سىدىق 1924 جىلى 5 تامىزدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىندا, ۇلكەنبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ مۋزىكاعا قابىلەتى جاس كەزىنەن-اق بايقالادى. العاش رەت قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرىن ءوز اكەسى, دومبىراشى ءارى قوبىزشى مۇحامەدجاننان ەستيدى. اناسى اقبورىق تا ءانشى بولعان دەسەدى.
قارشادايىنان قابىلەتى بايقالعان سىدىق الماتى مۋزىكا ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى بىتىرگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ كومپوزيتورلىق بولىمىنە, ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ سىنىبىنا قابىلدانادى. جاس تالانت كونسەرۆاتوريادا وقىپ ءجۇرىپ, «شولپانىم», «اۋىل ءتۇنى», «جىلقىشى ءانى» سياقتى اندەر شىعارۋمەن قاتار, سكريپكا ءۇشىن سوناتا, قوبىزعا ارنالعان پەسالار, حورلار مەن دراما سپەكتاكلدەرىنە مۋزىكا, قازاقتىڭ حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە ارناپ «بالقاديشا» ۆارياتسياسىن, «قىز قۋ» سيمفونيالىق سۋرەتتەمەسىن, «دومبىرا تۋرالى باللادا», «شاتتىق وتانى» سيمفونيالىق پوەمالارىن جازدى. كومپوزيتوردىڭ اتىن شىعارىپ, كوپشىلىككە تانىمال ەتكەن وسى سوڭعى پوەماسى بولدى. ونىڭ نەگىزىنە كۇي ىرعاعى الىنعانمەن, ول – قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇيلەرىنەن تۇبىرىمەن وزگەشە جانر. ءبىر كەزدە م.تولەباەۆ حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە ارناپ مۋزىكا جازۋدى قۇپتاپ, قۋاتتاپ: «عاجايىپ رەسپۋبليكالىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە (جەتەكشىسى – ش.قاجىعاليەۆ) ارناپ جازۋدان باس تارتقان ءبىزدىڭ جاس اۆتورلارىمىز كەشىرىلمەس قاتە جاسايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى شىعارماشىلىقتىڭ بۇل سالاسى فولكلوردان كاسىبي ونەردىڭ كۇردەلى فورمالارىنا وتەتىن جول», دەگەن ەدى. بۇل پوەما – سول م.تولەباەۆ ايتقان «ۇلتتىق مۋزىكانىڭ كاسىبي ۇلگىدە» دامۋىنان تۋعان سيمفونيالىق كۇي. وسى شىعارمامەن قازاق مۋزىكاسىندا جاڭا جانر تۋدى دەۋگە بولادى. الايدا سىدىق تىڭنان جول سالعان جوق. ويتكەنى وعان دەيىن ء«بىرجان –سارا» وپەراسىندا «سوقىر ەسجان» كۇيىن كلاسسيكالىق تۇرعىدا وڭدەپ جازعان م.تولەباەۆتىڭ ۇلگىسى بار بولاتىن. بۇدان كەيىن ە.راحماديەۆتىڭ ايگىلى «دايراباي»,«قۇداشا-دۋمان», م.ماڭعىتاەۆتىڭ «كونتسەرتتىك كۇي», ت.قاجىعاليەۆتىڭ «قىز قۋ», ت.ب. شىعارمالارى دۇنيەگە كەلدى. 1953 جىلى بۋحارەستەگى بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالگە بارعان قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ باعدارلاماسىنا م.تولەباەۆتىڭ «ۆەنگر تاقىرىبىنا جازىلعان «فانتازياسى», ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «رۋمىن اۋەندەرى», م.گلينكانىڭ «ۆالس-فانتازياسى», ي.برامستىڭ «ۆەنگر بيلەرى», رۋمىن كومپوزيتورى گ.دينيكۋدىڭ «حورا ستاككاتو» شىعارمالارىمەن قاتار «شاتتىق وتانى» اتتى سيمفونيالىق پوەما دا ەنگىزىلدى. كەيىن بۇل شىعارماعا جامبىل اتىنداگى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. جاس كومپوزيتور ءۇشىن بۇل ۇلكەن تابىس ەدى.
