عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «عىلىمدى دامىتۋ» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 2020-2023 جىلدارعا 249,5 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە 2020 جىلعا – 35,5 ملرد تەڭگە, 2021 جىلعا – 48,7 ملرد تەڭگە, 2022 جىلعا – 45,5 ملرد تەڭگە, 2023 جىلعا 119,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. جوسپارلانعان قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن بازالىق قارجىلاندىرۋعا – 9,4 ملرد تەڭگە, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا – 83,3 ملرد تەڭگە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا – 119,8 ملرد تەڭگە, عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا – 34,1 ملرد تەڭگە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا جانە ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋعا 2,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
مينيسترلىكتىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وسى قارجىنىڭ 91 پايىزى, ياعني 227,8 ملرد تەڭگەسى تولىق يگەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 2020 جىلى – 35,4 ملرد تەڭگە, 2021 جىلى – 44,6 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى – 45,4 ملرد تەڭگە, 2023 جىلى 102,4 ملرد تەڭگە عىلىمنىڭ دامۋىنا جۇمسالعان.
ال 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان عىلىمنىڭ جالپى بيۋدجەتى الدىڭعى ۇشجىلدىق كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 3,3 ەسە – 643 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسكەن ەكەن. بۇل رەتتە 2024-2026 جىلدارعا كوزدەلگەن بيۋدجەت تاعى 13 پايىزعا ارتىپ, شامامەن 730 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس اياسىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي ينستيتۋتتارعا قوسىمشا قارجىلاندىرۋ دا بولىنگەن. سونداي-اق جاس عالىمدارعا دا جاقسى قولداۋ كورسەتىلىپ, بۇگىندە ولار 727 عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن بىرنەشە جىل ىشىندە مۇنداي گرانتپەن قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنا قوسقان جالپى ۇلەسى 68,6 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. مىنە, ساندار سولاي دەيدى.
عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ىزدەنىس جۇرگىزىپ, جاڭا ازىرلەمەلەر جاساۋعا نەگىز بولادى. مۇنداي قولداۋ ارقىلى زەرتتەۋشىلەر ەكسپەريمەنت جۇرگىزىپ, دەرەكتەر جيناۋ, تالداۋ جاساۋ جۇمىستارىن قيىندىقسىز ىسكە اسىرا الادى. سول ارقىلى عىلىمي پروگرەسس پەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ىلگەرىلەيدى ءارى ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, جالپى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك وركەندەۋىنە ۇزاقمەرزىمدى اسەر ەتەدى. بۇل سالادا قارجىلىق تاۋەلدىلىك بولماسا عانا عىلىمي جاڭالىقتار اشىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جاقسارادى. سوندىقتان ەلىمىزدە وتاندىق عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن دا جاقسارتۋعا ءمان بەرىلىپ جاتىر. عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ولارعا ارنايى گرانتتار تاعايىنداۋ, ستيپەنديا بەرۋ ماسەلەلەرى وڭتايلى شەشىلىپ كەلەدى.
مىسالى, 2020 جىلى عالىمداردىڭ ورتاشا جالاقىسى 152 مىڭ تەڭگەنى نەمەسە نارىقتاعى ورتاشا جالاقىنىڭ 72 پايىزىن قۇراسا, 2022 جىلى عىلىم سالاسىنداعى تومەنگى جالاقى 257 مىڭ تەڭگەگە تەڭ بولدى. ال قازىر 300 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. «عىلىمدى قازىر مينيسترلىك قولداپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ, ياعني, عالىمداردىڭ ايلىعى 2 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتتى. مەنىڭ قازىرگى كەزدەگى جالاقىم 2 ملن 300 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال جۇمىسقا جاڭادان كىرگەن جاستاردىڭ ايلىعى 300 مىڭنان باستالادى. جاس عالىمدارعا بەرىلگەن پاتەر بويىنشا بىزدەن 4 زەرتتەۋشى باسپانالى بولدى. ولاردىڭ ايلىعى 400-500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە», دەيدى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باعداۋلەت كەنجالى ۇلى.
سونداي-اق عالىمداردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 2021 جىلدان باستاپ 6 ملن تەڭگە مولشەرىندە جىل سايىن 50 «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» سىيلىعى بەرىلە باستادى. ال بىلتىردان باستاپ مينيسترلىك تاراپىنان 500 عىلىمي زەرتتەۋشى قىزمەتكەرگە, پروفەسسورلارعا, جاس عالىمعا, ون ەكى ايعا دەيىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, لابوراتوريالارىندا, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى نەگىزىندە تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى.
ايتا كەتەيىك, وتاندىق عالىمدار جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن «Scopus Awards» سىيلىعىن يەلەنىپ ءجۇر. ءتىپتى پروفەسسورلاردىڭ الدىڭعى قاتارى الەمدىك بەدەلدى عالىمداردىڭ 2 پايىزىنا كىردى. عالىمداردىڭ بەدەلدى شەتەلدىك عىلىمي باسىلىمدارعا تۇراقتى ماقالا جازۋى دا تىڭ جاڭالىقتاردىڭ بار ەكەنىن اڭعارتادى. وسى ورايدا مەملەكەت تاراپىنان عالىمدارعا جەتىستىگى ءۇشىن ارناۋلى سىياقى تاعايىندالعان. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ۇزدiك عىلىمي زەرتتەۋى ءۇشiن ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىق (350 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى ۇزدiك عىلىمي زەرتتەۋى ءۇشiن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىق (350 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), پەداگوگيكا سالاسىنداعى ۇزدiك عىلىمي زەرتتەۋi مەن جۇمىسى ءۇشiن ى.التىنسارين اتىنداعى سىيلىق (350 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), تۇركولوگيا سالاسىنداعى اسا زور جەتىستىكتەرى ءۇشىن كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىق (300 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ۇزدiك جۇمىسى ءۇشiن جاس عالىمدارعا ارنالعان د.قوناەۆ اتىنداعى سىيلىق (150 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى ۇزدiك جۇمىسى ءۇشiن جاس عالىمدارعا ارنالعان م.اۋەزوۆ اتىنداعى سىيلىق (150 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش) بەرىلەدى. بۇعان قوسا 24 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرىندەگى مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديا دا بار.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتى – 3, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتى – 4, ال كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىقتى 1 عالىم يەلەنگەن.
عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. بۇل قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى. عىلىم – قاشاندا قوعامدى العا جەتەلەيتىن سالا. ال ونداعى جاڭا يدەيالار مەن جوبالار – ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا عىلىمعا جەتكىلىكتى قاراجات ءبولۋ ەل بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا سالۋ دەگەن ءسوز.
بي-فاتيما ەرالحانقىزى
