پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, وعان تەك جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ءىس-قيمىل ستراتەگياسى جانە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تولىققاندى شەشۋگە دەگەن ەرىك-جىگەر قاجەت. ۇكىمەتتە وقيعالاردىڭ دامۋىنىڭ بارلىق ىقتيمال ستسەناريىن ەسكەرەتىن جان-جاقتى ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ بولۋى شارت. دەمەك بۇل ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا تالاپتى كۇشەيتىپ, ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ورگانداردا ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ بولۋ قاجەتتىگىن اڭعارتسا كەرەك. ال ەگەر ول سونىمەن بىرگە ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن پايدالانسا, بولجامدار شىندىققا اينالماق.
ەندەشە, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ايتقانداي, ۇكىمەت پەن اكىمدەر ءوز جۇمىسىنا دەگەن كوزقاراستارىن تۇبەگەيلى جاڭارتىپ, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تىڭ يدەيالارى مەن جۇيەلى ۇزاقمەرزىمدى بولجامىن جاساپ, مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن بىرىزدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋلارى قاجەت. بۇل فورماليزم مەن بيۋروكراتيانى شەكتەپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا تۇبەگەيلى رەفورمالار جاساۋدى تالاپ ەتتى. وسىنىڭ بارلىعىن زەردەلەي كەلە جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ پرەزيدەنت ق.توقاەۆ مەملەكەتتىك باسقارۋ فورمۋلاسىنىڭ باستى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەسەپ بەرەتىن جانە حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قولعا الدى. ونىڭ ءوز قىزمەتى شەڭبەرىندە حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ, مەملەكەتتەگى بولىپ جاتقان جاعدايعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە كىرىستى. ۇكىمەتتىڭ الدىنا ناقتى تالاپتار قويىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزى وسىنىڭ دالەلى بولا الادى. الداعى كەزەڭنىڭ باستى مىندەتتەرى انىقتالىپ, كەزەك كۇتتىرمەيتىن جانە ءوز شەشىمىن كۇتىپ وتىرعان اۋقىمدى جۇمىستاردى ساپالى جانە ۋاقتىلى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. ساراپشىلار ناقتى مەجەلەر رەتىندە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى, جاڭا ەكونوميكالىق ۇلگىگە كوشىپ, قايتا قۇرۋ جانە قاتاڭ اتقارۋشىلىق تارتىپكە قول جەتكىزۋدى اتاپ كورسەتەدى. ارينە, ول ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى مەملەكەتتىك اپپاراتتى ءبىر قالىپقا كەلتىرۋگە باعىتتالۋى كەرەك. ول مەملەكەتتىك جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزىپ, ونى ۇيىمداستىرۋدى, اپپارات قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, مەملەكەتتىك قارجىنىڭ جۇمسالۋى مەن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارى جانە قابىلدانعان زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى, سول سياقتى سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزۋدى, ەكونوميكانى مونوپولياسىزداندىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسىنداي ماڭىزدى مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ماسەلەنى كەلىسۋ مەن تالقىلاۋدا سوزبۇيدالىققا سالىنۋ سياقتى جايباراقاتتىقتى قويىپ, باتىل ارەكەت ەتىپ, قازاقستاننىڭ ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ول ءۇشىن كەز كەلگەن باستامانىڭ نەگىزگى ءمان-ماڭىزىن وزگەرتۋ دەگەن «اۋرۋدان» تولىعىمەن ارىلىپ, ونى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ارقىلى بيۋروكراتيانى تەجەپ, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ, ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدىك دامۋىن كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قالدىرماۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سولاي بولعاندا عانا ەكونوميكا ەركىن دامىپ, سالانىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ, قاراجات كۇندەلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە عانا جۇمسالماسى انىق. سالىقتىڭ كوپ ءتۇسۋى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا, ونىڭ قۋاتتىلىعىنا بايلانىستى ەكەندىگى دە ەسكەرۋسىز قالماس ەدى. سونىمەن قاتار بيزنەس سالاسىنا دا كاسىپكەرلەردى اكىمشىلىك قىسىم كورسەتۋدەن بوساتىپ, جالپى بيزنەسكە قاتىستى رەتتەۋ قاعيداتىن قولدانۋ ارقىلى ىقپال ەتۋدى توقتاتۋ سياقتى ساپالى وزگەرىستەر قاجەت. سوندا عانا مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىندا جاڭا جانە اشىق قارىم-قاتىناس ورناپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇعىرى بەكي تۇسەرى اقيقات. بۇل جۇمىستىڭ بيزنەس پەن ينۆەستيتسياعا جايلى ورتا قالىپتاستىرىپ, الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءمانى دە زور. باستى ماسەلە مەملەكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ سەرىكتەستىگىن دامىتۋدا ەكى تاراپتىڭ دا مۇددەلەرىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىنا قول جەتكىزۋدە بولماق. ويتكەنى ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا ەكونوميكالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ بارىنە بىردەي جاعداي جاساۋ جاتادى. ول ءۇشىن اتالعان سالاداعى ءتيىمسىز تاسىلدەر, نورمالار مەن راسىمدەر جونگە كەلتىرىلىپ, رەتتەلۋگە ءتيىس. سوندا عانا جەكە جوبالاردى بيۋدجەتتەن استىرتىن قارجىلاندىراتىن جاعداي كەلمەسكە كەتىپ, ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان سەرىكتەستىك جۇيەسىن قايتا قۇرۋدا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
وسى تۇستا پرەزيدەنت ەكونوميكانى كەشەندى تۇردە ىرىقتاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە كوڭىل ءبولىپ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە شامادان تىس ارالاسۋىنان بىرتىندەپ باس تارتۋ كەرەكتىگىنە باسىمدىق بەرىپ وتىرعاندىعىن دا ەسكەرگەن ءجون. سەبەبى جەكەشەلەندىرۋ ءتيىمدى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا عانا ەكونوميكانىڭ بارىنشا ەركىن دامۋىنا جول اشىلىپ, باقىلاۋسىز مونوپوليانى, رەسۋرستاردى ادىلەتسىز ءبولۋدى, باسەكەنىڭ زاڭسىز تاسىلدەرىن قولدانۋدى تۇبىرىمەن جويۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جالپى العاندا, ەكونوميكانى ليبەراليزاتسيالاۋ نارىقتاعى باسەكەنى ارتتىرىپ, جەكەشەلەندىرۋدى ءتيىمدى جۇرگىزۋ جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى رەفورمالاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋى كەرەك.
مۇندا ەكونوميكاعا جەتكىلىكتى دارەجەدە قارجى سالىنباي, ەلدىڭ دامۋ قارقىنىنا كەدەرگى جاساپ تۇرعان فاكتورلاردىڭ الدىن الىپ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى وڭالتۋعا ىقپال ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ وتكەن ابزال. ويتكەنى ينۆەستيتسيا تاپشىلىعى تەحنيكانىڭ توزۋىنا, ەگىننىڭ بىتىك وسۋىنە كەدەرگى جاساپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعادى. ابدەن ەسكىرگەن ءوندىرىس ورىندارى ەلىمىزدىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن كوتەرىپ, وعان تىڭ سەرپىن بەرمەي كەلەدى. ال ءوڭىر اكىمدەرى بولسا, تەك بيۋدجەت قاراجاتىنا عانا يەك ارتىپ, الدىمەن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ورنىنا, بۇل ۇدەرىسكە بيۋروكراتيالىق تۇرعىدا كەدەرگىلەر كەلتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋدى وزدەرىنىڭ باستى مىندەتى ەكەندىگىنە ونشا ءمان بەرمەۋدە جانە باستارىن اۋىرتقىلىرى كەلمەيدى. اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ مىندەتى ورىندالماي, شارۋاشىلىقتاردىڭ تەك شيكىزات وندىرىسىنە عانا سەنىم ارتىپ وتىرعانى دا وسىدان بولار. سالدارىنان, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جەردى جانە باسقا رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانىپ, ناقتى ناتيجەگە جەتۋدىڭ مۇمكىندىگى بولماۋدا. ونىڭ سەبەبى سول باياعى قاجەتتى ينۆەستيتسيانىڭ سالىنباعاندىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. مىنە, وسىدان بارىپ دايىن ءونىمنىڭ قوسىلعان قۇنى تومەندەپ, ساپالى جۇمىس ورىندارى ازايىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, بانكتەر دە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا قارجى قۇيۋعا ونشا اسىعار ەمەس.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتەن الەۋمەتتىك سالاعا ايرىقشا نازار اۋدارۋدى ۇنەمى تالاپ ەتەدى. ول الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءادىل بەرىلىپ, بولىنگەن قارجىنىڭ شىن مانىندە كومەككە مۇقتاج ادامعا جەتۋىنىڭ مىندەتتىلىگىن قايتالاۋمەن كەلەدى. ونداعى ماقسات – حالىققا الەۋمەتتىك كومەك بەرەمىز دەپ ءجۇرىپ قوعامدا ماسىلدىق پسيحولوگيانىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەۋ. وسى تۇرعىدان العاندا پرەزيدەنت ازاماتتارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى الەۋمەتتىك كومەك وعان ءزارۋ ادامدارعا عانا بەرىلۋى كەرەك جانە ونى كىمگە بەرۋ قاجەتتىگى ادامنىڭ كىرىسىنە ەمەس, شىعىسىنا قاراپ انىقتالۋعا ءتيىس جانە ول ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ قاعيداتتارى تالاپتارىنا ساي كەلۋى شارت.
سونىمەن بىرگە قازىر الەۋمەتتىك سالادا ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءىسىن جولعا قويۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ وتىر. سەبەبى بۇل سالاداعى كوپتەگەن قىزمەتتىڭ ءالى دە بولسا قولجەتىمسىزدىگىنەن كوپ جاعدايدا رەسۋرستار ءتيىمسىز جۇمسالۋدا. سالاعا قوسىمشا قارجى ءبولىنىپ, بيۋدجەتكە سالماق ءتۇسىپ وتىر. بۇل جەردە ايماقتىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرعان ءجون. ويتكەنى جەرگىلىكتى جەرلەردە مەديتسينا جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارى ءتيىمسىز جۇرگىزىلۋدە. الەۋمەتتىك سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە قۇزىرلى ورگاندار نيەت تانىتپاي, تەك كوڭىلگە قونبايتىن جانە ەلدى ابدەن زىعىر قىلعان قۇر سىلتاۋلاردى جىل سايىن قايتالاۋمەن شەكتەلىپ كەلەدى. ويتكەنى ولاردا جاڭا يدەيالار مەن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جۇيەلى ۇستانىمعا دەگەن تاپشىلىق سەزىلەتىنى اقيقات.
وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرە كەلە, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ بارىنشا ءتيىمدى جانە ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كۇش سالىپ وتىر. قاعازباستىلىق, كوزبوياۋشىلىق سياقتى جاعىمسىز ۇدەرىستەردىڭ كەسىرىنەن جۇرتتىڭ رەفورماعا جانە ادىلەتتى قازاقستانعا دەگەن سەنىمىنىڭ ازايعاندىعى كىمدى بولسا دا قىنجىلتارى راس. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جوعارى جاقتان نۇسقاۋ مەن ازاماتتاردان ارىز-شاعىمنىڭ تۇسكەنىن نەمەسە جاعدايدىڭ ناشارلاپ كەتكەنىن كۇتىپ وتىرماي, باستاما كوتەرىپ, دەربەس جۇمىس ىستەي ءبىلۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. ويتكەنى كۇردەلى تاريحي كەزەڭ جالاڭ سوزگە ۋاقىت جىبەرمەي, ناقتى ارەكەت جانە جىلدام ءارى باتىل قيمىل جاساۋدى تالاپ ەتەدى. باسقاشا بولعاندا جاھاندىق باسەكەگە ىلەسە الماۋ قاۋىپى ءتونۋى ابدەن ىقتيمال. ەندەشە, تابىسقا جەتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن قوعامدا ورتاق مۇددە بولۋى كەرەك. سوندا عانا مەملەكەتتىڭ كوپجىلدىق دامۋ باعدارى ايقىندالىپ, قوعام الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى شەشۋدە ساياسي جاۋاپكەرشىلىك پايدا بولادى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
