قازاق ونەرتانۋشىلارى, زەرتتەۋشىلەرى اراسىندا ء«داستۇرلى مۋزىكا» دەگەن ءجون بە, الدە «ۇلتتىق مۋزىكا» دەپ اتايمىز با؟» دەگەن پىكىرتالاس ءالسىن-ءالسىن قىلاڭ بەرىپ قالادى. ء«داستۇرلى مۋزىكا» دەگەن تەرميننىڭ قالىپتاسقانىنا اسا كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق. دەگەنمەن ءبىر جۇيەگە كەلىپ, ناقتى تۇجىرىمدالعانى ءجون سياقتى.
وتكەن جىلدىڭ 11-15 قىركۇيەك ارالىعىندا ىستانبۇل مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە IASA حالىقارالىق دىبىس جانە اۋديوۆيزۋالدى مۇراعاتتار قاۋىمداستىعىنىڭ جانە ICTMD ءداستۇرلى مۋزىكا جانە بي ونەرى جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەسىنىڭ فورۋمى ءوتتى. فورۋم اياسىندا ءار مەملەكەت وكىلدەرىنىڭ ءداستۇرلى ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتى بولدى. ەلۋ مەملەكەتتەن جيىلعان ءتورت جۇزدەن اسا مۋزىكاتانۋشىنىڭ الدىنا شىعىپ ونەر كورسەتىپ, ءداستۇرلى ونەر ءۇشىن ءمانى تەرەڭ شاراعا ەرلان رىسقالي, راۋشان ورازباي, ەرنار ءومىرالى سىندى تانىمال ءانشى-كۇيشىلەرمەن بىرگە ءبىز دە قاتىسىپ قايتتىق.
ICTMD حالىقارالىق كەڭەسى قانداي قىزمەت اتقارادى, ونىڭ ماقساتى, كوزدەگەنى نە, قازاق مۋزىكاسى نەمەسە قازاق مۋزىكاتانۋ عىلىمى ءۇشىن ماڭىزى قانشالىقتى دەگەن سۇراقتارعا قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرىپ وتەيىك.
ICTMD – 1947 جىلى يۋنەسكو جانىنان قۇرىلعان ءداستۇرلى مۋزىكا مەن بي جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەس. يۋنەسكو-مەن رەسمي كونسۋلتاتيۆتىك بايلانىسى بار الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە ۇلتتىق كوميتەتتەرى قۇرىلعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم. ۇيىم قۇرامىندا مۋزىكاتانۋ عىلىمىندا ورنى بار, بەدەلدى زەرتتەۋشى عالىمدار, سونىمەن قوسا اقش, اۋستراليا, لاتىن امەريكاسى, بىرقاتار ەۋروپا, افريكا جانە ازيا ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى پروفەسسورلارىمەن بىرگە 90-نان استام ەلدىڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتارى مەن ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشىلەرى قىزمەت ىستەيدى. بۇگىنگى تاڭدا ICTMD ۇيىمى – الەمدىك ەتنومۋزىكاتانۋدىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ, جۇيەلى تۇردە زەرتتەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن باعىتتاۋشى ءارى ۇيىمداستىرۋشى بىردەن-ءبىر ورتالىق. 2015 جىلدىڭ 16-22 شىلدەسى ارالىعىندا استانا قالاسىندا وتكەن ICTM ءداستۇرلى مۋزىكا جانە بي بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك 43-فورۋمدى تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىكتەرى بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى. وسىلايشا, قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مۋزىكا مادەنيەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتاعا تانىستىرۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى دەسە دە بولادى.
ۇلت ءۇشىن جاسالىپ جاتقان يگى ءىستىڭ باسىندا تۇراتىن تۇلعالار بولادى. جالپى العاندا ءداستۇرلى ونەردى زەرتتەيتىن الەمدىك ۇيىمعا قازاق بالاسىن جەتەلەپ, ICTM حالىقارالىق كەڭەسىنە حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىن تانىستىرىپ, شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن 600-دەن اسا مۋزىكاتانۋشى عالىمدارعا كوشەلى ونەرىمىزدى كورسەتىپ, ۇلت ونەرىنىڭ قايماعى دەيتىندەي ونەرپازدارىمىزدى ءدۇبىرلى دوداعا سالىپ جۇرگەن – ونەر مەن مۋزىكا سالاسىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ. ءبىزدىڭ زەرتتەۋشىلەر اراسىندا داۋ تۋعىزىپ جۇرگەن ء«داستۇرلى مۋزىكا» تەرمينىنىڭ دە ءتۇپ-توركىنى وسى ICTM حالىقارالىق كەڭەسىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. ۇيىم 1947 جىلى يۋنەسكو جانىنان قۇرىلعاندا ءداستۇرلى مۋزىكا جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەس دەگەن اتاۋ العان. بۇل دۇيسەن قوراباي ۇلىنىڭ تۇركسوي باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندەگى جاساعان ەڭبەگىنىڭ ءبىر عانا مىسالى. ايتپەسە, تۇركيادا ءجۇرىپ بۇكىل تۇركى حالقىنا «ماعجان جىلىن» اتاپ ءوتۋدى ۇيلەستىرۋى, قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشى-عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن اقىن ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ 200 جىلدىعىنا وراي انكارادا ساياباق اشقىزىپ, ەسكەرتكىش تۇرعىزۋى, ەستاي بەركىمباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن ماعىنالى ماجىلىسكە اينالدىرىپ, ءانشى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كىتاپتىڭ تۇركيا تورىندە تۇساۋىن كەسۋى, دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا انكارادا كۇيشى ەسىمىنە ساياباق بەرگىزۋى, تۇركى جۇرتىنا كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «مۇقان تولەباەۆ جىلىن» جاريالاپ, كومپوزيتور شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى – ء«بىرجان-سارا» وپەراسىن تۇرىك تىلىنە اۋدارتىپ, ساحنالاپ, مەرەكەلىك ءىس-شارادا ونەر تۇلعاسى تۋرالى دەرەكتى فيلم دايىنداتىپ, تاتتىمبەتكە دە انكارادا ساياباق ارناپ, ەسكەرتكىش قويعىزىپ, كۇيشى وركەسترىن تۇركياعا العىزىپ, ۇلت دەڭگەيىن كورسەتەتىن كونتسەرتتەرىن تۇركيا, اقش, ەۋروپا جۇرتىنا تانىلۋىنا سەپتەسىپ, مادەنيەتىمىزدىڭ قامال-قورعانىنداي بولىپ قىزمەت ەتتى.
ەركەعالي راحماديەۆتى ۇستاز, وزبەكالى جانىبەكوۆتى ۇلگى تۇتقان دۇيسەن قوراباي ۇلى 1987-1997 جىلدار ارالىعىندا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىن باسقارعانى بەلگىلى. جالپى, بۇل ۋاقىت كونسەرۆاتوريانىڭ التىن كەزەڭىنە بالانادى. ماماندار, ستۋدەنتتەر مۇنى زور قۇرمەتپەن ەسكە الدى. دۇيسەن قوراباي ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق فەنومەنىنىڭ اشىلعان تۇسى دا – وسى كەزەڭ. رەكتور د.قاسەيىنوۆ ۇيىتقى بولعان تۇركى حالىقتارىنىڭ فەستيۆالدەرى, قازاقتىڭ ماڭدايالدى ءداستۇرلى ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتتەرى, عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن ۇلت مۋزىكاسى حاس شەبەرلەرىنىڭ ارنايى جەكە دارىستەرى, الدىڭعى شەپتەگى مۋزىكاتانۋ عالىمدارىنىڭ توپتاسۋى, كونسەرۆاتوريادا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ بوي كوتەرۋى, ءداستۇرلى ءان-جىر كافەدراسىنىڭ اشىلۋى, بىلىكتى ۇستازداردىڭ كاسىبي قۇزىرەتى مەن ستۋدەنتتەر دەڭگەيى, اسپيرانتۋراعا مۋزىكا تەورەتيكتەرىمەن بىرگە ونەرتانۋدى جاڭا قىرىنان زەرتتەيتىن جاس مامانداردى تارتۋى كونسەرۆاتوريا كونتسەرتتەرىنە قارا ورمان تىڭدارماننىڭ ىقىلاسى, ونەر ۇياسىنان شىعىپ جاتقان عىلىمي, تانىمدىق كىتاپتار مەن ماقالالار, وسى ەڭبەكتەردىڭ شىعارماشىلىق ورتاعا اسەرى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. سول جىلدارى كونسەرۆاتوريادان ءبىلىم العان دۇيساعاڭنىڭ شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا مۋزىكاعا ءوز ۇنىمەن كەلىپ, جاڭالىق اكەلگەندەر دە بارشىلىق. العاش رەت حور ديريجەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىن وتكىزىپ, حالىقارالىق ۇرمەلى اسپاپتار كونكۋرسىن ۇيىمداستىردى. كەڭەس وداعى تۇسىندا ۇزبەي وتەتىن فورتەپيانو, سكريپكا, ۆيولونچەل, ۆوكال كونكۋرستارى قايتا جانداندى. وعان شەتەلدىڭ تانىمال مۋزىكانتتارىن جيۋري ەتىپ شاقىرتىپ, توپجارعان ستۋدەنتتەرگە جيۋري مۇشەلەرىنىڭ ءوز قالتاسىنان ستيپەنديا تاعايىنداتتى. «سيمفونيالىق ديريجەرلىك» ماماندىق اشىپ, اسا دارىندى جاس ديريجەرلەردىڭ شەتەلدەن ونەر شىڭداۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ, ءسال كەيىنىرەك تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ سيمفونيالىق وركەسترلەرىن جيناپ, بىرنەشە مەملەكەتتە كونتسەرت وتكىزىپ, ونەر تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان جاس سوليستەر مەن كومپوزيتورلاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە باعىن اشتى. قۇرمانعازىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا « ۇلى دالا سازى» ۇعىمىن قالىپتاستىرىپ, كۇيشىنىڭ جاڭا قىرلارىن ايقىندادى. شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمداردى جيناپ, جامبىلدىڭ 150 جىلدىعىن وتكىزدى. «وسىنشاما قىرۋار ءىس تىندىرسا دا, د.قاسەيىنوۆ «ماعان تىڭ يدەيا بەرىڭدەر» دەپ وتىرۋشى ەدى» دەيدى كونسەرۆاتوريا پروفەسسورى, ونەرتانۋ دوكتورى سايدا ەلامانوۆا. دۇيسەن قوراباي ۇلى ۇيىمداستىرعان شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن مەملەكەت قارجىسىنا ەمەس, دەمەۋشىلەر, مەتسەناتتار, ونەر جاناشىرلارىن قولقالاپ, دوستارىنا يەك ارتىپ, كەرەك جەرىندە بەدەلىن سالىپ وتكىزدى. مىسالى, ICTMD حالىقارالىق فورۋمىنا كەلگەن 600-دەن اسا مۋزىكاتانۋشى عالىمنىڭ جول شىعىنىن ءوز قالتاسىنان كوتەردى. جالپى, ICTMD فورۋمىنا قاتىسۋشىلار ۇكىمەت قازىناسىنا كوز سۇزبەيدى. سەبەبى بۇل ۇيىم – ءداستۇرلى ونەرگە ءومىرىن ارناعان مۋزىكا فاناتتارىنىڭ باس قوساتىن وشاعى.
دۇيسەن قاسەيىنوۆ حالىق پەن ەل ونەرىن قادىرلەي وتىرىپ, كونسەرۆاتوريانى ۇلت مادەنيەتىنىڭ قاراشاڭىراعىنا اينالدىردى. كونسەرۆاتوريا تابالدىرىعى جاس ورەندەر ءۇشىن كيەلى شاڭىراقتىڭ تەكپەرشەگىندەي ۇعىنىلدى. ءبىز دۇيسەن قاسەيىنوۆكە دەيىنگى رەكتورلار ەڭبەگىن جوققا شىعارمايمىز, تەك تاۋەلسىزدىك قادىرىن جان-تانىمەن سەزىنىپ, بۇرىن مۇمكىن بولماعان, اسىرەسە ۇلتتىق رۋحانيات ماسەلەسىن ساتىمەن كوتەرىپ, تەمىردى قىزعان كەزىندە سوققان باسشىنىڭ ورنىن ەرەكشە اتايمىز. بۇل ءبىر حالىق قۇلاعى اسقاق تا وجەت ونەرگە تۇرىلگەن كەز ەدى. جوعارىدا ايتقان فەستيۆال, كونتسەرتتەردە ينەشانشار جەر بولمايتىن.
ۇستاز مامان دا, ماماندىققا باۋلىنعان ءبىلىم الۋشى دا ەل ازاتتىعىنىڭ, ۇلت مۋزىكالىق بىلىگىنىڭ تەتىگىنە اينالۋدى ويلادى. رەكتور دۇيسەن قوراباي ۇلى سول ىنتالى, سانالى مۋزىكا قاۋىمىن جىگەرلەندىرە ءبىلدى. كەيىن ول كىسى مينيستر, ەلارالىق مادەنيەت ەلشىسى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندە دە ۇستاز قالپىنان اينىمادى.
قايرات ايتباەۆ,
كۇيشى, ونەرتانۋشى