ديريجەر ش.قاجىعاليەۆ پەن كومپوزيتور س.مۇحامەدجانوۆتىڭ ىزگى سىيلاستىققا, شىعارماشىلىق دوستىققا اينالعان العاشقى تانىستىعى سول جىلدارى باستالىپ ەدى. مۋزىكا جايىنداعى ءبىر اڭگىمە كەزىندە شاكەڭ ءانشى داۋىسىنا ارناپ كونتسەرت جازۋ جونىندە سىدىققا وي سالادى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ بىرنەشە دۇركىن لاۋرەاتى ن.د.شپيللەر جانە تاماشا ءانشى د.يا.پانتوفەل-نەچەتسكايا ورىنداعان ر.گليەردىڭ جەكە داۋىسقا جازعان «كونتسەرتىن» تىڭداۋعا كەڭەس بەرەدى. شاكەڭنىڭ بۇل ۇسىنىسى تامىرى حالىقتىق مۋزىكانىڭ توپىراعىندا ونگەن اۋەنگە جانى باي كومپوزيتوردىڭ كوڭىلىنە قونا كەتەدى. كوپ ۇزاماي جارىلعاپبەردىنىڭ «ارداق» ءانىنىڭ نەگىزىندە سوپرانو داۋىسىنا ارنالعان تاماشا «كونتسەرت» دۇنيەگە كەلەدى.
1958 جىلى اتالعان «كونتسەرت» ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە ۇلكەن تابىسقا يە بولدى. كەيىن بۇل شىعارما ب.تولەگەنوۆانىڭ ورىنداۋىندا ش.قاجىعاليەۆتىڭ ديريجەرلىگىمەن ارمەنيا مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىندە تاسپاعا ءتۇسىپ, بۇكىلوداقتىق راديونىڭ التىن قورىنا قوسىلدى. ءانشى داۋىسىنا جازىلعان «كونتسەرت» قازاق مۋزىكاسى تاريحىندا وسى جانرداعى تۇڭعىش, ءارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعىز تۋىندى بولىپ وتىر.
س.مۇحامەدجانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا زەيىن قويىپ قاراساڭىز, ونىڭ قازاق مۋزىكاسىنداعى كوپتەگەن جانرعا تۇڭعىش قالام تارتقان كومپوزيتور ەكەنىن اڭعاراسىز. ونىڭ دومبىرا مەن حالىق اسپاپتارى وركەسترى ءۇشىن, قوبىز بەن حالىق اسپاپتارى وركەسترى ءۇشىن جازعان «كونتسەرتتەرى» بۇعان دالەل. وعان دەيىن كومپوزيتور ل.ءحاميديدىڭ دومبىرا-پريما اسپابىنا جازعان «كونتسەرتى» عانا بار ەدى. دومبىرا مەن قوبىزعا ارنايى جازىلعان كىشىگىرىم دۇنيەلەردەن باسقا كەسەك تۋىندى جوق بولاتىن. ءۇستىرت ويلاعان ادامعا كومپوزيتور اتاق قۋىپ, ءار جانردا تۇڭعىش بولۋعا تىرىسقان سياقتى كورىنەدى. الايدا ولاي ەمەس. ۇلكەن ونەر يەسى قازاق مۋزىكاسىنداعى كەنجە قالعان جانردى دامىتۋدا كەيىنگىلەرگە ۇلگى كورسەتىپ, ءىز قالدىرۋدى ماقسات تۇتتى. مۇنداي ماقسات ۇلتىنىڭ ونەرىن وركەندەتسەم دەگەن ازاماتتىق ويدان تۋادى. سونىمەن قاتار بۇل وزىنە وڭتايلى جانردا عانا جازىپ قويماي, كومپوزيتوردىڭ كەز كەلگەن جانردى مەڭگەرىپ كەتە الاتىن شىعارماشىلىق قۋاتىن, سۋرەتكەرلىك ورەسىن, دارىن دەڭگەيىن بىلدىرسە كەرەك.
ۇلت ونەرىندە كۇلدىرگى وپەرا جوق ەدى. سىدىق بۇرىنىراقتا ءوزى مۋزىكاسىن جازعان «بەۋ, قىزدار-اي» كومەديالىق سپەكتاكلىن نەگىزگە الدى. ق.شاڭعىتباەۆ پەن ق.بايسەيىتوۆ بىرىگىپ جازعان سپەكتاكل سيۋجەتى كۇلدىرگى وپەراعا سۇرانىپ-اق تۇر ەدى. كوڭىلدى ىرعاققا, كۇلكىلى كورىنىستەرگە, ءازىل اۋەندەرگە تولى وپەرا كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالدى.1964 جىلى وپەرانىڭ پرەمەراسى الدىندا تەاتردا قويىلىمدى تالقىلاۋ بولدى. ماجىلىسكە ونەر ادامدارى: كومپوزيتورلار, انشىلەر جانە اقىندار قاتىستى. كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋدەنتى مەن دە وتىردىم. ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قانابەك بايسەيىتوۆتىڭ ءسوزى ەسىمدە قالىپتى. «كەيبىر كومپوزيتورلارىمىز كۇردەلى گارمونياعا اۋەس. ونى جۇرت تۇسىنسە جاقسى. سىدىقتىڭ مۋزىكاسى اۋەندىلىگىمەن, سازدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوسىن دا قۇلاققا جاعىمدى, جانعا جاقىن, حالىققا تۇسىنىكتى», دەگەن ەدى ونەر تارلانى. كومپوزيتورعا بەرىلگەن ءادىل باعا, زامانداستارىنىڭ پىكىرى بۇگىن دە ماڭىزىن جويعان جوق. وسىدان 60 جىل بۇرىن ساحناعا شىققان قازاقتىڭ تۇڭعىش كۇلدىرگى وپەراسى «ايسۇلۋدان» كەيىن بۇل جانرعا قالام تارتقان ەشكىم بولمادى.
1960 جىلى ماسكەۋدە سىدىقتىڭ «عاسىرلار ءۇنى» وراتورياسى ورىندالدى. حور مەن سيمفونيالىق وركەسترگە ارنالعان كوپ ءبولىمدى كۇردەلى شىعارمانىڭ ونە بويىنان حالىق ءانى «ەلىم-ايدىڭ» اۋەنى مەن ەلىم دەگەن ەردىڭ اسقاق رۋحى سەزىلىپ تۇردى. بۇل – قازاق مۋزىكاسىنداعى تۇڭعىش وراتوريا ەدى. كوپ ۇزاماي ع.جۇبانوۆانىڭ «دالا شۇعىلاسى» وراتورياسى جارىق كوردى.
سىدىقتىڭ ءان-رومانستارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ونىڭ اندەرى اسەم سازدى, كەڭ تىنىستى, اۋەندى بولىپ كەلەدى. «قىرمانعا كەل, قالقاتاي», «تەربەلەدى تىڭ دالا», «جارقىرايدى تەمىرتاۋدىڭ وتتارى» اندەرى كەزىندە ەڭبەك گيمنىنە اينالدى دەسەك داۋ تۋعىزباس. ونىڭ اباي سوزدەرىنە جازعان «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى», «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل», «وزگەگە, كوڭىلىم, تويارسىڭ», «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم» سياقتى ون بەس شاقتى رومانى – ەرەكشە قۇندى دۇنيەلەر. كومپوزيتور اباي ولەڭدەرىنىڭ تابيعاتىن تانىپ, دانالىق فيلوسوفياسىن ويلى دا, تەرەڭ اۋەندەرمەن جەتكىزە بىلگەن. سىدىق رومانستارىنىڭ اۋەزدى ناقىشى مەن قوڭىر ءۇنى اباي اندەرىمەن ۇيلەسىپ جاتادى. كومپوزيتور اباي سوزدەرىنە جازعان اندەرى مەن رومانستارى نەگىزىندە «اباي مەن ايگەرىم» دەگەن راديووپەرا دا جازدى.
قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ قالامىنان تۋعان سيمفونيالىق شىعارمالار بارشىلىق. ە.برۋسيلوۆسكي بىرنەشە سيمفونيا, م.تولەباەۆ «قازاقستان», ە.راحماديەۆ «امانگەلدى», «تولعاۋ» سيمفونيالىق پوەمالارىن, ق.مۋسين, ع.جۇبانوۆا, ت.بازارباەۆ, م.ساعاتوۆ ءبىردى-ەكىلى سيمفونيا جازدى. سيمفونيا جانرىندا ءوندىرىپ ەڭبەك ەتكەن ە.برۋسيلوۆسكي, سوسىن كولەمدى ءتورت سيمفونيا جازعان س.مۇحامەدجانوۆ بولدى. ونىڭ «داۋىل» اتتى العاشكى سيمفونياسى 1968 جىلى جازىلدى. بۇل شىعارمادا حالقىمىزدىڭ تاريحى, زامان اعىسىنىڭ يىرىمدەرىندەگى ەل تاعدىرى سۋرەتتەلدى. سول جىلدار تۋرالى ديريجەر شامعون قاجىعاليەۆ: «سىدىق وتە سەزىمتال, تاربيەلى, ابزال جان ەدى», دەپ ەسىنە الادى:
1968 جىل بولاتىن. ونىڭ «داۋىل» اتتى ءبىرىنشى سيمفونياسىن دايىنداپ جۇرگەن كەزىم (بۇل كەزدە شامعون سيمفونيالىق وركەستردىڭ باس ديريجەرى). سيمفونيانىڭ قالىڭ پارتيتۋراسىن تاڭەرتەڭ – جۇمىسقا, كەشكىسىن – ۇيگە, كۇندە تاسيمىن. سونى بىلەتىن ول تاڭەرتەڭ مەنى ءۇيدىڭ ماڭىندا كۇتىپ تۇرادى. سوسىن قولىمداعى اۋىر پارتيتۋرانى الىپ: «شاكە, ساعان وركەسترمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قولىڭ تالماسىن, مەن كوتەرەيىن», دەيدى. جۇمىستان بىرگە قايتامىز. سيمفونيا تۋرالى كوپ سويلەسەتىن ەدىك. اقىرى ونىڭ العاشقى سيمفونياسى ءساتتى ورىندالىپ, كومپوزيتور دا, كورەرمەن دە وتە ريزا بولدى» دەپ, ەسكە الادى. كومپوزيتور كوپتەگەن درامالىق سپەكتاكلدەر مەن كينوفيلمدەرگە مۋزىكا جازدى. ول كولەمدى ءۇش وپەرانىڭ اۆتورى. «ايسۇلۋدان» كەيىن «جۇمباق قىز», «اقان سەرى – اقتوقتى» وپەرالارىن جازىپ, تاريحي وقيعالاردى مۋزىكاسىنا ارقاۋ ەتتى. كەيىنگى كەزدە ول «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» وپەراسىن قولعا العان ەكەن.
بۇل سيۋجەتكە وپەرا جازۋدى كەزىندە م.تولەباەۆ تا باستاعان بولاتىن. ءساتتى باستالعان وپەرا اياعىنا جەتسە, «ەۋروپالىق رومەو – دجۋلەتتا سيۋجەتىنەن كەم بولمايدى» دەپ ۇمىتتەنگەن كومپوزيتور ارمانىنا جەتە الماي كەتكەن ەدى. سىدىقتىڭ دا باستاعان وپەراسىن اياقتاۋعا ءومىرى جەتپەدى. وكىنىشتى-اق.
الايدا سىدىق مۇحامەدجانوۆ – قازاق مۋزىكا ونەرىندە ءوز ءۇنىن, ءوز كەلبەتىن تانىتىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان كومپوزيتور. ونىڭ مۋزىكاسى ۋاقىت وتكەن سايىن ەگەمەن ەلىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالىپ كەلەدى.
تىلەۋعازى بەيسەمبەك,
قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى
