اسىلىندە, وقىتۋ پاراديگمالارى وزگەرىسكە ۇشىراعانىمەن, پەداگوگيكالىق تەندەنتسيالار ءوز قالىبىندا. الەمدىك ءبىلىمدى ۇلتتىق تاربيەمەن ۇشتاستىرىپ, بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا ساي «تسيفرلى پەداگوگ» ازىرلەيتىن وتاندىق وقۋ شاڭىراقتارى ءوز ستراتەگيالىق مۇمكىندىكتەرىن مولىنان پايدالانىپ كەلەدى. جاسىراتىنى جوق, كەيىنگى ۋاقىتتا «پەداگوگ مارتەبەسى», «پەداگوگيكالىق كادرلاردى دايارلاۋ» سىندى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. بىزدىڭشە, بۇل – قالىپتى قۇبىلىس. قاي زاماندا دا بالا وقىتۋ ىسىنە كەلگەندە سالعىرت قارامايتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز جاڭا داۋىردە دە ءوز داستۇرىنەن اينىماي, اتالعان ماسەلەنى ءجىتى نازارعا الىپ, اسا ىجداعاتتىلىقپەن ءمان بەرىپ وتىر. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق پەداگوگتەر سەزى مىنبەرىنەن: ء«بىلىم مەن عىلىم – تابىسقا جەتۋدىڭ ەڭ باستى كىلتى. وسكەلەڭ ۇرپاققا تاعىلىمدى تاربيە مەن وزىق ءبىلىم بەرۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت. سوندىقتان ۇستازدار قاۋىمىنا, ياعني سىزدەرگە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. پەداگوگ – ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندەگى ەڭ ماڭىزدى بۋىن. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جوعارى بىلىكتى ماماندارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى», دەدى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«بىز ەلدى تۇزەۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك» دەگەنى ءداۋىر ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلمەگەنىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز بيىگىندە ەكەنىن ايقىنداپ تۇرعانداي. راس, مەملەكەت دامۋىنىڭ دەڭگەيى, باسەكەگە قابىلەتتىلىك مەجەسى, دۇنيەجۇزىلىك نارىقتاعى بەدەلى – ءبارى-ءبارى ءبىلىم ساپاسىمەن انىقتالاتىن ينديكاتور. سوندىقتان پەداگوگيكالىق كادر دايارلاۋدا نىساناعا – اقپاراتتىق جۇيەگە داعدىلانعان, شىعارماشىلىق ۇمتىلىس قارقىنى جوعارى, جۇكتەلگەن مىندەتتەردى شەشۋدەگى تۇراقتىلىعى كوزدەلەدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامىمىزدىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن قايتا قۇرۋدا حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قويىلاتىن جاڭا تالاپتاردى قاناعاتتاندىرۋعا مۇددەلىمىز. سەبەبى بىلىمگە جانە عىلىمي الەۋەتكە نەگىزدەلگەن قوعام عانا جاھاندانۋ قۇبىلىستارىن لايىقتى قابىلداپ, الەمدىك دامۋ كوشىنە وتانشىلدىق رۋحتا ىلەسە الادى.
ءححى عاسىردىڭ پەداگوگيكالىق پاراديگماسى ادام رەسۋرستارىن باعالاۋعا نەگىزدەلىپ, ەكونوميكالىق دامۋ قاجەتتىلىكتەرگە ساي بولۋدى تالاپ ەتەدى. ايتالىق, پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ ۇدەرىسىنىڭ تاريحي اسپەكتىسى عىلىمعا دەيىنگى, كلاسسيكالىق جانە قازىرگى زامانعى دەپ جىكتەلۋى قازىرگى كۇنى وزىندىك سيپاتتا قۇبىلۋ ۇستىندە. بۇل رەتتە «بارشاعا قولجەتىمدى ساپالى ءبىلىم» ۇلتتىق بايانداما جوباسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءساتتى ۋاقىتتا قولعا الىنعان جوبا بولعانىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىك. ۆيرتۋالدى جانە تولىقتىرىلعان شىنايىلىق, ينتەراكتيۆتى پلاتفورمالار مەن جاساندى ينتەللەكت ىسپەتتى تسيفرلىق تەحنولوگيالار, شىن مانىندە, وقۋ ۇدەرىسىندە ستۋدەنتتەرگە تەوريا مەن تاجىريبەلىك داعدىلاردى تيىمدىرەك مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قۋانتاتىنى, وتاندىق پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى يممۋنيتەت بۇل وزگەرىستەردى قابىلداۋعا دايىن ءارى بەيىم. سايكەسىنشە, ەلدەگى پەداگوگتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋدە جاڭا ۇلگىدەگى پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن قامتيتىن وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋى – ەڭ ۇتىمدى شەشىم. وسى تۋرالى پرەزيدەنت: «ەلوردادا پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىن. بۇل – دەر كەزىندە كوتەرىلگەن باستاما. سول ارقىلى سالىنىپ جاتقان مەكتەپتەرگە قاجەتتى ماماندار دايارلاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ادىلەتتى قوعامدى قۇرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جان-جاقتى, تولىققاندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان مەكتەپتەردەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان, ينكليۋزيۆتى ءارى بارلىق بالا ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس», دەدى.
