ەسكى كولىكتىڭ جىرى

ءبارى زاڭنان باستالادى

ەكولوگيالىق احۋال بۇزىلسا, ادام ساۋلىعىنا زيان. دۇرىس-اق. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە ناقتى وزگەرىس ەنگىزۋگە مۇددەلى.

«وسىلايشا, قولدانىستاعى اكىم­شىلىك جازا قاتايتىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, گازداعى زياندى زاتتار­دىڭ مولشەرى جوعارى كولىك قۇرالىن ەكسپلۋاتاتسيالاۋعا – سول بۇزۋشىلىق تولىق جويىلعانعا دەيىن تىيىم سالىنادى. بۇل بۇزۋشىلىق تىركەلە سالا بىردەن كۇشىنە ەنەدى. ايتپەسە, قولدانىستاعى بۇرىنعى زاڭ ءماتىنى مەملەكەتتىك ءنومىردى الىپ قويۋعا تەك قۇقىق بۇزۋشى­لىق بىرنەشە رەت ءارى ءبىر جىل ىشىندە قايتالانسا عانا رۇقسات ەتەتىن. جاڭا تالاپتى قازاقستانداعى بارلىق جەكە تۇلعاعا, سونداي-اق مەنشىك نىسانىنا جانە قىزمەت تۇرىنە قاراماستان, بارلىق زاڭدى تۇلعاعا قاتىستى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى», دەپ ءتۇسىندىرىپتى جاقىندا مينيسترلىك ساراپشىلارى.

ەكولوگيالىق رەيد ءجيى وتپەيتىن ءار وبلىستا دا مۇنداي اۋا لاستايتىن, ءارىسى 30, بەرىسى 10 جىلدان اسقان «تەمىر-تەرسەك» كوپ. بىراق بۇعان دەيىن ۇستالعان كولىك يەلەرىنىڭ 80 پايىزى تەك ەسكەرتۋ الۋمەن قۇتىلعان. قالعانى – ءبىر جىل ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىعىن 2-3 رەت قايتالاپ ۇلگەرگەندەر. سوندىقتان جاعدايدى دۇرىستاماق نيەتپەن ۇكىمەتتە زاڭ وزگەرىپ, پوليتسياعا ءبىرىنشى قولعا تۇسكەندە-اق اۋا لاستاۋشى كولىكتىڭ مەملەكەتتىك ءنومىرىن الىپ قويۋعا قۇزىرەت بەرىلەدى.

جۇرگىزۋشىلەر ەندى وزىنە ەسكەرتىل­گەن اقاۋلاردى جويماي كولىك تىزگىن­دەي ال­مايدى. ول ءۇشىن قانداي كولىكتىڭ دە ءفيلترى نەمەسە كاتاليزاتورىن تازارتپاسقا نە اۋىستىرماس­قا بولمايدى. قىزىعى سول, الگى تا­لاپ ورىندالماي, رۇقساتى جوق كولىكتى ايداپ, جۇگەنسىزدىككە جول بەرىلسە, 1,4 ملن تەڭگەلىك ايىپپۇل تولەۋى ابدەن مۇمكىن. تالداپ ايتساق, زياندى گازدى كوپ بولەتىن اۆتوكولىكتى نەمەسە باسقا دا جىلجىمالى قۇرالداردى پايدالانساق, جەكە تۇلعاعا – 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (1 اەك بيىل 36 920 تەڭگەگە تەڭ), شاعىن كاسىپكەرگە نە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمعا – 50, ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە – 100, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە 200 اەك (738 400 تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

اكىمشىلىك جازاعا تارتىلعاننان سوڭ ءبىر جىل ىشىندە قايتا ۇستالساڭىز, جەكە تۇلعاعا – 20, شاعىن كاسىپكەر مەن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمعا – 100, ورتا كاسىپكەرگە – 200, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە 400 اەك ايىپپۇل بەلگىلەنگەن. سوڭعىسى 1 476 800 تەڭگەگە تەڭ دەگەن ءسوز. 

ماماندار مۇنداي ايىپپۇل تولەپ جۇرمەس ءۇشىن گازدىڭ زيان­دىلىعىن كوپ تومەندەتۋگە كو­مەكتەسەتىن كاتا­لي­تيكالىق تۇر­­لەندىرگىشتى (كاتاليزاتور) ور­نا­­تۋعا كەڭەس بەرەدى. اتالعان قۇرىلعى ازوت وكسي­دى, كومىرتەگى توتىعى جانە جانباعان كان­تسە­روگەندى كومىرسۋتەكتەر سياق­تى زيان­دى كوم­پونەنتتەردىڭ تابي­عاتقا تارالۋىن تەجەيدى.

90 پايىزىندا كاتاليزاتور جوق...

ءيا, تالاپ ورىندى قويىلىپ وتىر. بىراق ەسكى كولىكتى سۇيرەتىپ, سۋ جاڭاسىنا قولى جەتپەگەن حالىق ءۇشىن بۇل زاڭ تىم اسىعىس ەمەس پە؟ كوپشىلىك ۋلى گازدى اۋاعا تاراتپاۋعا كۇش سالاتىن كاتاليزاتوردىڭ ءوزى كوپ قاراجات تالاپ ەتەتىنىن ايتادى.

– ءاۆتوموبيلدىڭ ءتۇتىن شى­عا­تىن ترۋباسىندا كاتاليزاتور دەگەن بولادى. قىزمەتى – مو­توردان شىققان ۋلى گاز­دى ۇستاپ قالۋ. زاۋىتتان شىققان كولىكتەردىڭ كوپ ۇزاماي ونىسى بىتەلىپ, ماشينا تۇنشىعىپ جۇرمەي قالادى. قولدانىس مەر­زى­مى – 1 جىلدان 5 جىل اراسى. سودان كەيىن ولاردى ۋاقتىلى اۋىستىرۋ كەرەك. ويتكەنى سۇزگى بىتەلىپ, ەكولوگيالىق فۋنكتسيا­سىن توقتاتادى. ال ءبىز ونى الىپ تاستايمىز دا جۇرە بەرەمىز. بۇرىن «ەگەر ەۋروپادا سولاي جۇرسە, ۇلكەن ايىپپۇل تولەيدى ەكەن» دەگەندى ەستيتىنبىز. ماعان جوندەتۋگە كەلگەن ماشينالاردىڭ 99 پايىزىندا كاتاليزاتور جوق. ءتىپتى شەتەلدەن كەلگەن كولىكتەردىڭ بىرەۋىندە كاتاليزاتور جوق قوي. ءبارىن دە سول جاقتا اعىتىپ الىپ, ورنىنا جالىنباسقىش سالىپ جىبەرگەن. بۇل – موتوردان شىعاتىن جالىندى باساتىن, كاتاليزاتوردىڭ ورنىنا سالاتىن سپيرال تەمىر. ال ول ۋلى گازدى ۇستامايدى. ول بولماسا دا گلۋشيتەلدىڭ باسقا بولشەكتەرى كوپكە جەتپەي تەسىلەدى. ەندى قاراڭىز, اۆتوسالوننان العان كولىك يەلەرىنەن باسقالارى تۇگەل ايىپپۇل ارقالايدى ەمەس پە؟ – دەيدى كولىك شەبەرى مالىك وراقوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىر كەزدەرى مەرزىمى ءبىتىپ, ىستەن شىققان كاتاليزاتوردى عانا ەمەس, باسقا جەرىن جوندەتۋگە كەلگەن ماشينالاردىڭ دا ساپ-ساۋ كاتاليزاتورىنا دەيىن جاپپاي ۇرلاپ, رەسەي مەن قىتايعا وتكىزىپ جىبەردى. سوندىقتان ەلدەگى بەس ميلليوننان اسا كولىكتىڭ 80-90 پايىزىنا كاتاليزاتور جەت­كى­زىپ, ونى ورناتامىز دەۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. قۇنى 100 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ ميلليونعا دەيىن باراتىن وسى قۇرىلعىنى ەسكى كو­لىك­تەرىنە سالۋعا حالىقتىڭ قال­تاسى كوتەرە قويمايدى-اۋ.

