بەيبىت اتوم ءھام ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك

مۇنىڭ بارلىعى اتوم ەنەرگياسىنا قاتىستى قوعامداعى قاراما-قايشى وي-پىكىردىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ماسەلەنى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋدى ۇسىندى. ارينە, بۇل تۇرعىدا ەنەرگەتيكا قاۋىپ­سىزدىگى ماسەلەسىن گەوساياسي مۇددە ەمەس, ناقتى قاجەتتىلىك پەن مۇم­­كىندىكتەر تۇرعىسىنان قاراس­تى­رىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگى­زىن­دە شەشكەن ءجون. پرەزيدەنت تە وسىنى ايتتى. ياعني اەس سالۋ تەك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ەمەس, ەكو­لو­گيالىق قاۋىپسىزدىك, عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات, دامىعان ەلدەردىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىمەن دە استاسىپ جاتىر. اەس سالاتىن مەردىگەر كومپانيا قايسى ەلگە ءتيىسىلى بولاتىنى دا اسا ماڭىزدى. وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن كەشەندى تالداپ, جالپىلاپ قورىتىپ, جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم بولعانى ءجون. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, اەس سالامىز با, سالمايمىز با – مۇنى حالىق شەشەدى.

دەگەنمەن كىم دە بولسا قولىندا باردى ۇقساتىپ, ۇتىمدى پايدا­لان­عى­سى كەلەرى ءسوزسىز. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىق («World Nuclear Association») مالىمەتى بو­يىنشا, الەمدىك ۋران ءوندىرىسىنىڭ ۇشتەن ەكىسى نەگىزىنەن قازاقستان, كانادا جانە ناميبيا سياقتى ءۇش ەلگە تيەسىلى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان 2022 جىلى الەمدىك نارىقتاعى ۋراننىڭ ەڭ كوپ بولىگىن وندىرگەن (الەمدىك ۇلەسى 43%), ودان كەيىن كانادا (15%) جانە ناميبيا (11%). ال الەمدەگى تابيعي ۋران قورى مول ەلدەردىڭ العاشقى بەستىگى مىناداي: اۋستراليا – 28% (1 692 700 توننا), قازاقستان – 15% (906 800 توننا), كانادا – 9% (564 900 توننا), رەسەي – 8% (486 000 توننا), ناميبيا – 7% (448 300 توننا). كورىپ وتىرعانىمىزداي, بەيبىت اتوم ەنەرگياسىن يگەرۋدە ەلىمىزدىڭ الەۋەتى وراسان زور. ماسەلە سول الەۋەتتى قاۋىپسىز جانە ورنىقتى دا­مۋدىڭ تالاپتارىنا ساي جۇزەگە اسىرا بىلۋدە بولىپ تۇر.

اتوم ەلەكتر ەنەرگياسىنا قا­جەتتى ۋراننىڭ مول قورىنا يە بولا تۇرا قازاقستاننىڭ ەنەرگە­تي­كالىق جۇيەسى كەيىنگى جىلدارى وتكىر تاپ­شى­لىقتى سەزىنىپ وتىر. ەنەر­گە­تيكا مينيسترلىگى 2023 جىلى 6 ميل­ليارد كيلوۆاتت/ساعاتقا جۋىق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى بول­عانىن حابارلادى. سايكەسىنشە قازىر بۇل كورسەتكىش تاۋ­لى­گىنە 1 گەك­­توۆاتتان اسادى. مي­نيستر­لىك­تىڭ مالىمەتىنشە, 2029 جىلعا قا­راي ەنەرگيا تۇتىنۋ 20 پايىزعا ار­تادى, ال ءوندىرىس تەك 17 پايىزدى قۇ­رايدى. پرەزيدەنتىمىز 2021 جىلعى جولداۋىندا دا ەلىمىز 2030 جىلعا قاراي ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتى وتكىر سەزىنەتىن بولادى دەگەن بولجام جاساپ, ودان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بەيبىت اتومدى يگەرۋ ەكەنىن ەسكەرت­كەنى ەسىمىزدە.

