كونفەرەنتسيادان ءبىر كۇن بۇرىن تۇركى الەمىنىڭ تۇگەلدىگى ءۇشىن ءومىرىن سارپ ەتكەن ۇلت ارداقتىسىنىڭ كىندىك قانى تامعان نارشوقىدا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلىپ, سۇلۋتوبە اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اۋماقتا ۇيىمداستىرىلعان بۇل ءىس شوقاي رۋحىن قۇرمەتتەۋدىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى. ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ راسىمىندە تۇركيانىڭ ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدىۋاقاپ قارا كۇللى تۇركىنىڭ بىرلىگىن كوكسەگەن قايراتكەر ەڭبەگى شەت مەملەكەتتەردە جوعارى باعالاناتىنىنا ايرىقشا توقتالدى. «قاي ۇلتتا دا قايراتكەر بار. بىراق سولاردىڭ ىشىندە سىرتتا دارىپتەلىپ جاتاتىندار تىم از. مۇستافا شوقاي – سونداي ساناۋلىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ تۇركى يدەياسىنان بولەك ادامگەرشىلىگىنە دەگەن ريزالىق رەتىندە فرانتسۋز جۇرتى استاناسىنىڭ تورىنەن ەسكەرتكىش ورناتىپ, رۋحىنا قۇرمەت تانىتتى», دەيدى عالىم.
ەسكەرتكىش بەلگىنىڭ اشىلۋىندا قازاقستانجازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ كەزىندە وسى نارشوقىدان باستاپ نوجان سيۋر مارنعا دەيىن قايراتكەر ىزىمەن ءجۇرىپ وتكەن كەزىن ەسكە الدى. ودان ءارى دە بەرلينگە دەيىن شوقاي جولىمەن ساپار شەككەن ول ايگىلى تۇلعانىڭ ومىرىنە قاتىستى ەلەۋسىز دەرەكتى دە ەسكەرۋسىز قالدىرماي تاسپالاعان قالامگەر. وسى ارقىلى شوقايتانۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اقىن «مۇستافا شوقاي» اتتى تاريحي دراما اۆتورى.
ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعا رۋحىنا ارنالعان ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – قوعام قايراتكەرى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى «مۇستافا شوقاي» عىلىمي ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ابدىجالەل باكىر.
– تاريحي تۇلعانىڭ كىندىك قانى تامعان نارشوقى توپىراعى 133 جىلدان كەيىن, شىن مانىندە, تاريحي وقيعاعا كۋا بولىپ وتىر. بۇل مەنىڭ ارمانىم ەدى, ءساتى بۇگىن تۇسكەن ەكەن. وسى ءۇشىن دە ەسكەرتكىش تاستى ورناتقان قايراتكەردىڭ ۇرپاعى گۇلبارشىن زايىروۆاعا, سوناۋ قيىردان ءبىزدىڭ نيەتىمىزدى قولداپ كەلگەن ابدىۋاقاپ قاراعا, بابامىزدىڭ جولىن جاڭعىرتقان قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ باۋىرلارىما, باستامانى ءىلىپ اكەتكەن بارشا اعايىنعا العىس ايتامىن, – دەدى ابدىجالەل قوشقار ۇلى.
«تۇتاس تۇركىستان تاۋەلسىزدىگىن تۋ ەتكەن الاش ارداقتىسى مۇستافا شوقاي 1890 جىلى 25 جەلتوقساندا دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن جازۋ تۇسكەن الىپ تاستىڭ ءبىر قاپتالىندا قايراتكەردىڭ كۇرەسكە تولى ءومىرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ اتى-جوندەرى جازىلعان. وسى كۇنى سۇلۋتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «جانازار باتىر» كەسەنەسىندە مۇستافا شوقاي ارۋاعىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
كەلەسى كۇنى جالعاسقان «مۇستافا شوقايدىڭ مەملەكەتشىلدىك مۇراتى: تاريحي تاعىلىم مەن ساباقتاستىق» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا قايراتكەر ەڭبەكتەرىندەگى يدەيالاردىڭ تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسى مەن قازىرگى ادىلەتتى قازاقستان مۇراتتارىمەن ساباقتاستىعى عىلىمي تۇرعىدا تالداندى.
جيىندا وبلىستىق ءماسليحات توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ناۋرىزباي بايقاداموۆ حح عاسىردا ايتىلعان مۇستافا شوقايدىڭ ماڭگى ولمەس يدەيالارى – بۇگىنگى تۇركى مەملەكەتتەرى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى جانە دەموكراتيالىق ەل رەتىندە ورنىعۋى مەن دامۋىنىڭ, جاڭعىرۋى مەن جاڭارۋىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جيىندا ۇعا اكادەميگى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلدى «مۇستافا شوقاي اماناتىنىڭ بۇگىنگى ۇلتتىق جادتاعى كورىنىسى تۋرالى» اتتى بايانداماسىندا مۇستافا شوقاي ۇلگىسى تۇركى حالىقتارى ءۇشىن ماڭىزىن ەشقاشان جوعالتپايتىنىنا توقتالدى. ۇلى قايراتكەردىڭ زامانداسى, ۋكراينانىڭ ەميگراتسياداعى ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ا.يا.شۋلگيننىڭ مۇستافا شوقايدىڭ ولىمىنە بايلانىستى ايتقان «تۇركىستان باتىر تۇلعالارىنا ءوز جەرىندە ەسكەرتكىش قويار-قويماسىن بىلمەيمىن, بىراق مۇستافانىڭ تۋعان ەلى ءوز جۇرەگىندە وعان ەشۋاقىتتا توزبايتىن ەسكەرتكىش قوياتىنىنا سەنەمىن» دەگەن ءسوزىنىڭ اقيقاتقا اينالعانىن ايتقان عالىم كونفەرەنتسيا قارساڭىندا وبلىس اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆپەن كەزدەسۋدە ەسكەرتكىش بەلگى قويىلعان نارشوقى ايماعىن تۋريستىك نىسانعا اينالدىرۋ, وبلىس ورتالىعىنا ماريا شوقايعا بەلگى قويۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقاندارىن جەتكىزدى.
ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدىۋاقاپ قارا «مۇستافا شوقايدىڭ پانتۇركيزم, تۇران مەملەكەتى جانە تۇركى بىرلىگى تۋرالى پايىمداۋلار مەن تۇجىرىمدار» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. بىلتىر قايراتكەردىڭ وسىدان 100 جىلدان استام بۇرىن جازىلعان ماقالالارىن فرانتسۋز تىلىندە كىتاپ قىلىپ شىعارعان عالىم وسى جىلى تۋىندىنى تۇرىك, قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىپ, ول تاياۋدا عانا باسپا ءجۇزىن كورىپتى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قاھرومون رادجابوۆ «مۇستافا شوقاي جانە تۇركىستانداعى جاديدتىك قوزعالىس» اتتى بايانداماسىندا مۇستافا شوقاي يدەياسىنىڭ وزبەك ەلىنىڭ قايراتكەرلەرىنە تيگىزگەن ىقپالىنا توقتالدى. كۇتاحيا دۋملۋپىنار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, PhD ۆەدجيحي سەفا فۋات حەكيموعلى «مۇستافا شوقايدىڭ 1930 جىلدارداعى جاپونيا, قىتاي جانە شىعىس تۇركىستان تۋرالى پىكىرلەرى», قاجىبايرام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, PhD حۋليا كاساپوعلى چەنگەل «الاش رۋحى», اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قاسىمحان بەگمانوۆ «نارشوقى – تاريحي مەكەن, مۇستافا شوقاي جولىنىڭ باستاۋى نەمەسە «شەرلى تۇركىستان» داستانىنىڭ تۋى», قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى «مۇستافا شوقاي» عىلىمي ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ابدىجالەل باكىر «مۇستافا شوقاي: تاۋەلسىزدىكتى تۋ ەتىپ, ۇلتتىقتى ۇلىقتاعان» تاقىرىبىندا باياندامالار جاسادى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدىۋاقاپ قارانىڭ «كەڭەس وداعىنىڭ تۇركى الەمى ساياساتى. مۇستافا شوقاي» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى مەن اكادەميك مامبەت قويگەلدىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2022-2023 جىلدارى جارىق كورگەن «الاش ءىسى. 1920-1930 جىلدارى وگپۋ جۇرگىزگەن جاساندى تەرگەۋ ءىسىنىڭ قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارى» اتتى كىتاپتار تانىستىرىلىمى جاسالدى.
كونفەرەنتسيا «مۇستافا شوقاي فەنومەنى جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگى», «مۇستافا شوقاي مۇرالارى – ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاينار كوزدەرى», «مۇستافا شوقاي مۇرالارى وتاندىق جانە شەتەلدىك زەرتتەۋلەردە» تاقىرىبىنداعى سەكتسيالىق جۇمىستارعا جالعاستى.
قىزىلوردا
