ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى (مۇتپ) الماتى قالاسىنا وتە جاقىن ورنالاسقان. ۇلتتىق پارك اۋماعىندا مەكەندەيتىن جانۋارلاردىڭ ءبىرى – ءسىبىر ەلىگى. بۇل جانۋارلار كۇن سۋىتا بەس-وننان توپ قۇراپ جايىلادى. بىردە جيىرما شاقتى شوعىرىن كوردىك. ال سوڭعى جولى كورەر كوزگە قۋانىش ۇيالاتىپ, تابيعات جاناشىرلارىنا ماقتانىش سەزىمىن تۋدىردى. ءبىر عانا شاتقالدىڭ وزىندە 75 داراعى سانالىپ, از عانا ۋاقىت سالىپ كەلەسى سايعا وتكەندە 30 داراعى كورىندى.
تەريولوگيادا جۇپتۇياقتىلار وتريادى, (Artiodactyla owen) بۇعىلار تۇقىمداسى (Cerridae gray) رەتىندە ءسىبىر ەلىگى (Capreolus pygargus) ەلىمىزدە مەكەندەيتىن ءتۇر تارماعى بولىپ سانالادى. ەلىك – سىمباتتى, ادەمى جانۋار. اتالىعىنىڭ (قازاقتار «كۇلمىز» دەپ اتايدى) تارماقتالعان ءمۇيىزى بولادى. كۇلمىزدىڭ ءمۇيىزى ناۋرىز-مامىردا تولىق جەتىلەدى. قاراشا-جەلتوقساندا 3-5 اشالى ءمۇيىزى (24-40 سم) تۇسەدى. قىستا تۇگى قوڭىرقاي-سۇر, جازدا جيرەن تۇسكە ەنەدى. ەركەگىنىڭ دەنە ۇزىندىعى – 120-160 سم, شوقتىعىنىڭ بيىكتىگى – 75-100 سم, سالماعى – 30-53 كگ. انالىعىن حالقىمىز سوگە دەپ اتايدى. اتالىعىنان ازداپ كىشىلەۋ كەلەدى. ەلىك 1,5 جاسىندا جىنىستىق جاعىنان جەتىلىپ, 2 جاسىندا لاقتايدى. كۇيەك ۋاقىتى تامىز ايىنان باستالىپ, قىركۇيەكتىڭ اياعىنا دەيىن سوزىلادى. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا لاقتايدى. ەلىك لاعىن 6-8 اي بويى ەمىزىپ, سۇتپەن اسىرايدى. لاقتارى 3-4 ايداي دەنەسىنىڭ ءتۇسى تەڭبىل بولىپ جۇرەدى دە, بىرتىندەپ تەڭبىلى جويىلادى.
ءسىبىر ەلىگى – اشاتۇياقتى جانۋارلار اراسىنداعى بىردەن-ءبىر كوپ ۇشىراساتىن, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا تۇراقتى مەكەن ەتەتىن جانۋارلاردىڭ ءبىرى. ولاردىڭ مەكەن ەتۋ قونىستارى ءارتۇرلى, نەگىزىنەن جاپىراقتى جانە قىلقان جاپىراقتى ورمان ءىشى, قالىڭ بۇتالىقتار, جايىلمالى ارشا اراسى. تاۋدىڭ تاستى تاقىر بولىكتەرىنە, ءسۋبالپى شالعىندارىنا دا جايىلىمعا شىعادى. نەگىزگى ازىقتاناتىن ۋاقىتى – جاز مەزگىلى. ونىڭ وزىندە كۇننىڭ ىستىق ماۋسىمىندا تاڭەرتەڭگىلىك جانە كەشكى سالقىن تۇسە شىعادى. كۇندىز اعاش-بۇتالاردىڭ كولەڭكەسىندە جۋسايدى. ال قىس مەزگىلىنىڭ قارلى-ايازدى كەزەڭدەرىندە ەلدى مەكەنگە جاقىن ماڭداعى وزەن بويلاي وسكەن توعايلار, قالىڭ يتمۇرىن وسەتىن بۇتالى تىك بەتكەيلەر, ورمان ەكپە كوشەتتەرى ەگىلگەن القاپتار مەن ەسكى الما باقتارى, سونىمەن قاتار قارى از تۇسەتىن شالعىندى كۇننىڭ كۇنگەي بەتتەرىن مەكەندەيدى. قىس ايلارىندا كۇن شىققان ۋاقىتتا جانە ءتۇس اۋا قىر بەتكەيلەرىندە جايىلىپ جۇرگەنىن كورۋگە بولادى. ەلىكتەردىڭ اعاش بۇتالى ورمان القابىنىڭ ىقتاسىن جەرلەرىندە قاردى ارشىپ, توپىراققا جەتكىزىپ جاتاق جاساپ, تۇندە ۇزاق جاتاتىنى دالالىق جۇمىستار ناتيجەسىندە بايقالدى.
الماتى مەملەكەتتىك تابيعي كەشەندى قاۋمالى (امتكق) اڭتانۋشىسى داۋلەت قۋاندىقوۆتىڭ تاۋداعى ەلىكتىڭ تىرشىلىگىن جىلدار بويى باقىلاۋ بارىسىندا كورگەنى بويىنشا, كۇن سۋىتقاندا كوپتەپ جينالاتىنىنىڭ سەبەبى (توپتاسۋى) قالىڭ قار, قاتقاق مۇزدان توپتالىپ وتكەننەن كەيىن قايتا اينالىپ سوعىپ, تۇياقتىڭ سەرپىلىمەن ارشىلعان قاردان وسىمدىكتەردى تەز تاۋىپ جەۋگە ىڭعايلىعى دەۋگە بولادى. ەلىكتەر تاۋەشكى, ارقار سەكىلدى قاراۋىل قويمايدى, جاۋىنان قورعانۋ ءۇشىن توپتاسىپ جۇرسە بولدى. ەلىكتەر كوشى-قونى تاۋ جاعدايىندا تىكتەن-تىك, ياعني ءسۋبالپى, ورمان بەلدەمىندەگىلەرى تومەندەپ, جاپىراقتى ورمان مەن تاۋدىڭ بۇتالى القاپتارداعى كۇنگەي بەتكەيلەرگە تۇسەدى. كەيدە وبلىستىق اكىمدىككە قاراستى تاۋلى جەر اۋماعىنان ۇلتتىق پارك اۋماعىنا اۋىسادى. ينسپەكتورلار كوپ جاعدايدا جىلما-جىل 20-دان جوعارى, 50 داراعى بايقالاتىنىن ايتادى. ۇرعاشىلارى ءبىر نەمەسە ەگىز لاق تۋادى. ۇشەۋ تۋاتىندارى دا كەزدەسەدى. قازاق حالقى ەلىك لاعىن ەڭلىك دەپ اتايدى. كەيبىر وڭىردە قۇرالاي دەپ تە ايتىلادى. تۋعان لاقتارىن قالىڭ بۇتا, ءتۇرلى جاپىراقتى سارىاندىز, اتقۇلاق (Liguaria heterophylla Rupr.) دەپ اتالاتىن جاپىراقتى وسىمدىكتىڭ كوپ وسەتىن جەرىندە شالعىندى شوپتەرمەن ارالاسقان جەرگە جاسىرىپ تاستايدى. بايقاعانىمىزداي, مامىر-ماۋسىم ايلارىندا تەكەلەرى (كۇلمىز) عانا كوزگە تۇسەدى. ەلىكتەرى (سوگە) تولدەۋىنە بايلانىستى كوزدەن تاسا جۇرەدى. جاڭا تۋعان لاقتارى تىرپ ەتپەستەن جاسىرىنعان جەرىندە جاتادى. ەنەسى ودان الىس كەتپەي, سول ماڭدى اينالشىقتاپ جۇرەدى دە, تەك ەمىزۋ ءۇشىن كەلىپ, قايتادان جىلىستاپ قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ وتىرادى.
ۇلتتىق پاركتە قىزمەت اتقارعان بيولوگ-اڭتانۋشى جانبولات نۇرعانات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتا ەلىكتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى تولدەرىن قاشىپ ءجۇرىپ ەمىزەدى. ويتكەنى ءۇش لاق تاپقان ەلىك ولاردى بىردەي تويدىرۋى وڭاي ەمەس. سونداي-اق ۇلتتىق پارك ينسپەكتورلارىنىڭ وسىنداي قۇبىلىستاردى كورىپ, كۇندەلىككە جازعان مالىمەتتەرى بويىنشا ءارى عىلىمي مونيتورينگ جۇمىستارى كەزىندە بايقاعانىمىزداي, ەلىكتىڭ لاقتارىن ەمىزۋگە كەلگەندە بىردەن ولارعا بارماي, سول ايماقتا ءارى-بەرى ءجۇرىپ شيقىلداعان دىبىس شىعارادى. سول مەزەتتە عانا لاقتارى ورنىنان تۇرىپ ەنەسىنە قاراي جۇگىرەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەلىك لاعى جاسىرىنعان ورنىنان قوزعالماي جاتادى, تەك اناسىنىڭ دىبىسىنا عانا تۇرىپ قيمىل-ارەكەت ەتەدى.
ەلىكتەر وتە ساق كەلەدى. قازاق حالقى «ەلىكتەي ەلەڭدەۋ», «ەلىكتەي سەكىرۋ» دەگەن تەڭەۋلەردى بەكەر ايتپاعان. دەمالىپ جاتقان كۇننىڭ وزىندە ەكى قۇلاعىن قايشىلاپ, تىڭ-تىڭداپ جاتادى. بىراق ۇركىپ قاشىپ بارا جاتقاندا دا مىندەتتى تۇردە ارتىنا بۇرىلىپ قارايتىن ادەتى بار. تەكەلەرى ۇرىككەن جانە كۇيەك كەزىندە ۇرگەن سەكىلدى داۋىس شىعارادى. اسىرەسە كۇيەك كەزىندە تەكەلەرى باقىرىپ-شاقىرىپ شاتقالداردى باسىنا كوتەرەدى. كەي جاعدايدا ءتىپتى جاقىنداپ قالعان ادامنىڭ ءوزىن بايقاماي, الدىنداعى ەشكىنى قۋالاپ ءجۇرىپ قاسىڭنان جۇگىرىپ وتە شىققان كەزدەرى بولاتىن دەپ تاۋ ساقشىلارى قىزىعا ايتىپ وتىرادى. كوكتەم مەزگىلىندە ۇلكەن تەكەلەرى ساياق ءجۇرىپ, ءوز مەكەن ەتۋ اۋماعىن بەلگىلەۋگە اعاش-بۇتالاردى مۇيىزىمەن سۇزگىلەپ قابىعىن سىدىرىپ, تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرا قاتتى داۋىس شىعارادى. ولاردىڭ بۇل امالى سول ماڭداعى ەشكىلەردىڭ كوزىنە ءتۇسۋ ءارى وزىنە باسەكەلەس اتالىق ەلىكتەرگە سەس كورسەتۋ دەۋگە بولادى.
ولاردىڭ جاۋىنان قورعانۋدىڭ باستى ءادىسى – قاتتى سەكىرىپ قاشىپ قۇتىلۋى. ەلىكتەردىڭ جاۋلارى وتە كوپ: قاسقىر, تۇلكى, سىلەۋسىن, ءشيبورى جانە قاڭعىباس يتتەر. جىرتقىش اڭدار ەلىكتەردىڭ اراسىنان اۋرۋلارىن, السىزدەرىن ۇستاپ جەيدى دەگەنىمىزبەن, ەكىنشى جاعىنان كوبىنەسە جاڭا تۋعان تولدەر زارداپ شەگەدى. قوزعالماي جاتقان جاڭا تۋعان لاقتىڭ يىسىنە كەلىپ, جىرتقىش اڭدار زيانىن تيگىزەدى. باسەكەلەس رەتىندە قاباندار دا جاس تولدەرىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتادى ينسپەكتورلار. قازىرگى كەزدە وسى جابايى شوشقالار ءۇيىرى ەلىك تولدەرىن جاڭا تۋعان كەزىندە جويىپ جىبەرەدى. جىل سايىن ەسەپ-ساناق ناتيجەسىندە ەلىكتىڭ سانى تومەندەپ بارادى.
ىلە-الاتاۋ مۇتپ جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ ءۇشىن جىل سايىن جوسپارعا ساي قوسىمشا ازىق قورلارى دايىندالادى. ۇلتتىق پارك ماماندارى, مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى تاراپىنان ارنايى جوسپارلى بيوتەحنيكالىق شارالار جۇرگىزىلەدى. اسىرەسە قار قالىڭ كەزدەردە ارنايى ايماقتارعا دايىندالعان ءشوپ شومەلەلەرى, تۇزدالعان سىپىرتقىلار (قايىڭ بۇتالارى مەن قىزىل ميادان جاسالادى) قىسقى مەرزىمدە جانۋارلاردى قوسىمشا ازىقتاندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارسا, كوكتەمنەن قارا كۇزگە شەيىن ارناۋلى تۇزجالاق ورىندارىندا ەلىكتەر شوعىرىنىڭ كوبەيگەنىن بايقايمىز. ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى جىرتقىش اڭدار, قاسقىر, ءشيبورى, سول سياقتى قاڭعىباس يتتەر دە قازىرگى ۋاقىتتا قاۋىپتى زيانكەس رەتىندە انىقتالىپ, ولارمەن كۇرەسۋ جولعا قويىلعان.
ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ۇسىنۋىمەن (2017 ج. 15 ماۋسىم №73-VI قر3) اڭشىلىققا قاتىستى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سول كەزدەن باستاپ ۇلتتىق پارك اۋماعىندا اڭشىلىك جۇرگىزۋگە تىيىم سالىندى. ۇلتتىق پارك ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن جابايى جانۋارلارعا كۇزگى-قىسقى ساناق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار ىلە-الاتاۋ مۇتپ عىلىمي ءبولىمى, جانۋارلار تىرشىلىگىندەگى ماۋسىمدىق قۇبىلىستارىنا باقىلاۋ جاساۋ جانە ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىندا ينسپەكتورلاردىڭ كاتىسۋىمەن ەسەپتىك مارشرۋتتار مەن زوولوگيالىق الاڭدار, باقىلاۋ نۇكتەلەرىن بەلگىلەيدى.
مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار بارلىق قۇبىلىستى كۇندەلىكتەرىندە ۇدايى فەنولوگيالىق باقىلاۋ رەتىندە (كۇيلەۋ, تۇلەۋ, ءمۇيىز تاستاۋ, تولدەۋ) جازادى. الىنعان مالىمەتتەر «تابيعات جىلناماسىنا» جازىلىپ, جىل سايىن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە تاپسىرىلادى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق تابيعي پاركتە فوتوتۇزاق قولدانۋ ارقىلى جانۋارلاردى ەسەپكە الۋ, تىنىس-تىرشىلىگىن باقىلاۋ, جىنىستىق ەرەكشەلىگىن انىقتاۋ تۇرعىسىندا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ كومەگىمەن جانۋارلاردىڭ جىمىنا, جاتاقتارىنا, ارناۋلى تۇزجالاقتارعا ورنالاستىرىلىپ, مالىمەتتەر الىنادى. بايقاعانىمىزداي, ەلىك تۇزدى جاقسى كورەدى. فوتوتۇزاقتان الىنعان سۋرەتتەگى مالىمەتتەر بويىنشا تەك ەرەسەكتەرى عانا تۇزعا كەلەدى ءارى ءجيى-ءجيى اينالىپ سوعىپ تۇرادى. لاعىن تۇزجالاققا اكەلۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى. جاز مەزگىلىندەگى سۋرەتتەردە ولار تەك جالعىز كەلگەن.
ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ قالا, اۋىلدارعا جاقىن ورنالاسۋىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى جانە سىرتتان كەلەتىن تۇرعىنداردىڭ كوپتەپ تاۋ قويناۋلارىنا ورلەۋى – تۇراقتى جاعداي. مۇنى نازاردا ۇستاپ, اڭ-قۇستاردىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ قاجەت. قىستىڭ سۋىق ايازىندا جەلتوقسان-قاڭتار ايلارىندا تاۋ جوتالارىندا مەكەندەيتىن ەلىكتەر كۇنگەيگە, تاۋدىڭ بوكتەرىنە اۋىسىپ, توپتاسادى. سالا ماماندارىنا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى (ينسپەكتورلارعا فوتواپپارات, ءدۇربى, ت.ب) نىعايتۋعا كومەكتەسىپ, قالىڭ كوپشىلىكتەن جانۋارلارعا قامقورلىق تانىتۋعا, ەلىمىزدەگى ەركە ەلىكتەردى ساقتاۋعا شاقىرامىز.
تۇڭعىشبەك جاپارقۇلوۆ,
ىلە-الاتاۋ مۇتپ
عىلىمي قىزمەتكەرى
