عىلىمدى قارجىلاندىرۋ – قوعام دامۋىنىڭ نەگىزى

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «عى­لىمدى دامىتۋ» بيۋدجەتتىك باع­دارلاماسى بويىنشا 2020-2023 جىلدارعا 249,5 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە 2020 جىلعا – 35,5 ملرد تەڭگە, 2021 جىلعا – 48,7 ملرد تەڭگە, 2022 جىلعا – 45,5 ملرد تەڭگە, 2023 جىلعا 119,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. جوسپارلانعان قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن بازالىق قارجىلاندىرۋعا – 9,4 ملرد تەڭگە, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا – 83,3 ملرد تەڭگە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ­عا – 119,8 ملرد تەڭگە, عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىز­مەتتىڭ ناتيجەلەرىن كوممەر­تسيالاندىرۋعا – 34,1 ملرد تەڭگە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا جانە ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇ­زەگە اسىراتىن عىلىمي ۇيىم­داردى قارجىلاندىرۋعا 2,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن.

مينيسترلىكتىڭ رەسمي ما­لىمەتىنە سۇيەنسەك, وسى قارجىنىڭ 91 پايىزى, ياعني 227,8 ملرد تەڭگەسى تولىق يگەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 2020 جىلى – 35,4 ملرد تەڭ­گە, 2021 جىلى – 44,6 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى – 45,4 ملرد تەڭگە, 2023 جىلى 102,4 ملرد تەڭگە عىلىمنىڭ دامۋىنا جۇمسالعان.

ال 2023-2025 جىلدارعا ارنال­عان عىلىمنىڭ جالپى بيۋدجەتى الدىڭعى ۇشجىلدىق كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 3,3 ەسە – 643 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسكەن ەكەن. بۇل رەتتە 2024-2026 جىلدارعا كوزدەلگەن بيۋدجەت تاعى 13 پايىزعا ارتىپ, شامامەن 730 ملرد تەڭگە­نى قۇ­راپ وتىر. جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇ­مىس اياسىندا ىرگەلى زەرت­تەۋ­لەردى جۇزەگە اسىراتىن عىلى­مي ينس­تي­تۋتتارعا قوسىمشا قارجى­لان­دىرۋ دا بولىنگەن. سونداي-اق جاس عالىمدارعا دا جاقسى قول­داۋ كورسەتىلىپ, بۇگىندە ولار 727 عى­لىمي جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ اي­تۋىن­شا, وتكەن بىرنەشە جىل ىشىن­دە مۇنداي گرانتپەن قارجى­لان­دى­رىلعان جوبالاردىڭ ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنا قوس­قان جالپى ۇلەسى 68,6 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. مىنە, ساندار سولاي دەيدى.

عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ىزدەنىس جۇرگىزىپ, جاڭا ازىرلەمەلەر جاساۋعا نەگىز بولادى. مۇنداي قولداۋ ارقىلى زەرتتەۋشىلەر ەكسپەريمەنت جۇرگىزىپ, دەرەكتەر جيناۋ, تالداۋ جاساۋ جۇمىستارىن قيىندىقسىز ىسكە اسىرا الادى. سول ارقىلى عىلىمي پروگرەسس پەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ىلگەرىلەيدى ءارى ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, جالپى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك وركەندەۋىنە ۇزاقمەرزىمدى اسەر ەتەدى. بۇل سالا­دا قارجىلىق تاۋەلدىلىك بولماسا عانا عىلىمي جاڭالىقتار اشى­لىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ارقى­لى ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپا­سى جاقسارادى. سوندىقتان ەلىمىزدە وتاندىق عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن دا جاقسار­تۋعا ءمان بەرىلىپ جاتىر. عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ولارعا ارنايى گرانتتار تا­عايىنداۋ, ستيپەنديا بەرۋ ماسە­لەلەرى وڭتايلى شەشىلىپ كەلەدى.

