سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
كاتونقاراعايلىق اقساقالدار بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قايدان پايدا بولعانىنا اڭ-تاڭ. پايدا بولعانى بىلاي تۇرسىن, جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن تۋريستەردىڭ ساناسىنا ءسىڭىستى ەتىپ جىبەرگەن.
شىڭعىستاي اۋىلىنىڭ تۇسىنان مارقاكولگە اساتىن اسۋدى «ستارواۆستريسكايا دوروگا» دەپ ءجۇر قازىر. ونى اۋىل تۇرعىندارى الىمساقتان يرەك دەيتىن. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اۋستريا-ماجار تۇتقىندارى سول جولدى قايلا-كۇرەكپەن قاشاپ شىققانىن جوققا شىعارمايمىز. ول راس. بىراق تۇتقىندارعا دەيىن دە ءدال سول جەردە سوقپاق بولعان. اۋىل مالشىلارى جايلاۋعا شىققان, مارقاكول, ودان ءارى قىتاي اسقان. تاۋدى قابىرعالاي جاتقان تاۋ جولى ەتەكتەن يرەلەڭدەپ كورىنىپ تۇرادى. سول ءۇشىن دە يرەك اتالعان.
– جەر-سۋ اتاۋلارىنا مۇقيات قاراماساق, سان سوعىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ءبىر جىلدارى ن.بلوح دەگەن مامان «كاتونقاراعاي» ۇلتتىق تابيعي پاركىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە سارىمساقتى باعىتىنداعى جول باعىت بويىنا كىلەڭ ورىسشا ات قويىپ, كارتا جاساعان. ول مامانمەن مەن سوتقا دەيىن بارا جازداپ, اياعىندا قاشىپ قۇتىلىپ ەدى. قازىردە سوندايلار قايتا شىعا باستادى. بۇل جەردە ۇلتتىق پاركتىڭ قىزمەتكەرلەرى تياناقتى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. مەنىڭ بىلۋىمشە, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن پاركتىڭ مينيسترلىككە جىبەرگەن كارتاسىندا ورەل اۋىلى ورەل بولىپ كەتكەن. ەندى ونداي نەمقۇرايدىلىققا جول بەرۋگە بولمايدى. بۇرىنعى قاتەلەرىمىزدى تۇزەتەتىن ۋاقىت كەلدى, – دەيدى ارداگەر جۋرناليست جانىبەك قىزىر. التايدىڭ ەڭ بيىك شىڭى – مۇزتاۋ. ايبارلى شىڭ. بيىكتىگى تەڭىز دەڭگەيىنەن 4 506 مەتر. سول تاۋدىڭ بوكتەرىندەگى ءۇش شىڭعا تۋروپەراتورلار بولسا كەرەك, «ۆەرا, نادەجدا, ليۋبوۆ» دەگەن ايدار تاعىپتى. ال مۇزتاۋدىڭ ەتەگىندەگى قاراكولدى «يازەۆايا» دەپ كەتتىك. بۇيتە بەرسەك, رەريحتەر مەن ساپوجنيكوۆتەر قويىپ كەتكەن اتاۋلاردى قايتا ءتىرىلتىپ, تاريحي اتاۋلاردان مۇلدەم ايىرىلىپ قالامىز. جازۋشى الىبەك اسقاروۆ ايتقانداي, رەريحتەر ءور التايدىڭ قويىن-قونىشىن زەرتتەگەندە قازاقتىڭ قويشىسىمەن سويلەسپەگەنى انىق. ايتپەسە, تۇپكى اتاۋلاردىڭ قايماعى بۇزىلماس ەدى.
سول سەكىلدى ءتۇۋ بيىكتەن قۇلاپ اعىپ, راحمان كولىنە قۇيىپ جاتقان سارقىرامانى «كوسا ۆەرنويكي» دەپ ءجۇر. ءتىپتى كولدى كەشىپ وسكەن, رادون سۋىن ءىشىپ وسكەن جەرگىلىكتى جۇرت تا تىلدەرىن بۇراپ, ۆەرونيكانىڭ بۇرىمىنا تەڭەگەن. ۆەرونيكانىڭ كىم ەكەنىنە دە باس قاتىرىپ جاتقاندارى شامالى. شىنتۋايتىنا كەلسەك, گەوگرافيالىق اتاۋى – راحمان سارقىراماسى. ونى بەسەنەدەن بىلەمىز. تۋريستەردىڭ تابانى تيگەن جەردىڭ اتاۋى جاڭارىپ سالاتىنى نەسى؟ بيىلعى تۋريستىك ماۋسىمدا عانا كاتونقاراعايعا 119 مىڭ ساياحاتشى كەلىپتى. دەمەك وسىنشاما ءتۋريستى جولدان اداستىرماساق تا, جەر-سۋ اتاۋلارىنان اداستىردىق دەي بەرىڭىز. ۇلتتىق يدەولوگيا قايدا؟ ءيا, ايتامىز, جازامىز. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قايسى؟ جاس تۋريستەر دە بۇل ماسەلە شىمبايعا باتاتىندىعىن ايتقان. شەشۋ جولىن دا ۇسىنعان.
– تۋريزم سالاسىندا سەرپىلىس بار. دەگەنمەن كاتونقاراعاي, مارقاكول, كۇرشىم وڭىرلەرىندە ينفراقۇرىلىم وتە باياۋ دامىپ كەلەدى. جولدىڭ جاعدايىن ايتىپ, جازىپ جاتىر. ونىڭ ءبارى ۋاقىت وتە تۇزەلەتىن شىعار. بىراق ءبىز تاريحي اتاۋلاردان ايىرىلىپ قالماۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن كولدىڭ كوپشىلىك باراتىن تۇسىنا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, تاقتايشاعا نەگىزگى اتاۋىن جازىپ قويۋىمىز كەرەك. ەگەر ناقتى اتاۋى بولماسا, زەرتتەيىك. تۋروپەراتورلار مامانداردى دا كۋرستان وتكىزۋ كەرەك, – دەيدى جاس ساياحاتشى ايدانا التايبەكقىزى.
ۇسىنىس ورىندى سەكىلدى. ماسەلەن, «كوسا ۆەرونيكي» دەپ جۇرگەن سارقىرامانىڭ كورىكتى تۇسىنا, كوپشىلىك سۋرەتكە تۇسەتىن تۇسقا تاقتايشا ورناتىپ, «راحمان سارقىراماسى» دەپ قويساق, ەشكىم باسقا ايدار تاعا الماس ەدى. بۇل ۇسىنىستى تۋريزم باسقارماسى ماماندارى دا قولداعان. سول سەكىلدى قاراكولدىڭ جارق ەتىپ كورىنگەن تۇسىنا دا تابيعاتپەن ۇندەسەتىن ديزايندا دۇرىس اتاۋىن باسىپ قويعان ءجون. ايتقانداي, قازاقستاننىڭ ەڭ شىعىس نۇكتەسىندە شاڭگەن كولى بار. ءاپ-ادەمى قازاقشا اتاۋ سەكىلدى. الايدا نەگىزگى اتاۋى – بۇقتىرما كولى. بۇقتىرما وزەنى دە سول ماڭايدان باستاۋ الادى. شاڭگەن ءسوزى قايدان شىقتى دەيسىز عوي. توقەتەرى 1745 جىلى تۋعان رەسەيدىڭ ساياحاتشىسى پەتر يۆانوۆيچ شانگيننىڭ قۇرمەتىنە وراي «شانگين» اتالىپ كەتكەن. ءبىز ونى تىلگە يكەمدەپ, شاڭگەن دەدىك. ينتەرنەتتەگى دەرەكتەرگە قاراساق, ول كىسى التايدىڭ قويىن-قونىشىن ارالاپ شىققان دارىگەر, گەوگراف, زوولوگ, بيولوگ مامان ەكەن. سوندىقتان دا بۇدان بىلاي كولدەنەڭ اتاۋلاردان ارىلىپ, ءتۇپ-توركىنىن زەرتتەپ الساق ءجون. جالپى جەر-سۋ اتاۋلارىنا اباي بولماساق, تۋريستىك وپەراتورلار تابيعاتپەن تانىستىرۋدى عانا ەمەس, ۇلكەن يدەولوگيالىق جۇمىس تا جۇرگىزىپ ءجۇر.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى
