تاريحقا ءۇڭىلىپ, از-كەم اقپاراتتارعا شولۋ جاساپ, بايىبىنا بارىپ الساق, بۇل تۋىندىنىڭ نەگىزى تۇسىنىكتى.
ءحىح عاسىردا قازاقستان جايىندا ىزگىلىكتى ىستەر مەن ەڭبەكتەر قالدىرعان ورىس ساياحاتشىلارىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, ادەبيەتشىلەرى مەن شىعىستى زەرتتەۋشىلەردىڭ (وريەنتاليستەر, ۆوستوكوۆەد, تيۋركولوگتەر) قاتارى كوبەيە تۇسكەن زامان. سەبەبى ورىنبور, سەمەي, ماڭعىستاۋ, قازاقستاننىڭ باسقا دا ولكەلەرىنە ءوز ەركىمەن نەمەسە جەر اۋىپ كەلگەندەردىڭ اراسىندا حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىمەن تانىسىپ, ادەبي مۇراسىن جيناۋشىلار, جەكە اڭىزدىڭ, تاريحي وقيعانىڭ نەگىزىندە كوركەم شىعارما جازۋشىلار, جەكە ادامداردىڭ سۋرەتتەرىن سالىپ, ەلىمىزدىڭ مۋزىكاسىن زەرتتەۋشىلەر از بولماعان. ولار – ەسىمدەرى الەمگە ايگىلى ا.س.پۋشكين, ۆ.ا.جۋكوۆسكي, ل.ن.تولستوي, گ.ۋسپەنسكي, ۆ.گ.كورولەنكو, گ.زەلەنسكي, ا.پ.كريۋكوۆ, ن.ن.مۋراۆەۆ, ۆ.ي.دال, ي.ا. كرىلوۆ, ت.گ.شەۆچەنكو, م.ي.ميحايلوۆ, ۆ.ا.ۋشاكوۆ, ف.م.دوستوەۆسكي, س.ف.دۋروۆ, ە.پ.ميحاەليس, ا.ن.پلەششەەۆ, ن.ۋسپەنسكي, ا.ا.يۆانوۆسكي, پ.ن.راسپوپوۆ, ن.گ.حلۋدوۆ, ا.زاتاەۆيچتەر ەدى.
ورىس عالىمدارىنىڭ جيناپ, زەرتتەگەن ماتەريالدارى, جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى قازاق دالاسىنا شىققان ەكسپەديتسيامەن عانا شەكتەلمەگەن, ولار عىلىمي-زەرتتەۋ, مادەني-اعارتۋ, ولكەتانۋ مەكەمەلەرىن ۇيىمداستىرۋشىلار دا بولعان.
ماسەلەن, 1845 جىلى لەۆشين مەن ءدالدىڭ باستاماسىمەن ومبى, ورىنبور, سەمەي قالالارىندا ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ بولىمشەلەرى اشىلادى. 1854 جىلى وسى قوعامعا ش. ءۋاليحانوۆ مۇشەلىككە سايلاندى. ال ابايدىڭ دوسى ە.پ. ميحاەليس سەمەيدە وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتىن ۇيىمداستىردى. 1876 جىلى اباي ونىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى بولىپ سايلانادى جانە ولكەتانۋ مۋزەيى مەن گوگول اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانا اشىلادى. سول تۇستا ورىنبوردا دالمەن بىرگە باسقا دا عالىمدار «عىلىمي ارحيۆ كوميسسياسى» وزدەرىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن جولعا قويعان دا بولاتىن.
ورىس ادەبيەتىندە العاش رەت جازىلعان, پوۆەست قازاق ومىرىنەن الىنعان كوركەم ادەبيەتتەگى ەڭ ۇزدىك تۋىندى ەدى. جازىپ قالدىرعان اتى-ءجونى ۆلاديمير دال, اتاقتى ورىس عالىمى, الەمگە ايگىلى ءتورت تومدىقتىڭ اۆتورى. 1845 جىلى فرانتسۋز تىلىندە پاريجدە باسىلىپ شىققان «بيكەي مەن ماۋلەن» اتتى پوۆەستى بولعان وقيعا ىزىمەن جازىپ, ورىس حالقىنا قازاق ءومىرىن العاش تانىستىرعان.
1833-1844 جىلدار ارالىعىندا ورىنبور ولكەسىندەگى شەكارا كوميسسياسىنىڭ ءارحيۆىن زەرتتەپ, ەل ارالاپ, تاريحتاعى اتى قالعان ادامدارمەن كەزدەسىپ, قازاق ەلى جايلى كوپتەگەن ماتەريال جيناپ, جازىپ قالدىرعان. جولداسىنا جولداعان حاتىندا: «جازدى قىر ساحاراسىندا وتكىزەمىن, اۋىلمەن بىرگە كوشىپ جۇرەمىن. جايلاۋ سونداي جاقسى, ءتىپتى كەتكىڭ كەلمەيدى», - دەپ جازادى. ءتىلىمىزدى جاقسى مەڭگەرگەن عالىم جەرگىلىكتى حالىقپەن, يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلارمەن پىكىرلەسىپ وتىرعان جانە اتاقتى پوۆەستەگى بيكەي – تانا رۋىنىڭ بەلگىلى باتىرى ەسەنگەلدى ءجانمۋرزيننىڭ ۇلى تۋراسىندا باياندايدى. تانا رۋى بيكەي ارقىلى ورىستارمەن دوس بولىپ, بەكىنىسكە تاياۋ جەردە كوشىپ جۇرەدى. ال بيكەي ەرلىككە, باتىلدىققا, ات ۇسىندەگى ويىنعا شەبەرلىگىمەن وزگەلەردەن وقشاۋلانادى جانە قۇلدىققا قارسى شىعادى. سوندىقتان دا رۋ باسشىلارى دا, ۇرى بارىمتاشىلار دا بيكەيگە قاستىق جاساپ, ولتىرمەك بولادى. بيكەي اتاستىرعان قىزىنا ەمەس ماۋلەناعا عاشىق بولىپ, شاڭىراق قۇرادى. دەسە دە بيكەيدىڭ تۋعان اعاسى جانكۇشىك اتا-ءداستۇردى بۇزدىڭ دەپ ءىنىسى بيكەيدى ازاپتاپ ولتىرەدى. امەڭگەرلىك زاڭمەن باۋكەسپە قايىناعاسىنا بەرمەك بولعان دا ماۋلەنا قاشىپ قۇتىلىپ, ورالعا, ونان سوڭ ورىنبورعا, گۋبەرناتورعا بارىپ, اراشا سۇراپ, ءوزىن اقتاپ, كۇيەۋىن جانكەشتىلىكپەن ولتىرگەن جانكۇشىكتى جازاعا تارتۋىن سۇرايدى.