مىسالى, 2020 جىلى عالىم­دار­­دىڭ ورتاشا جالاقىسى 152 مىڭ تەڭگەنى نەمەسە نارىقتاعى ورتاشا جالاقىنىڭ 72 پايىزىن قۇراسا, 2022 جىلى عىلىم سالاسىنداعى تومەنگى جالاقى 257 مىڭ تەڭگەگە تەڭ بولدى. ال قازىر 300 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. «عىلىمدى قازىر مينيسترلىك قولداپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ, ياعني, عالىمداردىڭ ايلى­عى 2 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتتى. مەنىڭ قازىرگى كەزدەگى جالاقىم  2 ملن 300 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال جۇمىسقا جاڭادان كىرگەن جاستاردىڭ ايلىعى 300 مىڭ­نان باس­تالادى. جاس عالىمدارعا بە­رىلگەن پاتەر بويىنشا بىزدەن 4 زەرتتەۋشى باسپانالى بولدى. ولاردىڭ ايلىعى 400-500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە», دەيدى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باعداۋلەت كەنجالى ۇلى.

سونداي-اق عالىمداردى ىنتا­لاندىرۋ ءۇشىن 2021 جىلدان باس­تاپ 6 ملن تەڭگە مولشەرىندە جىل سا­يىن 50 «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» سىيلىعى بەرىلە باس­تادى. ال بىلتىردان باستاپ مي­نيسترلىك تاراپىنان 500 عىلى­مي زەرتتەۋشى قىزمەتكەرگە, پرو­فەسسورلارعا, جاس عالىمعا, ون ەكى ايعا دەيىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ جەتەك­شى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, لابوراتوريالارىندا, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى نەگىزىندە تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى.

ايتا كەتەيىك, وتاندىق عا­لىم­­دار جىل سايىن ۇيىمداس­تى­رىلاتىن «Scopus Awards» سىي­لىعىن يەلەنىپ ءجۇر. ءتىپتى پرو­فەسسورلاردىڭ الدىڭعى قاتارى الەمدىك بەدەلدى عالىمداردىڭ 2 پايىزىنا كىردى. عالىمداردىڭ بەدەلدى شەتەلدىك عىلىمي باسى­لىمدارعا تۇراقتى ماقالا جازۋى دا تىڭ جاڭالىقتاردىڭ بار ەكەنىن اڭعارتادى. وسى ورايدا مەملەكەت تاراپىنان عالىمدارعا جەتىستىگى ءۇشىن ارناۋلى سىياقى تاعايىندالعان. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ۇزدiك عىلىمي زەرتتەۋى ءۇشiن ق.سات­باەۆ اتىنداعى سىيلىق (350 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى ۇزدiك عى­لىمي زەرتتەۋى ءۇشiن ش.ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى سىيلىق (350 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), پەداگوگيكا سالاسىنداعى ۇزدiك عىلىمي زەرتتەۋi مەن جۇمىسى ءۇشiن ى.ال­تى­نسارين اتىنداعى سىيلىق (350 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), تۇركو­لوگيا سالاسىنداعى اسا زور جەتىستىكتەرى ءۇشىن كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىق (300 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش), جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى ۇزدiك جۇمىسى ءۇشiن جاس عالىمدارعا ارنالعان د.قوناەۆ اتىنداعى سىي­لىق (150 ايلىق ەسەپتiك كورسەت­كiش), گۋمانيتارلىق عىلىم­دار سا­لا­سىنداعى ۇزدiك جۇمىسى ءۇشiن جاس عالىمدارعا ارنالعان م.اۋە­زوۆ اتىنداعى سىيلىق (150 اي­لىق ەسەپتiك كورسەتكiش) بە­­رىلەدى. بۇعان قوسا 24 ايلىق ەسەپ­­تiك كورسەتكiش مولشەرىندەگى مەم­لە­كەتتىك عىلىمي ستيپەنديا دا بار.

وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتى – 3, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى سىيلىقتى – 4, ال كۇل­تەگىن اتىنداعى سىيلىقتى 1 عا­لىم يەلەنگەن.

عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى دامى­تۋ­دا شەشۋشى ءرول اتقارادى. بۇل قو­عامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قام­تاماسىز ەتىپ, ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى. عى­لىم – قاشاندا قوعامدى العا جەتەلەيتىن سالا. ال ونداعى جاڭا يدەيالار مەن جوبالار – ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا عىلىمعا جەتكىلىكتى قاراجات ءبولۋ ەل بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا سالۋ دەگەن ءسوز.

بي-فاتيما ەرالحانقىزى