وسى ارقىلى ءبىز پەداگوگتەردىڭ تاپشىلىعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنىن ۇعىنامىز جانە ونىڭ شەشىمىن تابۋعا اتسالىسىپ كەلەمىز. ماسەلەن, 2024 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى ەسەپ بويىنشا, رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىنە 3 مىڭعا جۋىق پەداگوگ جەتىسپەيدى. مينيسترلىك تاراپىنان وڭىرلەردە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى مەن وقۋعا قارجى ءبولۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتىر. ايتالىق, قازىرگى ۋاقىتتا پەداگوگيكالىق باعىتتاردا وقيتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن شاكىرتاقى مولشەرى 67 مىڭعا دەيىن ۇلعايتىلعان. پەداگوگيكالىق ءبىلىمى جوق ادامدار ءۇشىن پەداگوگيكالىق قايتا دايارلاۋ بويىنشا جۇمىس جالعاستىرىلىپ وتىر جانە 2020 جىلدان باستاپ پەداگوگتەردىڭ جالاقىسى 2 ەسە ارتقان, ءالى دە ارتادى. ال مۇعالىم تاپشىلىعى – ماڭىزدى ماسەلە. بۇل پەداگوگيكالىق كادرلارعا قاجەتتىلىك دەڭگەيىن كورسەتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەداگوگيكالىق ۇدەرىستىڭ بارلىق قۇرامداس بولىگىنىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن كەڭەيتۋ شارالارى كۇشەيتىلىپ جاتىر. سونداي-اق پەداگوگتەردى وقىتۋدىڭ تاجىريبەگە باعدارلانعان مودەلدەرىنىڭ كەڭ سپەكترى ازىرلەنىپ, جاپپاي ەنگىزىلۋ ۇستىندە. بۇل قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءارى قاراي جالعاسىپ, قارقىندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلار بولسا, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلادى دەگەنگە سەنىمىمىز مول.
الەمدىك ۇردىستەر جانە پەداگوگتەردى دايارلاۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنە مۇقيات دەن قويار بولساق, كەيىنگى كەزدە قۇلاعىمىز ءجيى شالاتىن «جاساندى ينتەللەكت» ۇعىمىمەن سوقتىعىسىپ قالىپ جاتامىز. بۇل دەگەنىڭىز – ادامنىڭ زياتكەرلىك كۇشىن كومپيۋتەرلىك جۇيەلەر ارقىلى مودەلدەۋ. ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت مەكتەبىنىڭ اشىلۋى, وتاندىق عىلىمنىڭ وسى باعىتتا ىلگەرىلەۋى راسىندا كوز قۋانتادى. الايدا كوپشىلىكتى «مۇعالىم جانە جاساندى ينتەللەكت» تاندەمى الاڭداتاتىن كورىنەدى. دەمەك بولاشاقتا ۇستازدىڭ ءرولىن جاساندى ينتەللەكت الماستىرادى دەگەن قاۋىپ بار. راس, بۇل جۇيەنىڭ رەسۋرسى الدەقايدا جوعارى ءارى مۇنداي داۋىردەگى مۇعالىم اناعۇرلىم پەداگوگيكالىق شەبەرلىكتى مەڭگەرگەن مامان بولۋى قاجەت. الايدا ءبىز جاساندى ينتەللەكتىگە ەمەس, جاساندى ينتەللەكت بىزگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ول ەشقاشان مۇعالىمنىڭ ورنىن الماستىرا المايتىنىن, مۇعالىم بەرگەن مەيىرىمدى بەرە المايتىنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن بەلگىلەنگەن شەكتە عانا پايداعا جاراتىپ, جالپىعا ورتاق يگىلىكتەر ءۇشىن قولدانعان ابزال.
