«قازاقتاي» بولسىن باق-تىڭ ءبارى

كۇننىڭ نە بولارىنا كوزىمىز جەتپەي تۇر. داۋىلدى جاۋىن ەتۋ قولىمىزدان كەلمەسە دە, ۇيلە­رىمىز قيراماي, ءۇي ءىشىمىز شاشىلماي قالۋىنا امال ەتۋ كەرەك ەمەس پە؟ سول امالعا كىرۋگە جۇرت­قا مۇرىندىق بولاتىن نارسەنىڭ ءبىرى – گازەت». پاتشالىق رەسەي مونارحياسىنىڭ قاتال تسەنزۋراسى جاعدايىندا وسىلاي استارلاپ سويلەپ, تۇسپالداپ جەتكىزۋدەن باسقا جول دا جوق ەدى. تۇنەرگەن بۇلتتار تاسىعان سەلدەي ىشكى رەسەيدەن قازاق دالاسىنا اعىلعان ورىس مۇجىقتار-تىن. بۇلاردىڭ قۇنارلى جەرلەرىمىزدى كەسىپ الىپ, تۇراقتى قونىس تەۋىپ, مەنشىكتەپ جاتقان قيلى زامان سۇرەڭىنىڭ سۋرەتى. ونى قايمانا قازاق تۇسپالدان-اق تەرەڭ ۇقتى. سول سەبەپتەن دە سەڭدەي سوعىلىسىپ, قايدا بارارىن, كىمگە مۇڭ شاعارىن بىلمەي, تەڭسەلىپ تۇرعان حالىق «قازاق» گازەتىن قۇتقارۋشىسى كورىپ, كوش باستاۋشىسىن قۋانا قارسى الدى. ۇلتتىڭ جۇرەكجاردى سول قۋانىشىن گازەتتىڭ 5-سانىندا حاكىم ابايدىڭ تىنىسى بولعان ءىنىسى شاكارىم اقىن بىلاي جەتكىزدى:

دۇنيەگە كەلدى بىزدەن ءبىر تالاپتى ۇل,

ەرجەتسە بار قازاقتىڭ باسشىسى بۇل.

بوگەتتەن, اۋرۋ-سىرقاۋ امان ساقتاپ,

ا, قۇداي, قۇتتى, ءومىرلى, باقىتتى قىل!

ءۇمىتتى ورىنبوردان بالا تۋدى,

قولىنا جارىق ساۋلە الا تۋدى.

ماقساتى قاراڭعىدا جۇرگەن حالقىن

ويلايدى تۋرا جولعا قاراتۋدى.

كۇتىپ ەم تۋا ما دەپ كوزىم ءسۇزىپ,

بۇل كەزدە كەتىپ ەدىم كۇدەر ءۇزىپ.

حابارىن «ۋاقىتتان» بىلگەننەن سوڭ

ءتىرىلدى ولگەن ءۇمىت قانىم قىزىپ.

كوپ قايعى بولدى بۇگىن ۇمىتىلعانداي,

بەينەتتەن ءبىر زور اۋىر قۇتىلعانداي.

جاقىنداپ جان شىعارعا شولدەگەندە

قۇمارتقان سۋسىن بەينە جۇتىلعانداي...

ءار ءسوزى مارجان ولەڭ شۋماقتارى وسىدان ءجۇز ون جىل بۇرىنعى تاريحتى قاشاپ جازۋىمەن قۇن­دى, تۇنىپ تۇرعان تاعىلىم, سونىمەن بىرگە بۇگىن­گى كۇنمەن وزەكتەس ەكەنىنە ەشكىم تالاسپاس. شىن مانىندە, مۇنى «بار قازاقتىڭ باسشىسى» بولا بىل­گەن باسىلىمعا ولەڭ سوزبەن تۇرعىزىلعان الىپ ەسكەرت­كىش دەپ باعالايمىز.

