ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
پرەزيدەنت ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا ءادىل جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا جۇيەسىن قولعا العاندىعىن, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە مونوپوليادان ارىلتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, بيزنەستى قولداۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن كۇن تارتىبىنە قويعانىن جەتكىزدى. الەۋمەتتىك سالادا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر وتە كوپ ەكەنىن, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن اتاپ ءوتتى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءبىلىم وشاقتارى, ونىڭ ىشىندە, «جايلى مەكتەپتەر», دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى بوي كوتەرىپ جاتقاندىعىنان ەل حاباردار. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بايلانىستى جاڭا زاڭ جوبالارى قابىلدانعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەكونوميكالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ بارىنە بىردەي جاعداي جاساۋ. ەكونوميكاعا جاڭا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن ۇكىمەت كاسىپكەرلەرمەن, ينۆەستورلارمەن تولىققاندى سەرىكتەس رەتىندە تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى قاجەت», دەگەن مەملەكەت باسشىسى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا باستايتىن قۇندى ۇسىنىستارىن ورتاعا تاستادى.
سونىمەن بىرگە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كەيىنگى كەزدەرى قوعامداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ماسەلەلەردى دە نازاردان تىس قالدىرماي كەلەدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتارعا قاتىستى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جايسىز وقيعالار بولعانى بەلگىلى. 2023 جىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ, سارىاعاش اۋدانىنداعى, جىبەك جولى اۋىلىندا بەس جاسار قىزدى كورشىسى زورلاپ ولتىرگەنى, ورداباسى اۋدانىنىڭ, تورتكۇل اۋىلىندا مەكتەپ وقۋشىسىن اۋىلدىڭ ەكى ازاماتى ازاپتاپ ولتىرگەنى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. مەملەكەت باسشىسى ءىستى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرۋگە قاتىستى تىكەلەي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىرما بەردى. ناتيجەسىندە, دەرەۋ ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قىلمىسكەرلەر تابىلىپ, ءوز جازاسىن الدى. وسىنداي ولقىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت.
پرەزيدەنت بابالار ءداستۇرىن جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق قۇرىلتاي وتكىزۋگە مۇرىندىق بولدى. وسى تۇرعىداعى اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, حالقىمىزدىڭ تاريحىندا تۇركىستانداعى كۇلتوبەنىڭ باسىنا كۇندە جيىن, حالىقتىق كەڭەستەر ءوتتى. سونىمەن قاتار 1726 جىلى ورداباسىدا قۇرىلتاي شاقىرىلعانى بەلگىلى. ول زاماندا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى وكىلدەرىنىڭ بادام وزەنى بويىنداعى ورداباسى تاۋىندا باس قوسقانى – تاريحي ايشىقتى وقيعالاردىڭ ءبىرى. بۇل XVIII عاسىردىڭ باسىندا قاسىرەتتى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» جاعدايىنا دۋشار ەتكەن جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەس ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان حالىقتىق قۇرىلتاي ەدى. 1917 جىلى ورىنبورداعى ءى قازاق قۇرىلتايىندا الاش پارتياسى قۇرىلدى. ال ءىى قۇرىلتايدا الاش اۆتونومياسى جاريالاندى.
بابالاردان قالعان وسى ساياسي ءۇردىستى مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى قولعا الدى. ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا ءبىرىنشى قۇرىلتايدى وتكىزدى. بۇل جيىننىڭ وزىندىك ءمانى بار ەدى. بىرىنشىدەن, بابالار جولىن ۇستانىپ, قۇرىلتاي شاقىرۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتتى. ەكىنشىدەن, ەلدىگىمىزدى نىعايتىپ, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەيتىن يدەولوگيالىق ماسەلەلەر تالقىلاندى. ەكىنشى قۇرىلتاي 2023 جىلى قاسيەتتى تۇركىستان شاھارىندا ءوتىپ, وندا سەگىز ءتۇرلى ماسەلە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, تالقىلاندى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تۇركىستاندى قوجا احمەت ءياساۋيسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتا وتىرىپ, تۇتاس تۇركى دۇنيەسىندە يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا زور ۇلەس قوسقان ايگىلى عۇلامانىڭ مۇرالارىن زەرتتەۋ جانە دارىپتەۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. ناتيجەسىندە, كيەلى شاھاردا بابا مۇراسى مەن ءىلىمىن تۇپكىلىكتى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن «ياساۋيتانۋ» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن نەمەسە عىلىمي ورتالىعىن قۇرۋدى تاپسىردى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى نەگىزىندە 1978 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان, 45 جىلدىق تاريحى بار «ازىرەت سۇلتان» مۋزەي-قورىعىنا «ۇلتتىق» مارتەبە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايتىندىعىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, 2023 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانى كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ازىرەت سۇلتان» مۋزەي-قورىعىنا «ۇلتتىق» مارتەبە بەرۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. بۇل مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە باعىنىستى مۋزەي-قورىقتار ىشىندە العاش قول جەتكەن تولايىم تابىس بولدى.
«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى وزىنە جۇكتەلىپ وتىرعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارۋعا, جاھاندىق دەڭگەيدەگى تاجىريبەسى وزىق مۋزەيلەرمەن تەڭ دارەجەدە جۇمىس ىستەۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار 2023 جىلى قۇرىلتاي كەڭەسىندە ايتىلعان جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – مارال يشاننىڭ كەنەسارى حانعا سىي رەتىندە بەرگەن قۇران كىتابى رەسەي جەرىنەن تابىلىپ, رەستاۆراتسيا جاسالىپ جاتقاندىعى ەدى. تاريحي جادىگەر 2023 جىلعى 17 قاراشا كۇنى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ۇلكەن اقساراي بولمەسىنە سالتاناتتى تۇردە تابىستالدى. بۇل جاڭالىقتىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ قول تابى قالعان قاسيەتتى قۇران كىتابىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىن ەل جاقسى ىرىمعا بالادى.
بيىل ەلىمىزدە بىرقاتار اۋقىمدى سامميت پەن فورۋم وتەدى, سونىمەن بىرگە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا, ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى.
2024 جىلى ەلىمىزدە دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى وتەدى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ايتۋلى وقيعا بولاتىندىعى ءسوزسىز. ول ءوز كەزەگىندە تامىرلاس, تۋىستاس حالىقتاردىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىسىن ودان ءارى ارتۋىنا وزىندىك سەپتىگىن تيگىزەتىندىگى انىق.
قازاق – ارقاشاندا ءوزىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىن, دارا تۇلعالارىن دارىپتەگەن, ولاردى ءاردايىم ۇلىقتاعان حالىق. اسىل تۇلعالارىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن كەيىنگى ۇرپاققا تانىتۋ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بيىل عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا – 125 جىل, داڭقتى باتىرلار ساعادات نۇرماعامبەتوۆ پەن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ تۋعانىنا – 100 جىل, قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋى – جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنا 800 جىل تولىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن ايگىلەيتىن وسى ايتۋلى داتاعا وراي كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر قولعا الىنىپ, قازاق تاريحىنىڭ كوپتومدىعىن ازىرلەۋ جۇمىستارى دا اياقتالاتىندىعىن جەتكىزدى. دەمەك تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى قايتادان جازىلىپ, كوپشىلىك وقىرمانعا جول تارتاتىن كۇن دە الىس ەمەس.
پرەزيدەنت ايتىپ جۇرگەن باسىم باعىتتىڭ ءبىرى اتوم ەنەرگياسىن جانداندىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز جاھان بويىنشا ۋران ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇر. باستاماعا قارسىلىقتار بولىپ جاتقاندىعىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بىراق پرەزيدەنت حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى شەشىمدى ەل تالقىسىنا سالىپ, رەفەرەندۋم ارقىلى عانا قابىلداۋعا بولاتىندىعىن جەتكىزدى.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت بيۋدجەت جانە سالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ, جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى باستاۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى, قۇرىلىس سالاسىن رەتتەۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, ەكونوميكانى كەشەندى تۇردە ىرىقتاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ, ەلىمىزدەگى ءوندىرىستىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەپ پايدالانۋ, كوممۋنالدىق-ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ, ەلىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋ, ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ ءىسىن جالعاستىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن كەڭىنەن قولدانۋ, الەۋمەتتىك سالاعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ ماسەلەلەرىنە دەن قويدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستامالارىن ءىلىپ اكەتىپ, ءتيىستى دەڭگەيدە اتقاراتىن ازاماتتار تابىلسا, ونىڭ ناتيجەلەرىن جۋىق ارادا انىق سەزىنەتىنىمىز تالاس تۋدىرمايدى.
بابالارىمىزدان قالعان «باق قايدا باراسىڭ؟ ىنتىماعى جاراسقان ەلگە بارامىن» دەگەن اسىل ءسوزدىڭ استارىندا ەلدىككە قاتىستى ۇلكەن ءمان جاتىر. سوندىقتان دارقان دالامىزدا تەك بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق سالتانات قۇرۋعا ءتيىس جانە بابالار كوكسەگەن ۇيىسۋ مۇراتىن ۇستانۋ ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ ەسەپتەيمىز.
بەرىك بايبول,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تۇركىستان وبلىسى
