اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن زاڭگەر

بالالىق شاعى ارىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا وتكەن ءادىل سۇلتان­بەك ۇلى جاستايىنان العىر بولىپ وسەدى. وزىمەن تەتە وسكەن ءىنىسى ومار دا ورىسشاعا جەتىك بولعان. اكەسى سۇلتانبەك كۇنكورىس قامىمەن ويازدىڭ ارباسىن ايدايدى. ءوزى قاراپايىم جۇمىسشى بولسا دا بالالارىنىڭ ءبىلىم الىپ, قىزمەتكە ارالاسقانىن قۇپ كورگەن, تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ءبىلىمنىڭ العاشقى نەگىزىن ءوز اۋىلىنداعى مەكتەپتەن العان بالا ءادىل ون ءتورت جاسقا تولعاندا, اكەسى ونى ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە الىپ بارادى. العىر بالا مەدرەسەدە ۇزدىك وقىپ قانا قويماي, ءىزباسار ىنىلەرىنىڭ دە ءبىلىم الۋىنا ىقپال ەتەدى. ءىنىسى ومار مەن تۋىسقان ءىنىسى بەكجاندى وسى مەدرەسەگە وقۋعا تۇسىرەدى. ءوزى وقۋدى بىتىرگەن سوڭ تۇركىستان ويازدىعىنا ءتىلماش بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. 1917 جىلى تۇركىستان ويازدىعىنىڭ اتى وزگەرىپ «تۇركەستانسكي ۋەزدنوي كوميتەت» بولادى دا, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ءادىل سۇلتانبەك ۇلى تاعايىندالادى. وسىلايشا, جيىر­مانىڭ و جاق-بۇ جاعىنداعى بالاڭ جىگىت العىر­لىعىمەن, بىلىم­دار­لىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋىل-ەلدىڭ بەتكە ۇستار ازاماتىنا اينالادى. كەيبىر دەرەكتەردە ءادىل سۇل­تان­بەك ۇلى سول كەزدەرى تۇركىستان اتتى اسكەرىندە ساياسي باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ءنازىر تورەقۇلوۆپەن جا­قىن ارا­لاس­قان. ءوزى سياقتى العىر دا ءبى­لىم­پاز دوس­تارىنىڭ ىقپالى بول­عان شىعار, 1918 جىلى ءادىل سۇل­تانبەك ۇلى سىرداريا گۋبەر­نيا­سىنا, دوسى ابدۋللا جارمۇ­حام­مەدوۆ كات­تا­قورعان قالاسىنا ىشكى ىستەر مەكەمەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىن­­دا­لادى. 1921 جىلى ءنازىر تورە­قۇ­لوۆ تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعالىعىنا سايلانادى دا, ءادىل سۇلتانبەك ۇلى اراعا بىرەر جىل سالىپ وزبەك اسسر جوعارعى سوتى ورىس ءتىلى ءبولىمىنىڭ باستىعى بولادى. جاۋاپتى قىزمەتتى اتقارا ءجۇرىپ سول جىلدارى مەملەكەتارالىق شەكارانى بەلگىلەۋگە قاتىسىپ, تاشكەنت قالاسى شەكارانىڭ ارعى بەتىندە قالىپ بارا جاتقانىنا شىرىلداپ, ماسكەۋگە قايتا-قايتا حات جازادى. بىراق ونىڭ بۇل ارەكەتىنەن ەشقانداي ناتيجە شىقپايدى, قايتا شامادان تىس ۇلتشىلدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قارا تىزىمگە ىلىگەدى. كوپ وتپەي-اق بۇل «ەڭبەگى ەسكەرىلىپ», جوعارعى سوتتان شەتتەتىلەدى. الاي­دا ىسكەر ماماندى مۇلدەم جۇمىس­سىز قالدىرۋعا بولمايتىنىن ەسكەرىپ, حورەزم وبلىسىنىڭ سوتى رەتىندە تومەندەتىپ جىبەرەدى. قايدا جۇرسە دە ءوزىنىڭ ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدەن تايسالمايتىن, قايتا ونى وزىنە ومىرلىك مۇرات ەتكەن ءادىل سۇل­تانبەك ۇلى 1930-1931 جىلدار­دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرا­عان قاراعاندىنىڭ قازاقتارىنا كومەكتەسەدى. باس ساۋعالاپ بارا جاتقان كوش تاجىكستاننىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالسا كەرەك, وتىزدان استام تۇيەسى مەن بار بايلىعىن تاركىلەپ, وزدەرىن قاماپ تاستاعانىن ەستىگەندە, ارتتارىنان ىزدەپ بارادى. قۇزىرلى ورگانداردىڭ قولىندا قاماۋدا وتىرعان قانداستارىنا اراشا ءتۇسىپ, ءتيىستى باسشىلارىنا جولىعىپ, ۇزاق كەلىسسوزدەن كەيىن ءبارىن بوساتىپ الادى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, بوساپ شىققان كەرۋەنشىلەر جينالىپ كىم بوساتتىرعانىن, قالاي بوساعاندارىن ءبىلىپ, ءوزارا كەلىسىپ, وعان قۇرمەت كورسەتكەن دەسەدى. كەرۋەن باسى قاسىنا ەكى-ءۇش ادامىن الىپ, ءبىر تۇيەنى جۇگىمەن جەتەكتەپ ءادىل سوتقا بارادى. راحمەتىن ايتىپ: «سەن بولماساڭ ءبىزدى سوتتاپ, قامالىپ كەتە بەرەر ەدىك, مىنا تۇيەنى جۇگىمەنەن ساعان سىيعا بەرۋگە ۇيعاردىق, سەنى بىزگە قۇداي جەتكىزگەن شىعار», دەگەن ەكەن. سوندا ءادىل سۇلتانبەك ۇلى: «بىرىنشىدەن, ءبىز ۇكىمەتتىڭ ادامىمىز, ياعني قىزمەتىمىز ءۇشىن ۇكىمەت اقى تولەيدى. ەكىنشىدەن, ءوز قانداستارىمىزدىڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا ارىم جىبەرمەدى. «قاراعاندىلىق قازاقتار قاماۋدا وتىر ەكەن» دەگەندى ەستىگەننەن قالاي دا قۇتقارىپ قالۋدىڭ قامىنا كىرىستىك. ول ءۇشىن ەشقانداي قۇرمەت تە, سىي دا دامەتپەيمىن. قايتا ءوز قانداستارىما قىزمەت ەتكەنىمە قۋانىشتىمىن», دەگەن ەكەن. ار­نايى الا كەلگەن سىي-سياپاتىن اۋىل­داعى قينالىپ وتىرعان قانداس­تارعا ۇلەستىرىپ بەرۋگە كەڭەس بەرەدى.

قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ «تاشكەنتتى قازاققا قايتارامىن» دەپ جوعا­رى­عا حات جازۋدى توقتاتپايدى. سول كەزدەگى وقىمىستى, بەلسەندى ازاماتتار ءنازىر تورەقۇلوۆ, اب­دۋللا جارمۇحاممەدوۆ (قازاق ەن­تسيكلوپەدياسىندا يارمۇحام­مە­دوۆ دەپ جازىلعان) سۇلتانبەك قوجانوۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ, يسا اقىنبەكوۆ سياقتى باسقا دا ازاماتتارمەن تىعىز بايلانىستا ەل مۇددەسى ءۇشىن تىزە قوسىپ ارەكەت ەتكەن. ءادىل سۇلتانبەك ۇلى حورەزمنەن كەيىن جىزاق وبلىستىق سوتىنىڭ توراعالىعىنا اۋىستىرىلادى. اتالعان وبلىستا قىزمەت ەتكەن كەزىندە دە ادىلدىگىمەن اتى شىعىپ, ەل اراسىندا زور قۇرمەتكە بولەنگەن.

اۋىلداستارى ونىڭ ات باي­گەسىنە, ۇلتتىق ويىنداردى نا­سيحاتتاۋعا دا ەرەكشە قىزىعۋ­شى­لىق تانىتقانىن ايتادى. مال باعىپ وسكەن بالا عوي, ات ۇستاپ, كوكپار شاۋىپ, ء«ادىلدىڭ سارى اتى» دەگەن اتىن كوكپارعا قوسقان ەكەن. تاشكەنتتى قازاققا قايتارامىن دەپ تىنىمسىز جازا بەرگەن سوڭ, جىزاق وبلىسى سوت توراعالىعىنان شەتتەتىپ, «ماقتاارال دايىنداۋ» مەكەمەسىنە باسشىلىققا جىبەرەدى. 1937 جىلى ودان دا ءتۇسىرىپ, «حالىق جاۋى» دەپ قۋدالاپ, قاماۋعا الادى. نكۆد-نىڭ ۇشتىگى ۇزاق ۇستاۋعا قورقىپ, «ساۋاتتى, ورىسشا-قازاقشا تازا جازا دا, سويلەي دە بىلەدى, ءوزى زاڭگەر, زاڭدى جاقسى مەڭگەرگەن. بوساپ كەتەر بولسا, باسىمىزعا بالە بولادى», دەپ اتۋعا ۇكىم شىعا­رىپ, وتباسى, تۋىسقاندارىمەن قوشتاسۋعا دا مۇرشا بەرمەي, ەرتەسىنە اتتىرىپ جىبەرەدى. ادەتتە اتۋعا ۇكىم شىققان سوڭ وتباسى, تۋىس­قاندارىمەن قوشتاسۋعا ون-ون ەكى كۇن رۇقسات بەرەدى ەكەن. 1962 جىلى ماقتاارال, كيروۆ, جەتىساي اۋداندارى ون جىلعا وزبەكستانعا جالعا بەرىلۋىنە بايلانىستى 1964 جىلى وزبەك كسر-ءىنىڭ پروكۋراتۋراسى ءادىل سۇلتانبەك ۇلىن اقتاپ گازەتكە شىعاردى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ول كۇندەردى كورۋ باقىتى وعان بۇيىرماپتى. ەسىمى ەسكەرۋسىز قالىپ بارا جاتقان تۇلعانىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتە وتىرىپ, ونىڭ ەسىمىن جاڭعىرتىپ قويۋدى ءجون كوردىك. سولاردىڭ اتتارىن ەلگە دارىپتەپ, جاڭعىرتىپ, اۋىلعا, مەكتەپكە, كوشەگە بەرسەك, كەلەشەك ۇرپاققا كورسەتكەن ونەگەمىز بولار ەدى.

كامالبەك ورتاەۆ,

جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى