فوتو: baq.kz
عىلىمىمىز بەن ءبىلىمىمىز زامان تالابىنا ساي. ۇل-قىزدارىمىز الەمنىڭ ەڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا وقىپ, ءار سالادا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. بىراق ءبىر جاعىنان جىلدار بويى قالىپتاسقان ارتىق شۇكىرشىلىك مىنەز, پەندەشىلىك ادەت, اشكوزدىك قاسيەت, ەكىنشى جاعىنان نوقتاعا ۇيرەنگەن جۋاستىق, اينالاعا, كورشىلەرىمىزگە جالتاقتاي قاراۋ, شىنىن ايتقاندا, ءالى دە ءتۇرلى سەبەپپەن باعىنىشتىلىق ءبىراز شەكتەۋ بولىپ وتىرعانىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك.
كەڭ-بايتاق جەرىمىز, جەر استى تولعان كەنىمىز بار. ازعانتاي عانا حالىقپىز. ءبىز نەگە بۇدان جاقسىراق, ءتىپتى كەيبىر اراب ەلدەرىندەي ءومىر سۇرمەيمىز دەۋشىلەر بار. قاتە ەمەس.
جىلدام دامىپ, بايىعان ەلدەردە, ەڭ ءبىرىنشى, سول ەلدەردىڭ حالقى ءوز ءومىرىن كەرەكتى زاڭدارمەن قامتىپ, زاڭعا باعىنىپ ءومىر سۇرۋگە قول جەتكىزگەن. ەكىنشىدەن, ەلدىڭ گەوساياسي مۇمكىندىگىن ەسكەرىپ, ءتيىمدى باعىتتا ۇستايتىن, باسقا ەلدەرمەن بايلانىستى ەلدىڭ, حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن عانا پايدالاناتىن باسشىلارى بولعان. ۇشىنشىدەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتى جان-جاقتى ءبىلىم الىپ (تىلدەر وقىپ, وزىق عىلىمعا قىزىعۋشىلىق جاساپ), ءوز ەلىنىڭ ناعىز پاتريوتى ەتىپ قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن كوڭىل بولىنگەن. وتكەنگە سىن كوزبەن قاراۋمەن قاتار, ەگەمەندىكتىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىنەن ءوتىپ كەلە جاتقانىمىزدى دا تۇسىنسەك ەكەن. بىزدە قازىر جوعارىداعى ءۇش باعىتقا مۇمكىندىك بار ما؟ بار. قالعانى ءوز قولىمىزدا. ءبىرىنشى باعىت بارلىق ماسەلەنى قامتيدى. ەكىنشى باعىت بويىنشا الەمدىك دارەجەدەگى تاجىريبەلى ساياساتكەر, ەلگە جاڭا باعىت بەرىپ وتىرعان باسشىمىز بار. ءۇشىنشى باعىت – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز.
از-كەم جەتىستىگىمىزگە ماقتانا بەرمەي, مەجەمىز بەن تالعامىمىزدى ۇنەمى جوعارىراق ۇستاۋعا تالپىنۋىمىز قاجەت. تىلىمىزبەن قاتار ءدىنىمىزدى دە سىيلاي, قاستەرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. بىراق جات اعىمدارعا بوي ۇرىپ, قىزدارىمىزدىڭ قارا جامىلىپ, بەت بۇركەپ, جالپى جاستارىمىزدىڭ ءبىلىم الۋدان گورى كوبىرەك تەرىس قىلىقتارعا اۋەس بولۋى كوڭىل قىنجىلتادى.
جۇما كۇندەرى ورىمدەي جاستاردىڭ مەشىتتىڭ ماڭىنا سىيماي جۇرگەنىن كورگەندە بۇلاردىڭ جۇمىسى, ساباعى قايدا ەكەن دەپ ويلايسىڭ. ءتىپتى ولاردىڭ ىشىندە مەكتەپ وقۋشىلارى دا ءجۇر. دىنگە قۇرمەتپەن قارايمىن. مۇسىلمانشا جوعارى ءبىلىم الىپ, مەشىت ۇستاپ, قۋعىن كورگەن مولدانىڭ نەمەرەسىمىن. 80-جىلداردا اراب ەلدەرىنىڭ بىرىندە ءبىراز جىل قىزمەت ىستەپ, ازداپ ءتىل دە ۇيرەندىم. ول ەلدىڭ حالقىنىڭ ءبارى نەگىزىنەن بىرەگەي تۇردە كيىنەدى. ال كەلىنشەكتەرىمىز حالقىمىزدا ەشقاشان بولماعان, كوزگە جات ونداعان ءتۇرلى, بەت جاۋىپ, باس وراپ, مالىنعان, ءتۇسى دە, ءتۇرى دە ۇيلەسپەي تۇرعان كيىمدەر كيۋدى جيىلەتىپ بارادى. وسىلاردى كورگەندە «اتىڭ شىقپاسا, جەر ورتە» دەگەن ماقال ويعا ورالا بەرەدى. جاستارىمىزدى دۇمشە دىنشىلدىكتەن, ءدىني راديكاليزمنەن تەك جان-جاقتى ءبىلىم ساقتاپ قالا الادى دەپ سانايمىن.
ءتىل جويىلسا, ۇلت جويىلادى. ۇلتى جوق مەملەكەتتە تامىرى بار تاريحتا بولمايدى. قاي مەملەكەتتىڭ دە نەگىزگى حالقى, مەملەكەتتىك ءتىلى بولادى. كوپ ۇلت تۇراتىن مەملەكەتتەردە ول ۇلتتاردىڭ تىلىنە, مادەنيەتىنە قولداۋ كورسەتىلمەسە السىرەيدى. الدىمەن اتى-جوندەرى, ونان كەيىن ءتىلى مەن مادەنيەتى, ءدىنى, سوڭىندا ۇلت تا تەك اتىن ساقتاپ, اقىر اياعىندا جويىلادى. ءبىز ءوز ءدىنىمىز بەن ءتىلىمىزدى عانا ەمەس, باسقا وتانداستارىمىزعا بارلىق جاعداي جاساپ وتىرعان ەلمىز.
قازىر كوپ جاستارىمىز ءۇش, ودان دا كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن. انا ءتىلىمىز – مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز دارەجەسىندە بىلمەگەن جاستارعا اتا-انالارى, اينالاسى كومەكتەسسە, شەت ءتىلىن يگەرگەن ادام ورتاداعى ءتىلدى مەڭگەرۋى قيىن ەمەس.
ءبىر كەزدە رەسەيدىڭ ءبىر بولەك ادامدارى فرانتسۋز تىلىندە سويلەگەندى ماقتان تۇتقان. قازىر بىزدە دە ورىس تىلىندە سويلەگەندى دارەجە كورەتىندەر بار. ورىس ءتىلىن قازاقستان حالقى تۇگەلگە جۋىق بىلەدى, ول دا ءبىر بايلىعىمىز. بىراق الدىمەن ءوزىڭدى, ۇلتىڭدى, ءتىلىڭدى سىيلاي ءبىلۋىمىز كەرەك. قازاق قازاقپەن ءوز تىلىندە سويلەسە بىلەتىن ۋاقىت بولدى.
ءبىلىمپاز, ەڭبەكقور, وتانسۇيگىش, ۇلتجاندى جاستاردىڭ تاربيەلەپ ءوسۋى ەل بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. جاستاردىڭ وسى قاسيەتتەرى بولۋى ءۇشىن الەمتوردان العاندارىمەن قاتار عىلىمي, ادەبي, تاريحي, مادەني سالالارداعى كىتاپتاردى دا پايدالانۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنۋلەرى كەرەك. جان-جاقتى دامىعان ادام عانا وزىنە دە, ورتاعا دا, وتانعا دا كوبىرەك, ناتيجەلى, پايدالى قىزمەت ەتە الادى.
ءبىر قۋانتارلىعى – بۇگىنگى جاستار بىلىمگە قۇشتار, ەرەكشە بەلسەندى. كوبى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي وي تۇيۋدە, «ۇكىمەت ماعان نە بەرەدى؟» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. وسكەلەڭ ۇرپاعىمىز جەكە كاسىپكەرلىككە بەيىم, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تەحنيكانى جەدەل مەڭگەرەدى. ماماندىق تاڭداۋدا دا ۇلكەن بەتبۇرىس بار: جاستار زاماناۋي سۇرانىسقا يە, بولاشاعى زور ماماندىقتارعا بەت بۇرىپ جاتىر.
شىنىن ايتۋ كەرەك, پرەزيدەنت جاريالاعان جاڭا قازاقستان يدەياسى جاستارىمىزعا قوعام ءومىرىنىڭ بار سالاسىندا سونى, بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر. ەندىگى ماقسات – سونىڭ ءبارىن ۇتىمدى دا ءتيىمدى پايدالانىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ ىرگەتاسى بولۋعا ءتيىس جاڭا قوعامدىق سانا قالىپتاستىرۋ. ء«بىزدىڭ تاريح – بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراق تاعى» دەپ قادىر مىرزا ءالى اقىن ايتقانداي, جازىلماعان, جازىلعانى وقىلماعان, بۇرمالانعان, ءتىپتى قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقان تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ ەكەنىن, تاريحي اقيقاتتى وسكەلەڭ ۇرپاق ءبىلۋى كەرەك.
جاستارىمىز الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن سۋسىنداۋمەن بىرگە ءوزىمىزدىڭ ادەبيەتىمىزدى وقىپ وسسە وزىنە, ومىرگە كەرەك رۋحاني بايلىققا قولى جەتەر ەدى. بۇل جەردە قالامگەرلەرىمىزدىڭ ايلار, ءتىپتى جىلدار دا وتىرىپ جازعان ەڭبەكتەرىن كەيدە شىعارۋعا كومەك ىزدەپ, قىسىلىپ قالىپ جۇرگەندەرى دە ويلانارلىق جاعداي. مۇنداي قيىندىقتار مادەنيەت سالاسىندا دا ءالى از ەمەس. شەشىمدەرى – ۋاقىت ەنشىسىندە.
اتى بار دا, زاتى جوق بولعان عىلىم اكادەمياسىنىڭ قايتادان ءوز ورنىنا كەلۋى كوڭىل قۋانتادى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى قانىش يمانتاي ۇلى قۇرعان عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعىنان حالىقتىڭ كۇتەرى كوپ.
حالقىمىزدا «بىرەۋ كەلىپ, بىرەۋدىڭ قازانىنا اس سالمايدى» دەگەن ماعىنالى ءسوز بار. ءار ادام, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاق ءوز باقىتىن الدىمەن ءوزى ىزدەۋگە ءتيىس. ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مۇمكىندىگى مول حالىقپىز.
باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