«قازاق» گازەتىنىڭ قۇندىلىعى تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز. ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ ءتول اتاۋىن قايتا­رۋىمەن قۇندى. ەل تاري­حىنان حابارى بارلار بىلەدى, قازاق حح عاسىردىڭ باسىندا رەسمي «كيرگيز» اتانىپ تۇردى. وعان وقىعان الاش قايراتكەرلەرى رەتىمەن قارسىلىق تانىتا ءبىلدى. الاش جۇرتىن ءبىر جۇدىرىق قىلىپ بىرىكتىرۋدى ماقسات تۇتىپ شىعارعان گازەتتەرىنىڭ اتىن «قازاق» قويۋىنىڭ باستى سەبەبى سول بولاتىن. باسىلىمنىڭ بەتاشار سانىندا جالپاق ەلگە جاريا ەتكەن: «اتالى جۇرتىمىزدىڭ, اۋداندى ۇلتىمىزدىڭ ارۋاقتى اتى دەپ, گازەتىمىزدىڭ ەسىمىن «قازاق» قويدىق. ۇلت ءۇشىن دەگەن ءىستىڭ ۇلعايۋىنا كۇشىن قوسىپ, كومەكتەسىپ, قىزمەت ەتۋ قازاق بالاسىنا مىندەت. حالىققا قىزمەت ەتەمىن دەسەڭدەر, ازاماتتار, تۋرا جولدىڭ ءبىرى وسى. جول ۇزاق, عۇمىر قىسقا, قولدان كەلگەنىن عۇمىر جەتكەنىنشە ىستەپ كەتەلىك. مالشا وتتاپ, اساپ ءىشىپ, حالىق ءۇشىن قام قىلماي, قارىن تويعانىنا ءماز بولىپ, مال ولىمىندە ولمەيىك. ميلەت ءحالىن ويىمىزعا الىپ, قىزمەت ەتۋدى موينىمىزعا الىپ, ارناعان ءبىر ءىسىمىز. قۇداي ءساتىن سالسىن, ء«اۋمين» دەپ قول جايىپ, ء«اۋپ» دەپ كۇش قوسىپ, «اللا» دەپ ىسكە كىرىسەلىك», دەگەن اتالى سوزدەرى سول جايىنان سىر شەرتەدى.

بۇگىندە ەتنيكالىق اتاۋىمىزدى قاي­تاردى دەپ وسى باسىلىمنىڭ شاكىرتتەرىن اتىن اتاپ, ءتۇرىن تۇستەپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ «قازاق» گازەتىن وقىپ-جەتىلگەنىن وسى باسىلىمنان ءنار العان مۇحتار اۋەزوۆ ناقتى ايتىپ كەتكەن جوق پا ەدى؟ ونى ەل بىلۋگە ءتيىس. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جاس مەرەيتويىنا وراي, 1923 جىلى «اق جول» گازەتىندە جاريالانعان ەڭبەگىندە مۇقاڭ: «قازاق» گازەتىنىڭ ءسۇتىن ەمىپ وسكەن ءبىر بۋىن وسى كۇندە پىكىر-ءبىلىم جولىندا بۇعاناسى بەكىپ, ءىس مايدانىنا شىعىپ وتىرسا, كەيىنگى جاس بۋىن اقاڭ سالعان ورنەكتى ءبىلىپ, اقاڭ اشقان مەكتەپتى وقىپ شىققالى تابالدىرىعىنان جاڭا اتتاپ, ىشىنە جاڭا كىرىپ جاتىر» دەپ جازۋى – سونىڭ ناقتى ايعاعى. ەندەشە قازاق اتاۋىن رەسمي ورنىقتىرۋعا كۇش سالعان «قازاق» گازەتى ەكەنىن تاريحتا تاڭبالاۋ ادىلەتتىكتىڭ سالتانات قۇرعانى بولار ەدى.

