگىزى قازىر كەلىپ جاتقان قار­جى­لىق كومەكتىڭ بارلىعىن ارنايى تەح­نيكا الۋعا, وزەن-ارىقتارعا بوگەت تۇرعىزىپ, سۋدىڭ ارنالارىن كەڭەيتۋگە جۇمساۋىمىز قاجەت ەدى. ال ءبىز سول قار­جىعا قاپ پەن كۇرەك ساتىپ الۋعا ءماج­بۇر بولىپ وتىرمىز. ال بۇل تويىم­سىز كەي كاسىپ يەلەرىنىڭ اردان اتتاعان ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى», دەيدى دەپۋتات.

سۋ استىندا قالعان حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن قۇزىرلى ورگاندارعا جەتكىزىپ جۇرگەن نارتاي سارسەنعاليەۆ: «29 ناۋرىزدا اپات باستالدى دەگەندى ەستي سالىسىمەن بىردەن پرەمەر-ءمي­نيستر­دىڭ اتىنا حات جولدادىق. ول كەزدە تاسقىننىڭ الدىن الۋعا بولىنگەن 7 ملرد قاراجاتتىڭ قايدا كەتكەنىن, قاي وڭىرلەرگە بولىنگەنىن, وسىنىڭ بارىنە تولىق تەكسەرىس جاساۋ قاجەتتىگىن دە ايتقان ەدىك. سۋ تاسقىنى قارقىن العان 30, 31 ناۋرىز جانە 1 ءساۋىر كۇنى باتىس قازاقستان وڭىرىندە بولدىم. حالىقتىڭ قيىن جاعدايىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, جاعداي وتە قيىن. تۇرعىندار اپات كەزىندە ەسىرىپ كەتەتىن الىپ-ساتارلار ماسەلەسىن ايتىپ, قورقىنىشىن بىلدىرگەن ەدى. جۇرت­تىڭ «ەل باسىنا كۇن تۋسا, ەڭ ءبىرىنشى, ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتاپ كەتەدى, وسىنىڭ الدىن الساڭىزدار» دەگەن ءوتىنى­شىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جاز­عان حاتتا دا اتاپ كورسەتتىك. بۇل ما­سەلەنى تۇراقتى كوميسسيا مەن جەر­گى­لىكتى جەردەگى باسشىلىققا, وبلىس اكىم­دەرىنە دە ۇدايى ايتىپ كەلەمىز», دەدى.

دەپۋتات الاڭداۋشىلىق ءبىلدى­رىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول ەرتەڭ اپاتتىڭ بەتى قايتىپ, تاس­قىن­نىڭ سالدارىن جويۋ كەزىندە تۋىنداي­تىن وزەكتى سۇراقتىڭ ءبىرى – قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇنى. «بۇل كۇن دە وتەر. ەرتەڭ سۋعا كەتكەن مىڭداعان ءۇي, سان مىڭ قورا-قوپ­سىنى قايتا تۇرعىزۋىمىز كەرەك. سول كەز­دە قۇرىلىس ماتەريالدارى جاپ­پاي قىمباتتاپ كەتە مە دەگەن قور­قى­نىش بار. قازىردىڭ وزىندە وسى ماسەلەنى دابىل قاعىپ ايتىپ جاتىرمىز. سەبەبى قىسىل-تاياڭ كەزدە قات دۇنيەنى قىمباتتاتىپ جىبەرۋ – وتە سوراقى, سۇمدىق جاعداي. اسىلىندە بازار ارالاپ, موبيلوگرافىن ەرتىپ الىپ, ساۋدا ورىندارىن تەكسەرىپ, ونى ۆيدەوعا ءتۇسىرۋدى ۇناتاتىن اكىمدەر ءوز وڭىرىندەگى باعانىڭ تۇراقتى بولۋىنا, ونىڭ نەگىزسىز ءوسىپ كەتپەۋىنە تولىقتاي جاۋاپتى جانە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سەبەبى باعا سەبەپسىز وسەتىن بولسا, ونىڭ اقىرى ۇلكەن الەۋمەتتىك دۇمپۋگە اكەپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك», دەگەن دەپۋتات وڭىرلەردەگى, جەرگىلىكتى جەردەگى باعا ساياساتىنا قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپتى ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ ءوتتى.

ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ۋايس ەرسايىن ۇلى ارام پيعىل­داعى ادامدار قاي ەلدە دە بو­­لا­­تى­نىن جاسىرمايدى. «ونداي ادام­­دار ءبىر كۇندە تۇزەلە سالمايدى. ەل ءىشى بولعاسىن ونداي بولادى. ءتىپتى توتەنشە جاعداي ەمەس, جاي كۇن­نىڭ وزىندە تۇسىنبەستىك بولىپ جاتادى. «مال اشۋى – جان اشۋى». قارا شاڭىرا­عىنان ايىرىلعان جۇرتتىڭ اشۋى قاتتىراق كەلەدى. ءبىر ەلدىڭ تەلى, تەنتەگىنە بولا, مىندەتسىنگەندەي بولىپ, مىڭنىڭ جاساعان جۇمىسىن, نيەتىن زايا كەتىرمەيىك. مۇنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلدىگىمىزگە – سىن, ەرلىگىمىزگە كولەڭكە تۇسىرەدى. قازىر بىزگە بىرلىك كەرەك. ونسىز توز-توز بولامىز!», دەدى.

راس, قازىر ءبىر-بىرىمىزگە سىن ايتىپ, تاس لاقتىراتىن ەمەس, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ەلگە كومەك بەرەتىن, حالىق بولىپ بىرىگىپ اپاتقا قارسى تۇراتىن كەز. الايدا اپات بولعان ايماقتاردا قۇت­قارۋ جۇمىستارىنا قاجەت قۇ­رال-جابدىقتار, جانار-جاعارماي تاپشى­لىعى, باعانىڭ قىمباتتاعانى تۋرالى ارا-تۇرا كوزىمىز شالىپ قالعاندا «قى­زىل سۋدان قينالعان حالىقتىڭ ون­سىز دا تەسىك قالتاسىنا قول سالاتىن­داي نيەتىمىز سونشالىقتى تارىلىپ, ادامشىلىعىمىز اياق جاقتا قال­عا­نى ما؟» دەگەن سۇراق قينايدى. ادام­نىڭ ادامدىعى دۇنيە-م ۇلىكتە, جىل­تى­راقتى قوماعايلىقپەن جيناي بەرۋدە ەمەس, قينالعانعا قولۇشىن سوزىپ, زارداپ شەككەندەردىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسىرمەۋ, ەڭسەسىن كوتەرۋ ەدى. ءدال وسىنداي اپات كەزىندە اقشا جاساپ قالۋدى ويلاۋ ادامدا پاي­داكۇنەمدىكتىڭ اس­قىن­عانىنان بولار.

انىعى ار مەن ۇيات, وبال مەن ساۋاپ جوق جەردە بەرەكە-بىرلىك تە بولمايدى, بايلىق تا تۇراقتامايدى. ەلدىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا... «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الماي», بىرلىككە باستايتىن ىسكە جۇمىلعانىمىز كەرەك!