كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
اق سويلەۋ, ادىلدىك – فاريزا وڭعارسىنقىزىنىڭ ءرامىزى! ونىڭ پوەزياسى قۇيما التىنداي سالماقتى. ونى اسىراپ-باققان اقشا دا ەمەس, التىن دا ەمەس – ەلىنىڭ ماحابباتى, جۇرتىنىڭ سەنىمى بولاتىن. ول مۇڭ الەمىندە ءجۇردى. ول مۇڭمەن الىستى, ارينە, ونىڭ ءوز قارا باسىنداعى مۇڭى دا جەتەرلىك ەدى... بىراق ول ءوز مۇڭىن كۇيتتەگەن جوق. ونىڭ مۇڭى ەلى ەدى. شىندىقتى سۇيگەن جۇرەگى قاي ورتادا دا قاقىراتىپ شىن سويلەتەتىن. جاعىمپازداردىڭ جانىن الاتىنداي رۋحى بار ەدى. كەيدە ءبىزدىڭ جۇرت: «قىز دا بولسا, ەر ازاماتتىڭ جۇگىن كوتەرىپ ءجۇر», دەپ جاتادى. جوق! ولاي دەمەڭدەر, اعايىن! قىز بالاسى ىقىلىم زاماننان ەر ادامدار كوتەرە المايتىن جۇكتى كوتەرىپ كەلە جاتىر. ءار ەر ازاماتتىڭ دانالىعىنىڭ, مىنەزدەگى قايسارلىعىنىڭ, باتىرلىعىنىڭ, ءتىپتى تەكتىلىگىنىڭ قاينار كوزى – انا. انانىڭ اق سۇتىمەن دارىعان قاسيەت, انانىڭ شەكسىز تىلەگى, بالاسىنا دەگەن سەنىمى – اق جولدان تايدىرمايتىن كود. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا اناسى ۇلجاننىڭ قارقارالىعا اكەسىمەن بىرگە جولعا شىعىپ بارا جاتقان ابايعا: «بالام, ۇلكەندەر بىردە تاتۋ, بىردە اراز بولا بەرەتىن «كۇندەستىڭ ك ۇلى دە كۇندەس» دەگەندى سەن بىلمەي-اق قوي. بوجەكەڭدى كورگەن جەردە سالەمىڭدى ءتۇزۋ بەر. ءبىر كەزدە جاقسى جاقىنىڭ ەدى. كىم تەنتەك؟ كىم ماقۇل؟ قايدان ءبىلدىڭ؟ اكەڭ دۇشپان دەسە, سەن ءادىل بول! جاماندىققا كىم تابىلمايدى دەيسىڭ, جاناشىردان ايىرىلما» دەۋى – انانىڭ بالاسىنا دوس تابۋدا كورسەتكەن دانالىق جولى ەمەس پە؟
انادا قاسيەت بولماسا, ءجۇز جەردەن اكەسى جاقسى بولسا دا, بالا پىسپەيدى, جەتىلمەيدى, كىسىلىگى كەمەلدەنبەيدى. فاريزا اقىن – قالىڭ جۇرتتىڭ تاربيەشىسى, اقىلشىسى بولدى. كەيدە اعىندى, كەيدە مۇڭدى, كەيدە شىرىن سەزىمدى جىرلارى سانالىعا نۇر, ماحابباتقا ءنار, توقىراعان جاندارعا رۋح بەرەتىن.
ومىرگە كەلگەن ءسابيدى تال بەسىك قانا تەربەتپەيدى, تاعدىرىنا اقىندىقتى و باستا جازعان قۇدىرەت يە فاريزا اقىندى رۋحى اسقاق, ورلىگى ەرەن, دوستىعى ونەگە يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ جەرىندە ومىرگە اكەلدى, شالكيىز, قازتۋعان, مۇرات جىراۋلاردىڭ تولعاۋلارىمەن سۋسىنداعان ەل اعالارى اقىن جۇرەگىن تەربەتتى. جەر-انانىڭ تاريحي جادى, ساناسى تەربەتتى. مىنە, اقىن جانى, گەنەتيكالىق جادى قايدان ءنار الدى دەگەنگە جاۋاپ وسى.