1996 جىلدان باستاپ بۇكىل ەنەر­گو­­جۇيەنىڭ بىرىڭعاي جۇيەلىك وپە­­راتورى بولىپ «KEGOC» اق («Kazakhstan Electricity Grid Operating Company») ەلەكتر جەلى­لەرىن باسقارۋ جونىندەگى وتان­دىق كومپانيا انىقتالعان. ەلى­مىز بو­يىنشا بارلىعى 207 ءارتۇرلى مەن­شىك نىسانىنداعى ەلەكتر ستانساسى بار. بىراق ولار تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىنىڭ قارقىنى جوعارى, حال­قىنىڭ سانى ارتىپ جاتقان قالا­لارمىز ءۇشىن جەتكىلىكسىز. قازاقستاندا ەنەرگيا ءون­دىرۋ­دىڭ 60 پايىزى ءالى كۇنگە دەيىن كو­مىر وتىنعا تاۋەلدى بو­لىپ وتىر.

Egov پورتالىنداعى قولجەتىمدى اشىق اقپاراتقا سايكەس ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى مەملەكەتتىڭ ۇلەسى 48 پايىزدى قۇرايدى. ونىڭ شامامەن 30%-ىن – «سامۇرىق ەنەرگو» اق, 6%-ىن – «قازاتومونەركاسىپ» ماەك, 4%-ىن – وسكەمەن جانە ءشۇلبى گەس-تەرى, 2%-ىن – «استانا-ەنەرگيا» اق, 6%-ىن باسقالارى وندىرەدى. ال جەكەمەنشىك كومپانيا­لار وتاندىق ەنەرگيانىڭ 52%-ىن وندىرەدى ەكەن.

وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ ۇلەسى وتە از. اس­تانادا وتكەن «ەحرو-2017» كورمە­سىنىڭ تا­قى­رىبى «Future Energy» («بولا­شاق­تىڭ قۋاتى») بول­عانىمەن وتاندىق بالامالى جاسىل ەنەرگيا ءوندىرىسى باياۋ دامىپ وتىر. پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ 2022 جىلى 6-20 قاراشادا مىسىردا وتكەن كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى جاھاندىق كونفە­رەن­تسيانىڭ (COP27) الەمدىك كوش­باس­شىلار سامميتىندە «بۇگىندە قازاقستانداعى «جاسىل» ەنەرگيانى ءوندىرۋدىڭ جالپى ۇلەسى شامامەن 3%-عا تەڭ. بۇل رەتتە ونىڭ ءوندىرىسىن 2030 جىلعا قاراي 15%-عا دەيىن, قوسىمشا 7گۆت دەيىن ۇلعايتۋ جوس­پارلانىپ وتىر. وسى جىلعا قاراي كومىرتەگى شىعارىندىلارىن كەم دەگەندە 15%-عا تومەندەتۋ كۇ­تىل­گەن», دەگەن بولاتىن.

«QazaqGreen» جاسىل ەكونوميكا جونىندەگى اقپاراتتىق پورتالىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە قۋا­تى 2388 مۆت جاڭعىرمالى ەنەر­گيا كوزدەرىنىڭ 130 نىسانى جۇ­مىس ىستەيدى. ولاردىڭ ىشىندە: قۋات­تىلىعى 957,5 مۆت جەل ەلەكتر ستان­­­سالارىنىڭ 46 نىسانى, قۋاتى 1149 مۆت كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 44 نى­سانى, قۋاتى 280 مۆت بولاتىن 37 گيد­رو­ەلەكترستانسا يماراتى, قۋا­تى 1,82 مۆت بولاتىن 3 بيوەلەكتر ستانساسى بار.

استانانىڭ وزىنە تابيعي گاز كەيىنگى جىلدارى عانا جەتتى. «سا­رى­ارقا» ما­گيسترالدى گاز قۇ­بى­­رىنىڭ قۇ­رى­لىسى 2018 جىلى باستالعانى بەلگىلى. 2021 جىلى مەم­لەكەت باسشىسى قازاقستان كوگىلدىر وتىنمەن 53 پايىزعا قامتا­ماسىز ەتىلگەنىن, تەك 6 ايماق گاز­دان­دى­رىلعانىن ايتا كەلە ۇكى­مەتكە ەلىمىزدى گازبەن تو­لىق قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعانى ەسىمىزدە.

ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشى­لى­عىنا حالىق سانى مەن ۋربانيزا­تسيا­نىڭ قارقىنى عانا ەمەس, قوسالقى فاك­تورلار دا ىقپال ەتىپ وتىر. قا­زاق­ستاندا ونەركاسىپ ورىندارى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 58%-ىن, تۇر­عىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق سالاسى – 22%-ىن, كولىك سالاسى – 3%-ىن, قۇرىلىس سالاسى – 1,5%-ىن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 1%-ىن تۇتىنادى. بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق 19 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى تەحنيكالىق جاي-كۇيى وتە اۋىر جاع­دايدا تۇر, ينفراقۇرىلىمىنىڭ 80%-ى توزىپ كەتكەن. ولاردى جون­دەۋگە 182 ملرد تەڭگە جۇمساۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

سونىمەن قاتار ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى قولدانۋ ما­سەلەسى دە وتە وزەكتى. باسە­كە­لەس­تىك­تى قور­عاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ما­لىمەتى بويىنشا ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىنى 14%-عا تەڭ. بۇل – ەلەكتر ستانساسىنان تۇتىنۋشىعا دەيىنگى ارالىقتا, ياعني جەلى بو­يىندا نەمەسە ەسكى تەحنولوگيا مەن توزعان ينفراقۇرىلىم كەسىرىنەن ءىزىم-قايىم جوعالىپ كەتەتىن ەنەرگيا. بۇعان قوسا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەلىلەرىنە زاڭسىز قوسىلۋ جانە ۇرلاۋ ماسەلەلەرى دە تولىق شەشىمىن تاپپاعان. اسىرەسە كەيىنگى جىلدارى كريپتوۆاليۋتا وندىرەتىن استىرتىن ماينينگتىك فەرمالار ەلەكتر ەنەرگياسىن وتە ۇلكەن كولەمدە ۇرلايتىن «پارازيت» تۇتىنۋشىعا اينالىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى 2022 جىلى وتاندىق بىر­نە­شە بەلگىلى كاسىپكەرمەن جانە بۇرىنعى شەنەۋنىكتەرمەن بايلانىسى بار 51 زاڭسىز ماينينگتىك فەرمانى انىقتاپ, ولاردى ەلەكتر جەلىسىنەن اجى­راتىپ, قىزمەتىن توق­تات­قان. بۇعان قوسا 55 ماينينگتىك فەرما وزدە­­­­­رىنىڭ زاڭسىز قىزمەتتەرى اشكەرە بول­­­­عاندىقتان, ەرىكتى تۇردە جۇمىسىن دو­عاردى.

قىسقاسى, قازاقستانداعى اەس سالىنۋىنىڭ تاعدىرى جالپى­حا­لىق­تىق رەفەرەندۋمدا شەشى­لە­تىنى انىق. سايكەسىنشە بۇل باستامانىڭ دامۋىندا ەكى ءتۇرلى ستسەناري بول­ماق. ءبىرىنشىسى – حالىق قولداسا, اەس سالىنادى. مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى ەسكەرىپ, بارىنشا قاۋىپسىز, باعاسىنا ساپاسى ساي كە­لە­تىن ۇتىمدى نۇس­قانى, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى جوعارى, سەنىمدى ارىپتەس ءارى ادال مەردىگەر بولاتىن مەملەكەتتى تاڭداي ءبىلۋ مىندەتى تۋىن­داي­دى. ودان كەيىن, ارينە, اەس-ءتىڭ قاۋىپسىز قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن وتاندىق عىلىمي-تەحنيكالىق كادر­لار مەن ءتيىستى ينفرا­قۇرىلىمدى دا­مىتۋ ماسەلەسى ءتيىس­تى شەشىمىن تا­بۋ­عا ءتيىس. ياعني بولا­شاقتا ەشكىمگە جالتاقتاماي, اەس-كە ء«وزىمىز بي, ءوزىمىز قوجا» بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. ەكىنشى – رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە اەس سالۋعا حالىق قارسى بولسا, بەيبىت اتوم ەنەر­­گەتيكاسىن دامىتۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى. مۇنداي جاعدايدا ەلىمىز­دىڭ ەنەر­گەتيكالىق جۇيەسىن جاڭ­عىر­تۋ, ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭالاۋ, جاپ­پاي ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, قالپىنا كەلەتىن بالامالى قۋات كوز­دە­رىن (نەگى­زى­نەن سۋ, جەل, كۇن ەنەرگيا­لارىن) پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي سەكتورىنا قاتىستى بالاما ەنەرگيا كوز­دە­رىن سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسپاي قالادى. ءبىز ءۇشىن ما­ڭىزدىسى – ماسە­لەگە كەشەندى قا­راپ, لايىقتى قورى­تىندى شىعارۋ.

سەيىلبەك مۇساتاەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى