«جازۋشى» باسپاسىندا «پوەزيا» رەداكتسياسىن باسقارىپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر جىگىتتى ەرتىپ ءابدىلدا اعامىز كەلدى. «قادىر, مەن ساعان جاقسى ءبىر اقىندى ەرتىپ اكەلدىم, قولجازباسىمەن تانىسساڭ قايتەدى؟», دەدى ءوتىنىش ايتىپ. «بۇل اقىنىڭىزدى جاقسى تانيمىن. مەنىڭ ۇستىمنەن بۇرقىراتا ارىز جازىپ جۇرگەن مىقتى جىگىت», دەدىم. ابەكەڭ الگى جىگىتكە: «جوعال, كوزىمە كورىنبەي! كەشىر, قادىر! بۇدان بىلاي ەشكىمدى جەتەكتەپ كەلمەسپىن», دەپ ىڭعايسىزدانىپ قالدى.
«جوق, ابەكە, ولاي دەمەڭىز! ءبىزدىڭ قاسيەتتى قازاق پوەزياسىنا قانشاما دارىن جەتەكتەپ كەلدىڭىز؟ ولاردىڭ ىشىندە م.ماقاتاەۆ, ت.مولداعاليەۆ, ءو.نۇرعاليەۆ, ف.وڭعارسىنوۆا, ك.احمەتوۆا تاعى باسقالارى بار, – دەپ شۇبىرتا جونەلىپ ەم, ابەكەڭ بالاشا قۋانىپ: «تۋ, شىنىندا, وڭشەڭ «مىقتىلاردى» ءوزىم اكەلىپپىن عوي! مىنا ءبىر «شىرىگەن جۇمىرتقا» ابىرويىمدى ءاپ-ساتتە تۇسىرە جازدادى-اۋ!» دەپ باسىن يزەدى.
قايران ابەكەڭ! ءابدىلدا تاجىباەۆ! ول تۋرالى دا ۋاقىتىندا از ءسوز ايتىلعان جوق. ء«بىز دە قازاقپىز!» دەيتىن درامالىق تۋىندىسى ءۇشىن «ۇلتشىل» اتانىپ, جوعارى جاققا جاقپاي سىنعا ۇشىراعان اڭقاۋ دا استارلى ابەكەڭ!
ء«بىز – قازاقپىز!» پەساسىن جازام دەپ مەن تاياقتىڭ استىندا قالدىم. «مەن – قازاقپىن!» اتتى پوەماسىن جازىپ سەن مەملەكەتتىك سىيلىق الدىڭ. بۇل باقىتقا داۋا جوق ەكەن-اۋ!», دەپ قالجىڭ ايتۋشى ەدى جۇبان (مولداعاليەۆ) ءىنىسىن كورگەندە. بىراق قالجىڭىنىڭ استارىندا شىندىق جاتتى... ء(«يىرىم» (104-107 بەت) كىتابىنان).
ءيا, قاداعانىڭ قالامىنان تۋعان اسەرلى ەستەلىكتەر كىمدى دە بولسىن بەي-جاي قالدىرماۋى انىق. ەندى ءبىز ءابدىلدا اقىننىڭ جاستارعا دەگەن قۇرمەتىن تەرەڭىرەك سەزىنۋ ءۇشىن ءوز كىتابىن («ەسىمدەگىلەر» 229-237 ب.) پاراقتاپ كورەلىك. ول كۇندەلىك بەتىنە مىناداي سوزدەر ءتۇسىرىپتى.
«...بۇگىن تۇستە (10.09.79 ج.) ۇيگە جاس اقىن جالەنوۆا قاتيرا كەلىپتى. ول مەنىڭ جاقىن تۋىسىم سىزدىقتىڭ قىزى. قولىما ۇستاعان «بەس قوڭىراۋ» دەيتىن كىتابى بار. «بەس قوڭىراۋ دەگەنىمىز – بەس جاس اقىن دەگەنىمىز. تىم بولماسا وسىنى وقىپ, ۇناتقان ولەڭدەرىڭىزدى ايتساڭىز... مەن اۆتورلارىنا «سۇيىنشىلەپ» جاقسى اتتى بولايىن, ابەكە», دەيدى ول كۇلە سويلەپ. قاتيرا كەتكەن سوڭ كىتاپتى لەزدە پاراقتاپ شىقتىم».
جاپ-جاس امانحاننىڭ ء(الىموۆ) «قارت» دەگەن ولەڭىنىڭ مىناۋ ءبىر شۋماعى ماعان ۇناعاندىعى سونشا ەكى-ءۇش قايىرا وقىعان سوڭ جاتتاپ تا الدىم.
«شىنىمەن بويدان قۋات كەتكەنى مە؟
قاريا تۇر سۇيەنىپ كەتپەنىنە.
بالا كوزبەن قارايدى بولاشاققا,
دانا كوزبەن قارايدى وتكەنىنە...»
كوردىڭىز بە؟ كوز الدىمىزدا ءوڭى كۇنگە كۇيگەن, كونەرگەن, بىراق بۇ دۇنيەگە بەكەر كەلمەگەندىگىن تەرەڭ سەزىنگەن سابىرلى دا ويلى قاريا تۇر.
«اپىر-اي, مىنا ساۋلە دەگەن كىم ەكەن؟ اقىن قىزدىڭ ولەڭىنە ۇڭىلە وتىرىپ, ءدال قاسىمنان كورىپ, ارقاسىنان قاققىم كەلگەندەي جان-جاعىما قارايمىن. ءيا, مەن ساۋلەنىڭ (نۇرمۇحامبەتوۆا) مىنا شۋماعىن جاستار جىلىنىڭ جاقسى دارەجەسى دەپ بىلەمىن. وقيىقشى!
«جىلا, جۇرەك! جىلا, جۇرەك! جەڭىلدە!
قايعىسى جوق ءومىر دەگەن – ءومىر مە؟
بالعا سوقسا وتتى جاسىن توگەدى,
جانسىز دەگەن قارا تاس پەن تەمىر دە».
ءيا, وسىناۋ مەن اپارعان «بەس قوڭىراۋ» كىتابىنا ەنگەن بەس اقىننىڭ بارىنە ءوز باعاسىن بەرە وتىرىپ, ابەكەڭ ءسوزىن ادەمى تۇيىندەپتى:
«مۇنداي جاس اقىنداردى ءبىز دە قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. پوەزيامىزدىڭ ماڭگى توزباس اسىل قازىناسىن, ەڭ الدىمەن, جاستار شىعارماشىلىعىنان ىزدەپ تابۋعا ءتيىسپىز!».
مىنە, ءوز ويلارىن وسىلاي بۇكپەسىز كۇندەلىك بەتىنە اقتارىپ سالعان اقجۇرەك اقىننىڭ ادال سىرىنا قالاي سەنبەسسىڭ؟ كۇندەلىك جان ايناسى ىسپەتتى عوي.
جوعارىدا قاداعاڭ (ق.مىرزاليەۆ) ايتقانداي, شىنىندا دا, ءابدىلدا تاجىباەۆ وتە كوپ تالانتتى قولتىعىنان دەمەپ, ادەبيەت كوكجيەگىنە دەيىن شىعارىپ سالعان. اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ العاشقى تاڭدامالىسى «شىلدە» كىتابىن ءوزىنىڭ وتىنىشىمەن ابەكەڭنىڭ ۇيىنە اپارىپ قولىنا ۇستاتقان مەن ەدىم. ول كىسىنىڭ كوزىنە وتا جاساتىپ, اۋرۋحانادان ەندى شىعۋىنا بايلانىستى «شىلدە» كىتابىن تۇگەلدەي ءوزىم وقىپ بەرگەنىم بار. اسىرەسە «ماڭعىستاۋ مۇنارالارى» توپتاماسىن وقىعان ساتتە ونى بىرنەشە قايتارا وقىتىپ تىڭدادى. «نەگە؟» دەگەن سۇراۋلى جۇزىمە: «مەن ول شۋماقتارعا ىشتەي ىلەسە الماي جاتىرمىن... تىم شۇبالاڭقىلاۋ ەكەن», دەگەنى ەسىمدە قاپتى. ابەكەڭنىڭ فاريزا جىرلارىن كوككە كوتەرە دارىپتەگەن وي-پىكىرلەرى كەيىنىرەك «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە باسىلدى. وسىدان سوڭ فاريزا اپامىز ابىز اقىندى ءوزىنىڭ قىرىق جاسقا تولعان تۋعان كۇنى داستارقانىنا شاقىرىپ, بىرگە تويلاسقانىمىز ەسىمدە. قۋاندىق. جاس اقىنداردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن دەر مەزگىلدە ەلەنىپ «دۋالى اۋىزعا» ىلىكپەسە, ءجۇزى ءپاس, شابىتى كەم بولارى ءسوزسىز. سوندىقتان ولارعا قولداۋ اۋاداي قاجەت-اق! ءابدىلدا اقىننىڭ وسىنداي قولداۋىنا يە بولعاندار وتە كوپ ەكەندىگىن «وكىل قىزى» بولعان مەن جاقسى بىلەمىن. كوبىسىن ءوز كوزىممەن كوردىم دە... ال ومىردەن ەرتەرەك وزعان تولەگەن (ايبەرگەنوۆ) مەن مۇقاعالي (ماقاتاەۆ) اقىنداردىڭ ەكەۋىن دە العاش قۇشاعىنا تارتىپ, الماتىعا كوشىپ كەلۋىنە ىقپال ەتكەن ابەكەڭ ەدى. سەنبەسەڭىز, اكادەميك-جازۋشى مىرزابەك دۇيسەنوۆتىڭ «سىرداريا كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن شىققان كۇندەلىك كىتابىن پاراقتاپ كورەيىك. ول كىسى ابەكەڭنىڭ جۇبايىنان ەستىگەن مۇقاعاليعا قاتىستى قىزىقتى حيكاياتتاردى تامىلجىتا جازادى. ايتۋىنشا, مۇقاڭ بىردە ابەكەڭ ەسىنە تۇسە سالىپ ۇرىپ ۇيىنە جەتىپ كەلەدى ەكەن. سوسىن تورىندە شالقاسىنان جاتىپ: «ال ەندى مەنى بالا-شاعاممەن قوسا باعىڭدار! كوشىرىپ اكەلگەن وزدەرىڭ عوي!», دەپ سارا اپاسىنا بازىنا ايتادى ەكەن. بىراق ءابدىلدا اعاسىنان قايمىعىپ, ونىڭ ۇيدە ەكەنىن بىلسە ىشكە كىرمەي كەتىپ قالاتىن كورىنەدى.
«تۇرعاندا ۇيقى-تۇيقى اق سامايىڭ,
مەن قالاي, ابە, سەنى جات سانايىن؟
ابىرجىپ اساڭدى ۇستاپ وتىرعانىڭ
اشۋلى «گروزنىي پاتشادايىن!»
بوي تۇزەپ بوسقا كەتپەي ساۋىقپەنەن,
بوز قىراۋ بوساعاسىن تاۋىپتى ولەڭ.
جامان جىر جازعانىمدا اق تاياعىڭ
ارقامدا ويناي ما دەپ قاۋىپتەنەم».
مۇقاعاليدىڭ وسى ولەڭىنەن-اق كوپ نارسە اڭعارۋعا بولادى. ۇستازىنا دەگەن ايرىقشا ىقىلاس-پەيىلى, ۇلكەن ماحابباتى وسى «تارىنىڭ قاۋىزىنداي» شۋماققا سىيىپ تۇر ەمەس پە؟
ال جاسىن بوپ جانىپ, جۇلدىزداي اعىپ تۇسكەن تولەگەن اقىن الماتىعا كەلگەندە, ەڭ الدىمەن, ءابدىلدا تاجىباەۆتى ىزدەپ تاپقان. ابەكەڭ ونىڭ ولەڭدەرىن ۇناتىپ, سول تۇستا ءوزى باسقارىپ وتىرعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە شىعارادى. ءتىپتى ءوز ۇيىنە قوناققا دا شاقىرىپتى. قايتارىندا «مىناۋ جاقسى ولەڭدەرىڭە – بايعازى!», دەپ قولىنا قوماقتىلاۋ قارجى دا ۇستاتسا كەرەك. بىراق وسىنشالىق مەيىرىمىن توككەن تولەگەنى ۇزاماي كوزدەن عايىپ بولارىن ول كەزدە كىم بىلگەن؟
اقىن الاقانىنىڭ ىستىق تابىن سەزىنگەن باسقا دا اقىن-جازۋشىلار جەتەرلىك. ونىڭ ءبارىن تۇگەندەۋ قيىن. سولاردىڭ ءبىرى «تۇماش» دەپ ەركەلەتكەن اقىن ءىنىسى تۇمانباي مولداعاليەۆ. سول تۇستا جاس اقىن ءارى ساتيريك جاراسقان ابدىراشەۆ جازعان ءبىر پاروديا ەرىكسىز ويعا ورالادى.
«اعا بولىپ اقىل قوسقان اقىلعا,
تۇم اعاڭدى تاعى كوردىم جاقىندا.
«جەتىممىن» دەپ ايتادى ما, اپىر-اي,
ءابدىلداداي اكەسى بار اقىن دا؟!»
ءازىل بولسا دا, ءادىلىن ايتقان. سول تۇماش اقىننىڭ بالاسىنداي بولسا, مەن تۋعان قىزىنداي بولدىم. ولاي دەيتىنىم, اكەم سىزدىقپەن ەكەۋى بالالىق شاعىن بىرگە وتكەرگەن تۋىس كىسىلەر. شيەلى اۋدانىنداعى تەلىكول اۋىلىندا بىرگە باقشاعا قاۋىن-قاربىز ۇرلاۋعا ءتۇسىپ, (ويتپەسە بالا بولا ما؟) بىرگە اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان. الايدا توعىز جاسقا كەلگەندە اناسىمەن بىرگە ناعاشى اتاسى تۇراتىن قاراوزەككە كوشىپ كەتىپتى.
ەكى دوس اراعا ۇزاق جىلدار سالىپ 1956 جىلى عانا الماتىدا جولىعادى. اكەمنىڭ اقىندىعى بار كىسى ەدى. ماعان ءاردايىم «سەن اقىن بولاسىڭ. مەن سەنى ءابدىلدا دوسىمنىڭ قولىنا تاپسىرامىن!», دەپ وتىرۋشى ەدى. بىراق ۋادەسىن ورىنداي الماي ەرتەرەك ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ال ءابدىلدا اقىندى مەكتەپ بىتىرۋگە تاياعاندا ءوزىم ىزدەپ تاپتىم. ەندى سول كەزدەرى جازىلعان حاتتارعا نازار اۋدارايىق.
«شىراعىم, قاتيرا, ءۇش حاتىڭدى دا الدىم. اكەڭنىڭ قايتىس بولعانىنا مەن دە قايعىردىم. سول مارقۇم سىزدىقپەن كوپ كەزدەسە دە المادىق. جولىمىزدى تاعدىر ءبولدى. ەلگە بارۋعا ءساتى تۇسپەي-اق قويدى. ۋاقىت سولاي, شىراعىم, قارتايعان ادامنىڭ كوڭىلى «اۋىل» دەپ الىپ ۇشسا دا, قاناتىن كەڭ جايا المايدى. ونى وزىڭدەي جاستار سەزىنە بەرمەيدى. جاۋاپ جازۋدى كەشىكتىرگەنىمە ءبىراز وكپە ايتىپسىڭ. مەن ونى كوتەرەمىن, سويتە تۇرا اقىلشىڭ, قامقورشىڭ بولۋعا دا جارايمىن. ءۇي-ىشىندەگىلەرگە تەگىس سالەم! اعاي ءابدىلدا. 1967 جىل. 12 ناۋرىز».
«قاراعىم, قاتيرا! سەنىڭ باۋىرى ەلجىرەپ, جاس جۇرەگى دۇرسىلدەپ, مەيىرىم تىلەپ, جاقىن تىلەپ تۇرعان تاعى ءبىر حاتىڭدى الدىم. ومىرگە قۇشتارلىعى كوپ, سويتە تۇرا مۇڭدى شەرتەتۇعىن جاستىعىڭ ماعان ۇنايدى. بىراق سول قاسيەتتەردى دە دۇرىس ۇستاپ, تۇتىنا ءبىلۋ كەرەك. ادامدى الدەندىرەتىن, ارىگە اپاراتىن, جاستاي توڭازىتىپ قالدىرمايتىن, ەڭ الدىمەن, ءوز جىلۋى ەمەس پە؟ سول جىلۋىڭدى ساقتا دەگەنىم عوي! ءۇي-ءىشى امان. بارىنە دە سالەم! اعاڭ ءابدىلدا. 20 مارت, 1968 جىل».
ءيا, ول كىسى ۋادەسىندە تۇردى. سوسىن ماعان ايتقان اقىلى مىناۋ: «قاتيرا, ءارى قاراي ءومىر ايدىنىندا ءوزىڭ جۇزەسىڭ. مەن دە ءسويتتىم. ءومىردىڭ تەزىنەن وتپەگەن ادام جاسىق, ءالجۋاز بوپ وسەدى. مەن سەنىڭ كۇرەسكەر, كۇشتى بولۋىڭدى قالايمىن!».
وسى ساتتە ابەكەڭنىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرىمدى «لەنينشىل جاس» (14.08.1972 جىل) گازەتىنە اپارىپ ماعان الداعى اقىندىق ساپارىما اق جول تىلەگەنىن ەسكە الدىم. ەندىگى بيىكتەردى باعىندىرۋ ءوز قولىمدا ەكەنىن ءتۇسىندىم. قايران, اكەمدەي بولعان ابەكەم! وتە ەڭبەكقور كىسى ەدى. ولە-ولگەنشە قالامىن تاستاماي ولەڭ جازۋمەن كەتتى 90 جاسىنا نەبارى ءۇش اي قالعاندا...
ماعان دا, باسقا شاكىرتتەرىنە دە قامقورلىق جاساي وتىرىپ, ەڭبەكقورلىقتى تالاپ ەتتى. ول كىسىنىڭ وسى ۋادەسىنەن شىعا الدىق پا, جوق پا؟ وعان تورەلىك ايتار اينالايىن حالىق قوي! ول كىسى ولەڭ ورتىنە قالاي شومىلۋدى عانا ەمەس, جاستارعا وي مەن پاراسات كەمەسىن قالاي يگەرۋدى, ءومىر ايدىنىندا قالاي ءجۇزۋدى دە ۇيرەتىپ كەتتى. ءتىپتى شاكىرتتەرىنەن ۇيرەنگىسى كەلگەن ساتتەرى دە بار.
«دىرىلدەتىپ, دۇرىلدەتىپ كوك بەلدى,
نوسەر الىپ كەلە جاتتى كوكتەمدى!» دەيتىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ «نايزاعايلى ءتۇن» اتتى ولەڭىندەگى شۋماقتارعا قىزىعا دا سۇيسىنە قاراپ: «شىنىمدى ايتايىن, وسى ولەڭدى ءوزىم جازباعانىما وكىندىم!», دەپ اعىنان جارىلا ايتقانىن كەزىندە ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىپ تاڭعالعانىمىز راس. بۇدان ارتىق قاراپايىمدىلىقتىڭ, ءادىل سويلەۋدىڭ ۇلگىسىن قايدان تابارسىز؟
«بەردىڭىز باتاڭىزدى تولەگەنگە,
ءتۇرى دە, مازمۇنى دا بولەك ەرگە.
«اقىن – دەپ – احمەتوۆا!» جار سالدىڭىز
بەسىككە جىر-پەرزەنتىن بولەگەندە.
جۇرگەن بىرەۋ ەمەسپىن مەن بەتالدى,
ابەكە, قولىڭدى جاي, بەر باتاڭدى!
ەل قاتارلى ازامات بولعانىممەن,
اقىن بولعىم كەلمەيدى ەل قاتارلى...»
وسى ولەڭىن جازعان سول تۇستاعى جاس اقىن جاراسقان ءابدىراشوۆ بەكەرگە جازباسا كەرەك. سەبەبى اقىننىڭ باتاسىمەن كوگەرگەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك كەيىن كەلە قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنە اينالعانى راس.
اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ قاي زاماندا دا جاستارمەن بىرگە! رۋحى بيىك, كوزى تىرىسىندە-اق «پوەزيا ابىزى» اتانعان اقىن ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
قاتيرا جالەنوۆا,
اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
