اكۆاوسىرۋدىڭ پايداسى
«ەلىمىزدە ەت, جەمىس-جيدەك, كوكونىس, قانت, بيداي, مايلى داقىلدار, ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ءۇشىن 7 ءىرى ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋعا بولادى. بالىق شارۋاشىلىعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. قوسىمشا قۇن قالىپتاستىرۋدىڭ وزەگى سانالاتىن ءىرى جوبالار ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس», دەدى مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا.
قازىر بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا ىنتا قويعاندار جەتكىلىكتى. كەرەگى قولداۋ عانا. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان سوڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراستى بالىق شارۋاشىلىق كوميتەتى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىنا كرەديت بەرۋ كەزىندە سىياقى مولشەرلەمەلەرىن, سۋ بەرۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ تۇرىندەگى قوسىمشا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن, سونداي-اق بالىققا قاتىستى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بيۋدجەتتىك كرەديت بەرۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيتىن وزگەرىستەر ەنگىزدى. «اكۆاوسىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلدى.
كول مەن تەڭىز, وزەن مەن ارىق سياقتى تابيعي سۋ قويمالارىنداعى بالىق قورىن شەكتەن تىس پايدالانۋ, قيىندىققا اكەپ سوعادى. قازىر بۇل جاعداي ءار وڭىردە دە شاڭ بەردى. بالىق تۇرلەرىن كوبەيتىپ, ودان شىعار ءونىمدى ارتتىرامىز دەسەك, اكۆاوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىن كوبەيتۋ ماڭىزدى. ال بۇل باعىتتا ەلدە اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس.
كوميتەتتىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر اكۆاوسىرۋ ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ كولەمى 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,5 ەسەگە (400 ملن تەڭگەدەن 1,8 ملرد تەڭگەگە دەيىن) وسسە, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاردىڭ كولەمى 2,5 ەسە (750 ملن تەڭگەدەن 2 ملرد تەڭگەگە دەيىن) ۇلعايعان. بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا كولەمى 2 ەسە ءوسىپ, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 10,4 ملرد تەڭگەدەن 20,2 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتىپتى.
ءيا, جوعارىدا ايتقانداي, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالعان سوڭ كاسىپكەرلەردىڭ بالىق وسىرۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. كول-تاۋارلى جانە تور قورشامادا بالىق وسىرۋمەن اينالىساتىن ەلىمىزدە شامامەن 500-دەن اسا شارۋاشىلىق بار. سونداي-اق قۋاتى 17 مىڭ توننا بالىق وندىرۋگە قاۋقارلى 20-دان استام ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلىپ, 200-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. جالپى, وتكەن جىلى بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى 20,2 مىڭ توننادان استام تاۋارلى بالىق وسىرگەن. ال باعدارلاما بويىنشا 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 270 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق ءوسىرۋ, ىشكى تۇتىنۋدى 134 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكسپورت الەۋەتى
قازاقستاندا بالىق ەكسپورتتاۋ اعىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن سۋ ايدىندارى – كاسپي, كىشى ارال تەڭىزى مەن بالقاش سياقتى ءىرى كولدەر جۇيەسى ەكەنى تۇسىنىكتى. اۋلانعان ءھام وڭدەلگەن بالىق ونىمدەرىنىڭ 100-دەن استام ءتۇرىن ءبىزدىڭ كاسىپورىندار 21 شەت مەملەكەتكە ارتىپ ءجۇر. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى تۇتىنۋشىلار – رەسەي, گەرمانيا, نيدەرلاند, ليتۆا, قىتاي. ال بىلتىرعى جىلدىڭ 11 اي قورىتىندىسىمەن الساق, 22,3 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم شامامەن 70 ملن دوللارعا ەكسپورتتالعان.
وتكەن جىلى كوكسەركە مەن جايىن ەكسپورتى ءۇشىن 6 ايعا شەكتەۋ ەنگىزىلىپ, بالىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. سونداي-اق بالىق اۋلاۋدى جانە وڭدەۋدى جۇزەگە اسىراتىن سۋبەكتىلەر ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعى 70 پايىزعا تومەندەتىلىپ, بالىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى سۋبسيديالاۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.
ەكسپورت دەمەكشى, وڭىرلەردەن مىسال كەلتىرسەك, بالىق اۋلاۋدا ايتارلىقتاي ورنى بار قىزىلورداداعى ارال اۋدانىندا جىلدىق قۋاتى 23 900 توننادان اساتىن 9 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ بەسەۋى بالىقتى قاتىرۋ, مۇزداتۋ, ىستاۋ سياقتى جەڭىل وڭدەۋمەن اينالىسادى. ال ەۋروپا نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ەۋروكود» بەلگىسى تەك ەكى كاسىپورىندا عانا بار. ونىڭ ءبىرى – «ارال بالىق وڭدەۋ زاۋىتى» بولسا, ەكىنشىسى – «ارال سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعى» جشس. بىلتىر ارال تەڭىزىنەن (كىشى ارال) 6 484 توننا بالىق اۋلانسا, ونىڭ 4 727 تونناسى وڭدەلگەن. ال ەكسپورتتالعانى – 2 378 توننا.
– ەڭ ءدامدى بالىق ارالدىكى. ۋاقىتىندا اكەلەرىمىز جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 20 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق اۋلاعان. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان بەرى قاراي تەڭىز سۋى تۇزدانىپ, اشىعان سوڭ, بالىق بىرتىندەپ جوعالا باستادى. بەكىرە, قاياز, مايبالىق سياقتى تۇرلەرى قۇرىدى. ال ارال ءوڭىرى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى بولعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» (ساراتس) جوباسى ىسكە اسىپ, تەڭىزگە «كوكارال» بوگەتى تۇسكەن سوڭ سۋ قايتا تۇششىلاندى. كول مەن دارياداعى بالىق تەڭىزگە قايتا ءتۇستى. تۇزدىلىعى ازايعان سوڭ بالىق تا كوبەيەدى ەمەس پە؟ بۇل – بالىقشى اعايىننىڭ ناعىز قۋانىشى. اۋدان توڭىرەگىندە بالىق زاۋىتتارى, تسەح, مۇزداتقىشتار قايتا اشىلدى. قازىر تەڭىزدەن اۋلاناتىن 16-دان استام بالىق ءتۇرى بار. ەكسپورتقا فيلە, قاقتالعان, ىستالعان ونىمدەردى شىعارىپ ءجۇرمىز, – دەيدى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى, ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ادىلبەك ايىمبەتوۆ.
ولار 14 كيلو بالىق جەيدى, ال ءبىز…
ادىلبەك اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, ارالدا تاۋارلى بالىق ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن 7 كول تىزىمگە ەنگەن. اتاپ ايتاتىن بولساق, «اقشاتاۋ-سورعاق», «دومالاق», «تۇششى», «قاراكول», «الاشا», «اقبىلەك», «شومىشكول». قازىر مۇنداي شارۋاشىلىقتاردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قاجەتتى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
بالىق – دارۋمەندى, جەڭىل تاعام. بۋىن ساۋلىعى مەن كوزدىڭ جاقسى كورۋى وسى بالىق ەتىنە بايلانىستى. جاس تا, جاسامىس تا جەي بەرۋ كەرەك. كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر كەمشىلىك, بىزدە تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ تىم كەنجەلەپ قالعان. الەمدىك دەڭگەيمەن قاراساق, تاۋارلى بالىق وسىرۋدە قىتاي مەملەكەتى الدا ەكەن. حالقىن دا قوسىمشا بالىق ونىمىمەن اسىراپ وتىر. ال كورشى وزبەكستاندا بۇل جۇمىستار وتە قارقىندى. ونداعى كول جۇيەلەرى تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى الدەقاشان قولعا العان.
بۇگىندە ارالدا دا تاۋارلى بالىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. مىسالى, «ارال سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعى» جشس-نىڭ «تاۋارلى بالىقتى ءوسىرۋ جانە وڭدەۋ كومپلەكسىن ۇلعايتۋ» جوباسى. بۇل جوبا 4 كومپونەنتتەن تۇرادى. ءبىرىنشى, بالىقتى تەرەڭ وڭدەۋ تسەحى, ەكىنشى, «دومالاق» كولدىك-تاۋارلىق كوكسەركە شارۋاشىلىعىن قۇرۋ, ءۇشىنشى, «قامباش» توعان شارۋاشىلىعى, تۋريستىك دەمالىس ورتالىعى, سوڭعىسى توڭازىتقىش تسەحى مەن جاتاقحانا سالۋ. قۇنى 450 ملن تەڭگە بولاتىن جوبا 4 جىل بۇرىن باستالعان. 2026 جىلى تولىق اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان. دەگەنمەن ءبىرىنشى جانە سوڭعى كومپونەنتتەرى ىسكە قوسىلدى. قالعان كومپونەنتتەردىڭ جۇمىسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن باستالادى.
دەرەكتەردە شەتەلدىكتەردىڭ ءبىر جىلدا 14 كيلو بالىق ءونىمىن جەيتىنى ايتىلادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان مالىمەت بويىنشا ءار ادام جىلىنا 16 كيلو بالىق تۇتىنۋى قاجەت. ال ءوزىمىز جىلىنا 4 كيلو جەيمىز بە, جەمەيمىز بە؟
وكىنىشتىسى, سۋ ءتۇبىن ءسۇزىپ جۇرگەن كانىگى بالىقشىلار بالىق قورى بۇرىنعىداي ەمەسىن ايتادى. ءارى سالماعى 10 كيلوعا جۋىقتايتىن ءىرى بالىقتاردىڭ قاراسى دا سيرەگەن. سۋعا سالعان اۋدىڭ دا كوزى بۇرىنعىدان تارىلا تۇسكەندەي. مۇنىڭ بارلىعى بالىقشىلاردىڭ مايدا بالىققا دەيىن اۋلايتىنىنا بىردەن-ءبىر دالەل. بىراق...
بالىق رەسۋرستارىنىڭ ءوسىمىن مولايتۋ جونىندەگى شارالار جوق ەمەس. مىسالى, بىلتىر ەلىمىزدە شامامەن 100 ملن دانا شاباق ءوسىرىلىپ, تابيعي مەكەندەۋ ورتاسىنا جىبەرىلگەن. سونداي-اق مەملەكەتتىك بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارىن سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن بالىق تۇرلەرىن (ارال ءپىلمايى جانە ارال قايازى) جاساندى وسىرۋگە بايلانىستى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر.
جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى, بىلتىر 1 شىلدەدەن باستاپ مەملەكەتتىك بالىق ءوسىرۋ كاسىپورىندارىنىڭ نەگىزگى سالالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىنا 100 پايىز قوسىمشا اقى بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار سالالىق كوميتەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن اتىراۋداعى مەملەكەتتىك بەكىرە زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك بازاسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋدى باستاعان. ەڭ باستىسى, بالىق كاسىبىنە قاتىستى قابىلدانىپ جاتقان بارلىق ءىس-شارا ينۆەستيتسيا تارتۋدى ارتتىرىپ, بالىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتىڭ ءوسۋىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە حالىقتىڭ بالىقتى كوپتەپ تۇتىنۋىنا وڭ اسەر بەرەدى دەگەن سەنىم بار.