شاكارىم اقىن ايتقانداي, «قازاق» گازەتىنىڭ ەندىگى ءبىر قۇندىلىعى «بار قازاقتىڭ باسشىسى» بولۋى ەدى. ول كەزدە قازاقتىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىگى بولمادى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى دە ماردىمسىز ەدى. وتارلاۋشى ەلدىڭ بودانىنداعى بار بيلىك پاتشالىق مونارحيا قۇزىرىندا ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. قايمانا قازاقتىڭ مۇڭ-زارىن تىڭدايتىن بيلىك قۇرىلىمى بولماعاندىقتان, ونىڭ قىزمەتىن «قازاق» گازەتى اتقارۋىنا تۋرا كەلگەنىنە تاريح كۋا. دەمەك حالىقتىڭ باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋعاندا باق بيلىكتىڭ دە قىزمەتىن اتقارا الاتىنىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك.

الدىمەن پاتشالىق رەسەي مونار­حيا­سى­نىڭ, كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ «قازاق» گازەتى شىعا­رۋ­شىلارىنىڭ ىزىنە تال تۇستە شىراق الىپ ءتۇسىپ, ءار باس­قان قادامىن اڭدۋى, قازاقتىڭ قامى ءۇشىن اتقارعان ىزگى ىستەرىن ءجون-جوسىقسىز ايىپتاۋى, اباقتىعا قاماپ, جەر اۋدارۋى, ونى از كورىپ, اقىر سوڭىندا اتۋ جازاسىنا بۇيىرۋى, ال ارتىندا قالعان مول مۇرالارىن ارحيۆ زىندانىندا ق ۇلىپتاپ ۇستاپ, ونى ىزدەگەندەردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋى بەكەر ەمەس-ءتىن. «قازاق» گازەتى كەزىندە حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى قىزمەتىن اتقار­دى. كوزى اشىق, قۇلاعى ەستيتىن, ءتىلى ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن حالىقتىڭ ساناسىن جاۋلاۋ مۇمكىن ەمەستىگىن وتار­شىل پيعىلداعى ەلدىڭ «كوسەمدەرى» تەرەڭ ۇقتى. سوندىقتان گازەتتىڭ شىعۋىن توقتاتىپ قانا قويماي, ونىڭ اتىن حالىق جادىنان وشىرۋگە بار كۇشتەرىن سالدى.