الايدا قاندى كەك رۇقسات ەتپەي, شەشەك ەپيدەمياسىمەن اۋىرىپ, اۋىر حالدە جاتقان ماۋلەنانى تۋىستارى تاستاپ كوشىپ كەتەدى. نەبارى 22 جاسىندا كوشتە قالىپ, 1832 جىلدىڭ جاز ايىندا اۋىر حالدە دۇنيەدەن وتكەندىگى جان-جاقتى باياندالىپ جازىلعان.
دەسە دە, بۇل وقيعا بۇگىنگە دەيىن عالىم ءارى جازۋشىنىڭ ەڭ تانىمال شىعارماسى بولىپ قالا بەرەدى. دالانىڭ «رومەو مەن جۋلەتتاسى» دەگەن اتقا يە ماحاببات حيكاياسى زامانداستارىن باۋراپ الادى. ەۋروپا جۇرتشىلىعى ءدالدىڭ شەبەر تىلىنە, بەيتانىس دۇنيەنى تانىستىرعانىنا ريزا بولىپ, ادەبيەتتانۋشىلار جوعارى باعالاعان. ماحاببات حيكاياسىمەن تانىسىپ, وقىپ شىققان بەلينسكي مەن تۋرگەنەۆ گازەت-جۋرنالدارعا ماقالالار جازىپ, جاعىمدى پىكىر بىلدىرگەن.
سونىمەن قاتار بۇل اڭگىمەنىڭ ەتنوگرافيالىق قۇندىلىعى زور, ويتكەنى قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپتارى مەن شەكارالىق ورىنبورعا كەلۋلەرى, ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ ولارمەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي باياندالعان تۋىندى. اڭگىمەدەن وقىرمان باستى كەيىپكەرلەردىڭ كەرەمەت پورترەتتەرىن عانا ەمەس, ورىنبور اكىمشىلىگى وكىلدەرىنىڭ قىزمەت ىستەرىندەگى ۇنەمى كەزدەسۋگە ءماجبۇر بولعان كوپتەگەن ادامداردىڭ بەينەلى سۋرەتتەرىن دە كورۋگە بولادى. وقيعانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – اۆتوردىڭ حالىققا دەگەن سەنىمدىلىگىندە جاتىر.
ويتكەنى اۆتور دالمە-ءدال سۋرەتتەپ, قاز-قالپىندا جەتكىزگەن. قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمدىق قاعيداتتارى مەن ونىڭ قۇندىلىق باعدارلارىنا قاتىستى اڭگىمەدەن ەڭ قىزىقتى ۇزىندىلەرگە ەگجەي-تەگجەي توقتالا وتىرىپ جازىپ, جەتكىزگەن. «قازاق ءماتىنىنىڭ» جانرلىق ارتۇرلىلىگى تۇرعىسىن جانە تۇلعا مەن قوعام تاقىرىبى دال شىعارماشىلىعىنداعى نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ وزەگى بولعانىن دا اڭعارۋعا بولادى. ورىس ادەبيەتىن قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىمەن قابىسقان رۋحاني تاجىريبەلىك تۋىندىلارمەن بايىتتى دەپ ايتۋعا بولادى جانە وقىرماندارىن كەيىپكەرلەرىمەن باۋلىپ, وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن تۋدىرا العان عالىم-جازۋشى.
ءبىر قىزىعى, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىناعى سيرەك قورعا «بيبليوتەكا حپتۋ مۆد» جانە «بيبليوتەكا نار.كوميس.ۆن.دەل. جك. ۆ.پ.و. ن.ك.ۆ.د. دم. كۋيدىشەۆا», «تسەلينا بيبليوتەكا» دەگەن مورلەرمەن تۇسكەن 10 تومدىقتىڭ 7-تومى.
«پولنوە سوبرانيە سوچينەني ۆلاديميرا داليا (كازاكا لۋگانسكاگو). پەرۆوە پوسمەرتنوە پولنوە يزدانيە, دوپولنەننوە, سۆەرەننوە ي ۆنوۆ پروسموترەننو پو رۋكوپيسيام. توم سەدموي. پوۆەستي ي راسكازى. يزدانيە توۆاريششەستۆا م.و. ۆولف. س. پەتەربۋرگ-موسكۆا, 1898» دەپ كورسەتىلگەن. 354 بەتتەن تۇراتىن كىتاپتىڭ مازمۇنى دا تارتىمدى. جالپى, قازاق تاريحى مەن تىنىس-تىرشىلىگى جانە ءداستۇرىن قامتىعان بۇل توم وقىرماندى زەرتتەۋگە شاقىرىپ تۇرعانداي.
ءمولدىر تولەپباي,
ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قىزمەتكەرى