جوعارىداعى كولىك شەبەرى ايتقانداي, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن رەسەيلىك «ۆاز» كاتاليزاتورىن 12 مىڭ تەڭگەدەن, ال جاپوننىڭ Subaru Forester كولىگىندەگىنى 450 مىڭ تەڭگەدەن قابىلداعان دا كورىنەدى. بۇل دۇنيەنىڭ نە ءۇشىن قۇندى ەكەنىنىڭ سەبەبى دە بەلگىسىز.

باعا دا, ءبۇلدىرۋ دە توقتار ەمەس

قالا بىتكەندى, اسىرەسە حالىق كوپ شوعىرلانعان استانا, الماتى سياقتى مەگاپوليستەردى قا­لىڭ تۇمانداي زياندى گاز باسىپ تۇر. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, اۆتوموبيل كوپ تىركەلگەن ءىرى قالالاردا اۋاداعى اەروزولدەردىڭ شوعىرلانۋ كور­سەت­كىشى قالىپتاعىدان 10 ەسە جوعارى, گاز 25 ەسە كوپ. سونىڭ ىشىندە كولىك تۇتىنىنەن بولىنەتىن گاز ۇلەسى – 60-70 پايىز. تاعى ءبىر دەرەك, الماتى قالاسىندا اۋاعا تۇسەتىن زياندى زاتتاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 80-90 پايىزى – كولىكتەرگە تيەسىلى.

كەيىنگى بۋىندا دەمىكپە, اللەرگيا سياقتى اۋرۋ كوبەيگەن. جوعارىداعى قوس قالا عانا ەمەس, ەل اراسىندا تىنىس الۋ جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى – گايموريت, لارينگوتراحەيت, برونحيت, برونحوپنەۆمونيا, وكپە قاتەرلى ىسىگى سەكىلدى كەسەل تۇرلەرى ازايار ەمەس. بۇل – اق حالاتتىلاردىڭ پىكىرى.

ال كولىكتەن شىعاتىن زياندى ءتۇ­تىن­نىڭ كليماتقا, تابيعاتقا تەرىس اسە­رى­نەن بولەك, «جاھاندىق جىلىنۋ» ۇدەرىسىن تەزدەتەتىنىن كوبى بىلە بەرمەس. سونداي-اق وسىمدىك بىتكەندى ءارى اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى ازىقتىق داقىل­دار­دى دا بۇلدىرەتىنى بار.

– راسىمەن, ەسكى ترانسپورت ەكولوگيادان بولەك, جول-كولىك وقيعالارىنا, ونىڭ ار جا­عىن­دا قانشا ادامنىڭ اجال قۇشۋىنا سەبەپشى بولىپ جاتادى. وكىنىش­تى­سى سول, قازىر حالىققا ەسكى كولىك­تەن باسقا تاڭداۋ بولماي تۇر. جا­ڭالارى تىم قىمبات. ءبىز ۇمىت­پا­ساق, 2015 جىلى وتاندىق اۆتوپرومدى قولداپ, ەلدەگى كولىك پاركىن جاڭارتۋ بويىنشا سىرت ەلدەن كەلەتىن اۆتوموبيلگە ءوتىل الىم ەنگىزدىك. بىراق ونىڭ مول­شە­رى كوپ. قازىر 7-8 جىل ءوتتى, ول باعدارلاما ءتيىمسىز ەكەنىن تاعى كورسەتىپ وتىر. قازىر ەلدەگى اۆتوپارك بۇرىنعىدان دا ەسكىرىپ كەتتى. باعا ءالى تۇسەتىن ەمەس. سون­دىق­تان ەسكى كولىكتى تىزگىندەپ جۇر­گەن حالىققا ايىپ­پۇل سالام دەۋ قي­سىن­سىز, – دەيدى ەكونوميست ءسابيت رىسباەۆ.

ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ەسكى كو­لىك­تەردى ازايتۋ ءۇشىن جاڭا كولىكتە ءتيىم­دى باعا بولۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جاڭا كولىك الام دەۋشىلەرگە ءتۇرلى جەڭىلدىك جاساپ, الىم-سالىقتى ازايتقانى ءجون. بۇل جاعىنان قازىر حالىققا تاڭداۋ بەرىلمەي وتىر.

ال شەتەلدەن كولىك تاسىپ, قا­زاق­­ستان­عا زاڭداستىرىپ جۇر­گەندەر بۇعان نە دەيدى؟ تاجىري­بەلى جۇرگىزۋشى ەربول قوجاقوۆ كولىكتى گرۋزيا نە ارمە­نيادان اكەلگەندەر ءتۇرلى كەدەرگىگە تاپ بولاتىنىن ايتادى. ەكىنشىدەن, قازىر شەتەلدىك كولىك ءۇشىن الىناتىن الىم-سالىق پەن تىر­كە­تۋ اقىسى بۇرىنعىدان دا قىم­بات­تاعان.

– مەن وتكەن ايدا 4 ملن تەڭ­گە­گە گرۋزيادان Kia Optima دەگەن كولىك اكەلدىم. 2017 جىلعى شىققان, قوزعالتقىش كولەمى – 2,4. وسى كولىكتى «قازاق» قىلۋ ءۇشىن ءوتىل الىمعا – 923 مىڭ تەڭگە, العاشقى تولەمگە – 1 ملن 861 مىڭ تەڭگە, سەرتيفيكاتى مەن كەدەندىك سالىققا 1 ملن 100 مىڭ تەڭگە تولەدىم. بۇل باعا كولىكتىڭ شىققان جىلى مەن كولەمىنە قاراي وزگەرە بەرەدى. وسىلايشا, قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا كولىك قۇجاتىن جاسادىق. سوندا جول شىعىنىمدى ەسەپتەگەندە 8 ملن تەڭگەگە ماشينا ءمىنىپ وتىرمىن. قازىر 1 اقپاننان باستاپ قازاقستانعا كىرگەن كولىكتەرگە جوعارىداعى تولەمدەرگە قوسىپ, قازاق­ستاندىق «SOS-باتىر­ما­سىن» ورناتۋعا اقشا كەرەك. مەيلى, وندا اپاتتىق تەتىك بۇرىننان بولسا دا, ول ءبىزدىڭ ەلگە جارامايدى. مىسالى, بۇنىڭ باعاسى – قىزىلوردادا 220 مىڭ تەڭگە, – دەيدى ە.قوجاقوۆ.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, باعا جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. سونداي-اق جاڭا كولىكتى ءوزىڭ ءۇشىن, ياعني پايدالانامىن دەپ اكەلسەڭىز, وندا شەتەلگە بارۋعا بولادى. ويتكەنى ەربول العان Kia Optima ماركىلى كولىكتى الىم-سالىعىمەن 8 ملن دەسەك, قازاق­ستان­نان ءدال مۇنداي باعاعا تاپپايسىز. راسى – وسى.

ال ۇكىمەت تەك زاڭدى كۇ­شەي­تىپ, كونە تەمىر تۇلپار­لار­دىڭ تۇتىنىنە «تەجەۋ» سالۋ ىسىنە مىقتاپ كىرىسە مە؟ بۇل – الدا­عى ۋاقىت ەنشىسىندە. زاڭدى ازىر­لەۋشى ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيستر­لىگىنىڭ ۇستانىمىنشا, بۇل كو­لىككە دەگەن تالاپ – حالىق دەن­­­ساۋ­لىعىن ساقتاۋعا جانە قور­شا­عان ورتانى قورعاۋعا باعىت­تال­عان. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز, كولىك باعاسىنىڭ ءوسۋى دە, كوركەم تابي­عاتتى ءبۇلدىرۋ دە ءازىر توقتار ەمەس. ءبىر-بىرىمەن ەرەگىسە جارىس­قان­داي. وكىنىشتىسى دە وسى.