قازىرگى كۇنى 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندەگى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا وتاندىق وقۋ ورىندارى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە توتەپ بەرە الاتىنىن دالەلدەپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – تۇلەكتەرى ەلىمىزدىڭ پەداگوگيكالىق الەۋەتى جوعارى كريتەريىمەن سۇرانىسقا يە ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى. وڭىردەگى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنى پەداگوگتەرگە ارنالعان ۇلتتىق بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ساي, تەمىرقازىعى مىقتى مۇعالىمدەردى دايارلاۋىمەن, ۇلتتىق ناقىش ەلەمەنتتەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن وقىتۋدا شەبەر پايدالانا الاتىن مامان ازىرلەۋمەن تانىمال. مۇندا مەملەكەتتىك ستراتەگيانى ىلگەرىلەتۋ باعىتىنداعى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگى, وزىق كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن تسيفرلىق ارحيتەكتۋراسىن دامىتۋ, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى ينتەرناتسيونالداندىرۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىنشى ميسسياسى, ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ سىندى مىندەتتەر باستى نازاردا. ءبىز «تالاپكەر – ستۋدەنت – تۇلەك» مودەلى ۇشتىگىنىڭ بايلانىسىن نىعايتىپ, ارقايسىسىنىڭ ءوز فۋنكتسياسىن جوعارى دارەجەدە ورىنداۋىنا مۇددەلىمىز.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى جاڭاشىلدىق, ساياسي, مادەني كەڭىستىكتەگى وقىتۋدىڭ ءرولى, ۇلتتىق جانە جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتار توڭىرەگىندەگى عىلىمي كوزقاراستار قاقتىعىسى – پەداگوگيكالىق كادر دايارلاۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى. عىلىمي-پەداگوگيكالىق سالاداعى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى جانە ناتيجە دەگەن ەكى ۇعىمنان تۇرادى. ءبىلىم بەرۋدەگى ماقسات, مىندەت, مازمۇن – ۇدەرىستىڭ ەنشىسىندە بولسا, ناتيجەگە داعدى مەن ىسكەرلىكتى جاتقىزامىز. سونداي-اق پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردىڭ مامان دايارلاۋداعى ۇلەسى باسىم. پەداگوگيكالىق ءبىلىمنىڭ جاڭاشىلدىق دەڭگەيىن زاماناۋي ترەندكە سايكەستەندىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق پەداگوگيكالىق, پەداگوگيكالىق مەنەدجمەنتتەگى موتيۆاتسيالىق, بولاشاق ماماننىڭ زياتكەرلىك, جاستاردىڭ عىلىمي الەۋەتىن مىقتاپ نىعىزداپ, تامىرىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ كەرەك. سوندا عانا وقىتۋداعى زاماناۋي قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرىپ, وزىق, كرەاتيۆتى, تسيفرلى پەداگوگ ماماندارعا قول جەتكىزەمىز. ماسەلەن, ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنداعى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن ستۋدەنتتەردىڭ سمارت رەسۋرستارىن ارتتىرۋ ولاردىڭ نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىن كوتەرەدى. ينستيتۋت ۇجىمى پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋدىڭ پروبلەمالارى مەن زاماناۋي مۇمكىندىكتەرىنە اناليز جاساي وتىرىپ, وزىندىك تۇجىرىم جاساۋعا بەيىم. ايتالىق, ينستيتۋت ساپالى كادرلىق قۇرامدى قالىپتاستىرۋعا, قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي جەتىلۋىنە جانە جەكە وسۋىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. وسى ارقىلى باسەكەلەستىك ورتادا جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا جانە كوشباسشىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ادامي رەسۋرستاردى باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ الاڭىن قالىپتاستىرىپ وتىرمىز.
وقۋ ورنىندا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جاڭا كاسىپتەردىڭ ايماقتىق اتلاستارىنا نەگىزدەلىپ, ازىرلەنەدى. سايكەسىنشە, ءبىلىم بەرۋ ستراتەگيالارى ۇزدىكسىز جاڭعىرعانىمەن, ۇلتتىق بىرىزدىلىكتەن ىرگەسىن تاسالاعان ەمەس. وعان «Altynsarin institute»-نىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى عىلىم درايۆەرىنە اينالعانى دالەل. سەبەبى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق – ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە ينستيتۋت ۇجىمىنىڭ الدىندا بىرلەسكەن جانە مۇمكىندىگىنشە قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ, سونداي-اق ستۋدەنتتەر مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مىندەتى بار. بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ستۋدەنتتەر مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن ىسكە اسىرۋ جۇيەلى جۇزەگە اسادى. وقۋ ورداسىنداعى ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي ۇدەرىستەردى جاھانداندىرۋدى ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارىنىڭ ءبىرى – شەتەلدىك جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنان شەتەلدىك پروفەسسورلاردى تارتۋ. وسىنداي الەۋەتتى قادامدار ارقىلى الەمدىك پەداگوگيكالىق تالاپتاردى قاناعاتتاندىراتىن امبەباپ پەداگوگ دايارلاۋعا داڭعىل جول سالامىز.
ايتا كەتۋ كەرەك, «Altynsarin institute» «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىنشى ميسسياسىن» ورىنداۋعا ۇلكەن ىنتا-جىگەرمەن كىرىسىپ كەتتى. بۇل دەگەنىمىز جاستار اراسىنداعى ەرىكتىلىكتى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنە تارتىلۋىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ مىندەتتەرىن كوزدەيدى. سايكەسىنشە, وقۋ وردامىزدىڭ قابىرعاسىندا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ, اكە مەن بالا, انا مەن قىز اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتى سەيىلتىپ, كونسۋلتاتسيا جۇرگىزەتىن پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعى, تارتىنباي تامشى-تامشى ءتالىم بەرەتىن «عيبرات ساباقتارى» سىندى ءىس-شارالار جولعا قويىلىپ, جۇرگىزىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اكە, انا, دالا مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا, اتا-انا بولمىسىن ايشىقتاۋ نەگىزدەرى سياقتى ماسەلەلەردى كوزدەپ, الەۋمەتتىك قولداۋعا سەپ بولاتىن تىڭ باستامالارعا اينالىپ وتىر.
قوعامعا, ەڭ الدىمەن, ادامي قاسيەتتەر بويىنا دارىعان ازامات كەرەك, ەلىمىزگە ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن بىتە قايناسقان ۇلتجاندى پەرزەنت قاجەت, تۇلەككە جۇمىس بەرۋشىگە قاجەتتى داعدىلاردى سىڭىرگەن قىزمەتكەر بولۋى ماڭىزدى دەسەك, وتباسىنا مەيىرىم مەن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى اتا-انا, ال جەكە ادام ءۇشىن باقىتتى جانە دەنى ساۋ ءومىر يەسى بولۋعا ءتيىس. مىنە, وسى قۇندىلىقتار مەن شارتتاردى ورىنداۋ مەكتەپتەن باستالادى. وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وسى تالاپتارعا ساي بولۋى كەرەك-اق. ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى وسى ەرەكشەلىكتەردى بىلەدى, تۇسىنەدى جانە وسى باعىتتا جان-جاقتى جۇمىس اتقارۋدى ماقسات تۇتادى.
ءسوز سوڭىندا, العاشقى دالا مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان تورعاي جەرىندەگى كيەلى شاڭىراقتا ەڭبەك ەتۋ ءاربىر جاۋاپتى ازامات ءۇشىن ابىروي دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى نەبىر اعارتۋشىلاردىڭ ءىزى قالعان وڭىردە بولاشاق ۇستازداردى دايارلاۋعا اتسالىسۋ – ازاماتتىق ۇستانىمدى ايقىندايتىن ولشەم.
ەرجان امىربەك ۇلى,
ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ
باسقارما توراعاسى-رەكتور