ۇلتتىق سانانىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلۋى – «قا­زاق» گازەتىنىڭ تاعى ءبىر قۇندى­لىعى. الاش ارداقتى­­لا­رى قازاق جۇر­تى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بىرىگىپ, ء­بىر تۋ­دىڭ استىندا توپتاسپاسا, ازاتتىققا قول جەت­كىزۋ قيىن ەكەنىن تەرەڭ ۇقتى. سول سەبەپتى بىرىگۋ يدەياسىن باستى ورىنعا قويدى. گازەت اتىن «قازاق» قويۋلارىنىڭ تاعى ءبىر ماقساتى سول بولاتىن. ءار رۋ باسشىسىن بولىس ەتىپ, سول ارقىلى رۋلار­دى بىرىنە-ءبىرىن قارسى قويىپ, ارازدىقتى قوزدىرىپ, اتىستىرىپ-شابىستىرىپ, قىرىلىستىرىپ وتىرعان ورتالىقتىڭ يمپەريالىق ساياساتىنا قارسى وسىلاي دا كۇرەس جۇرگىزدى. قازاقتى بىرىكتىرۋ يدەياسى باسىلىمنىڭ «شاپكاسىنان» دا كورىنىس تاپتى. «شاپكا» دەپ جۋرناليستەر ءباسپاسوزدىڭ, تەلەۆيدەنيە مەن راديو باعدارلامالارىنىڭ اتى مەن زاتىنا, جارىق كورگەن مەرزىمىنە, ماقسات-مۇراتىنا قاتىستى اقپارات جيىنتىعىن اتايدى. «قازاق» گازەتىنىڭ شاپكاسىندا وردا سۋرەتى بەينەلەنگەن. ول تۋرالى باسىلىم باسقارماسى مىناداي انىقتاما بەرگەن: «كيىز ءۇي كيىز تۋىرلىقتى حالىق دەگەندى بىلدىرەدى. ءۇيدىڭ تۇندىگى اشىق, ەسىگى جابىق بولۋىنداعى ماعىنا تۇندىك جارىق بەرەتىن جول, ەسىك ءتۇرلى زاتتار كىرەتىن جول دەگەندىك. جارىق جولى اشىق, ەركىن بولسىن, ءتۇرلى زاتتار كىرەتىن جول ەركىن بولماسىن دەلىنگەن ەدى. تۇندىك كۇنباتىس جاعىنان اشىلۋى ونەر-عىلىم ەۋروپا جاعىندا كۇشتى بولعان سەبەپتى قازاق ىشىنە ەۋروپا عىلىم-ونەرى تارالسىن دەگەن ماعىنا ەدى. ءۇيدىڭ ەسىگى قازاق دەگەن سوزدەن جاسالعان. ونداعى ماعىنا «قازاق» گازەتى قازاق جۇرتىنا ءارى مادەنيەت ەسىگى بولسىن, ءارى سىرت جۇرت جاعىنان كۇزەتشىسى بولسىن دەلىنگەن ەدى. قازاققا دەگەن يگىلىك نارسەنى ەنگىزۋ جولىندا گازەت قىزمەت ەتسىن, سىرتتان كەلەر قازاققا جاماندىق بولسا, كۇزەتشى ورنىنا گازەت قىزمەت قىلسىن دەگەندىك ەدى».

شىن مانىندە, 1913 جىلدىڭ 2 اقپا­نىندا ورىنبور قالاسىندا شىعىپ, 1918 جىلدىڭ كۇزىندە شاھاردى بولشەۆيكتەر باسىپ العانعا دەيىن قازاقتى وياتىپ قانا قويماي, ۇلت ساناسىن وسىرگەن, الاش جۇرتىن كەمىندە ەلۋ جىل ىلگەرى وزدىرعان «قازاق» گازەتىنىڭ وسىناۋ دارا جولى – بۇگىنگى قازاقستان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ونەگە. «ەشتەن كەش جاقسى» دەيدى ۇلت دانالىعى. جۋر­ناليستيكانىڭ ءتۇرلى باعىتىن, فورماتىن قالىپتاستىرىپ, دامىتاردا وسى ونەگە ەستە بولعانى ابزال.

وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى «قازاق» گازەتىنىڭ جارىق كورگەن كۇنى قۇرمەتىنە 2 اقپاندى ەلىمىزدە «ۇلتتىق ءباسپاسوز كۇنى» دەپ بەكىتۋى – قازاقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى قىزمەتىن ادال اتقارىپ, دارا جول سالىپ كەتكەن باسىلىمدى باعالاۋى, ونى شىعارۋ جولىندا باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوققان, قايت­سەك ۇلتتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىز دەگەن ۇستانىمى ءۇشىن تاۋقىمەت شەككەن الاش قايراتكەرلەرىنە, ولاردىڭ ۇرپاقتارى مەن مۇراسىن زەرتتەۋشىلەرگە ۇلكەن ءىلتيپاتى. بۇل – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ زور جەڭىسى دەپ بىلەمىز. ەندىگى جەردە ەلدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «قازاق» گازەتىن ۇلگى تۇتىپ, حالقىمىزدىڭ بىر­لىگى مەن بەرەكەسىن ارتتىرۋعا, قيىندىق­پەن كەلگەن ازاتتىعىمىزدى باياندى ەتۋگە جۇمىلسا, كاسىبي دەڭگەيىن, مەملەكەت­شىلدىگىن كورسەتەر ەدى دەگىمىز كەلەدى.

قايرات ساق,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, الاشتانۋشى