فاريزا اپايدىڭ دىلىندەگى تاعى ءبىر تۇعىر اتا-باباسىنىڭ قاسيەتىندە بولسا كەرەك. كەڭەستىك زامان كەر تارتىپ, ءۇش تۇعىر – دىننەن دە, دىلدەن دە, تىلدەن دە جۇرداي ەتىپ, رۋحتى اش, ءتاندى جالاڭاش ەتكەندە, سول تۇعىرىن ساقتاۋعا جانىن بەرگەن ناعىز ازاماتتاردىڭ ىشىندە, ىشىندە ەمەس-اۋ, باسىندا تۇرعان ازامات, ەل قىزى فاريزا وڭعارسىنقىزى بولاتىن.
ءدىل دەگەن – بولمىس, ۇلتتىق قالىپ, عاسىر-شەبەر بويعا جيناپ بەرگەن سالت-ءداستۇر ەمەس پە؟ ءابىش كەكىلباي ۇلى فاريزا اپايدىڭ ءبىر قىزىقتى قىلىعىن ايتىپ بەرگەن ەدى. گەرمانيادان نەمىس اقىنى ارنايى الماتىعا كەلىپ, فاريزا اقىننىڭ ولەڭىن نەمىس تىلىنە اۋدارۋعا نيەت ەتەدى. ءابىش اعا سول كىسىنى فاريزا اپايدىڭ ۇيىنە الىپ كەلەدى. نەمىس اقىنىنا بارىنشا فاريزا اپايدىڭ ءومىرى تۋرالى, كەيبىر ولەڭدەرىنىڭ ماعىناسىن اۋىزشا ايتىپ, ول اقىن تاڭدانىسىن ءبىلدىرىپ, شاي ءىشىپ وتىرادى. ءبىر كەزدە ۇلتتىق اس – ەت داستارقانعا كەلەدى, ءبىر تاباققا جەكە قويدىڭ باسىن سالىپ, نەمىس اقىنىنىڭ الدىنا تارتادى. نەمىس اقىنى ابدىراپ, نە ىستەرىن بىلمەي قالادى. وعان بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرى ەكەنىن, ەڭ سىيلى قوناققا باس تارتاتىنىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. نەمىس اقىنى باسىن شايقاپ ك ۇلىپ جىبەرەدى.
سوندا فاريزا اپاي قاتتى اشۋلانىپ, بۇل بارىپ تۇرعان ادەپسىزدىك ەكەنىن ايتىپ, داستارقاننان تۇرىپ كەتەدى دە, قايتىپ بولمەسىنەن شىقپاي قويادى. «ەلىمنىڭ ءداستۇرىن سىيلاماعان ادام مەنىڭ ولەڭدەرىمدى اۋدارماي-اق قويسىن», دەيدى. بۇل ارەكەتىنەن اقىننىڭ مانسابىن ەمەس, حالقىنىڭ ءداستۇرىن بيىك ساناعانى كورىنبەي مە؟ بۇل دا قانمەن كەلگەن, انا سۇتىمەن بويعا دارىعان قاسيەت بولسا كەرەك. حانعا دا قاھارىن توگە الاتىن ماحامبەتتىڭ ءورشىل رۋحى فاريزا اقىننىڭ جانىنا دا, قالامىنا دا نۇر سىيلاعانداي. ونىڭ پوەزياسىنان اتتىڭ ءدۇبىرى, ۇلانبايتاق جەردىڭ تىنىسى, الماس قىلىشتىڭ جارقىلى كورىنەتىنى دە سودان بولسا كەرەك. ءار ۋاقىتتىڭ دەرتىن جازۋعا رۋح ەمشىسىن, شيپاگەرىن اللا ءوزى جىبەرىپ وتىراتىنداي عوي. فاريزا عۇمىر كەشكەن ەكى زاماننىڭ دا كەسەلدى تۇسى از بولعان جوق. كەڭەستىك تسەنزۋرا, شاش ال دەسە, باس الاتىن جاندايشاپتار, اقىندىق تالانتىنا ءىشى كۇيگەن قورقاۋلار قانشاما رەت ونىڭ جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە قانجار سالىپ قاناتتى دەسەڭىزشى.
تاۋەلسىزدىك ءۇشىن شىن قۋانعان, شىن باقىتتى جان – فاريزا اپاي بولاتىن. ەسكى توندارىن تاستاي الماي, كەڭەستىك داۋرەنىن اڭسايتىندارعا ءوش ەدى. ەكىجۇزدىلىك, جارامساقتانىپ, بيلىكتىڭ كولەڭكەسىندە ءجۇرىپ, كەۋدە كەرگەندەردى جىر سەمسەرىمەن وسىپ-وسىپ جىبەرەتىن.
«مانساپتى مەن مالدىنىڭ,
اكىم مەنەن ءالدىنىڭ,
جارامساق پەن جانسىزدىڭ,
ارامزا مەن ارسىزدىڭ
بار زاماندا قۇلقى ءبىر:
جاعاسى اق تا, ۇرتى كىر...»
ءومىرى مەن ولەڭى بىردەي اقىن كوپ ەمەس... فاريزا ءومىرىن ولەڭىنەن ءبولىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. «اسپاننان قارا جەرگە اي قۇلاسىن, ايتەۋىر انىق مەنىڭ اينىماسىم» دەپ, وزىنە ادامدىق ۇستانىم قويا بىلگەن فاريزا اقىننىڭ بولمىسى ەشكىمگە ۇقسامايتىنى دا سوندىقتان.
ولەڭ قۇدىرەتىنە دەگەن ماحابباتىن قاراڭىزشى:
«دارا كۇندەرىمنىڭ,
نالا تۇندەرىمنىڭ,
سەرىگى بولعانىڭ ءۇشىن,
سەنىمى بولعانىڭ ءۇشىن,
ولەڭ,
مەن سەنى ايالايمىن».
ايالايتىنىڭ – ءوز حالقىڭ, ءوز ولەڭىڭ, ءاز-فاريزا!
كەڭەس زامانىنىڭ ىرگەسىن ىدىراتقان جەلتوقسان كوتەرىلىسى اقىننىڭ تاعدىرىنا بۇلت ۇيىرگەن, اقىننىڭ عانا ەمەس, ەلىم دەگەن ەرلەردىڭ تاعدىرىن تالقان ەتكەن, جاس بوزداقتار قانىن توككەن قيلى زامان ەدى. سونداي اسىل ەر, قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆ جازىقسىز ايىپتالىپ, بىشكەكتىڭ تۇرمەسىنە قامالعاندا اراشاشى بولعان كىم؟ اعاسىنا حات جازىپ, قارلىعاش تىلەگىن جەتكىزگەن فاريزا وڭعارسىنقىزى بولاتىن. «تۇرمەگە حات» دەگەن ولەڭىن جازدى:
«... حات جازدىم بۇگىن سىزگە – شىدامادىم,
شەتىندە تۇرعاندايمىن قۇلامانىڭ.
بۇل حاتىم – جۇرەك ءسوزى قازاقتاعى
قارىنداس اتاۋلىنىڭ, مىڭ انانىڭ.
.... كەتپەدى, دالامىزدى زار مەكەندەپ,
شاراسىز جىگىتتەر ءجۇر, جاندا – كەرمەك:
«ماڭدايعا اسەكەڭدى سىيعىزباعان
قازاقتاي سورماڭداي ەل بار ما ەكەن», – دەپ.
... جۇماق بار جەر بەتىندە, تامۇق تا بار,
قورشايدى قوعام دەگەن الىپ قامال.
شارا جوق قارىنداستا, كەپتەر-جىرىم
كوڭىلىمدى سىزگە دەگەن الىپ بارار…»
قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك زاماندا مۇنداي ءسوزدى فاريزا اقىن باتىل ايتا الدى.
جانى – ارىنىڭ, ارى مالىنىڭ ساداعاسى فاريزا اپايدىڭ جارىق دۇنيەمەن قوشتاسىپ, كوز جۇمعانىنا ون جىل بولدى.
ءبىرتۋار اقىننىڭ رۋحى كوكتە شالقىسىن! ولەڭ-جىرىندا ادالدىق پەن ادىلدىكتىڭ ءدانى قالدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك ولجاسى.
گۇلتاس قۇرمانباي,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
