مۇندايدا «ادەبي ءتىلدىڭ نورماسى» دەگەندى كىم ويلاپ تاپتى؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىنى دا زاڭدى. وركەنيەتتى ەلدەردە ءتىلدىڭ ستاندارتى بولعان جانە ول قوعام مۇشەسىنىڭ بارىنە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن. ايتايىن دەگەنىمىز, ىزگى نيەتتەن تۋعان وسىنداي ەرەجەنىڭ ءبارى بىزدە ونىڭ تىيىم سالاتىن تۇرىنە اۋىسىپ كەتكەن. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى, بەلگىلى ءبىر وڭىردە عانا ايتىلاتىندىقتان, ەكىنشى, زامانىمەن بىرگە ارحايزمگە اينالىپ كەتكەندىكتەن, ءۇشىنشى, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپ قانا قولداناتىندىقتان, ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىنا ساي ەمەس دەپ تانىلعان سوزدەر بار. راس, مەن ءتوندىرىپ ايتقان سياقتى كورىنۋىم مۇمكىن, بىراق كوپ ءسوزدىڭ ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىنا بولا قولدانىلماي كەتكەنى وتىرىك ەمەس. ايتپەسە, اباي قولدانعان «باستاۋ», «جەيدە» دەگەن سوزدەردى نەگە قولدانباي كەتتىك؟ ءوز باسىم وسى جاسقا كەلگەنشە قاۋدىرلاعان «شالبار» دەگەن ءسوزدى بويىما سىڭىرە الماي-اق قويدىم. ءتىلىمنىڭ ۇشىندا ۇنەمى «سىم» دەگەن ءسوز تۇرادى, بىراق جازعاندا «شالبار» دەپ جازامىن. ويتكەنى ادەبي ءتىلدىڭ نورماسى جازىلماعان زاڭ سياقتى وزىنەن ءوزى ءتىلىمدى كۇرمەي بەرەدى.
ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىندا عانا ەمەس, ءتىل ەرەجەلەرىندە دە تىيىم سالۋعا بەيىم بىرجاقتىلىق بار. كەيدە «بىزدەر» دەپ ايتۋىن ايتقانمەن, جازعاندا «بىزدەر» دەپ جازساڭ باسىڭ داۋعا قالادى. ونسىز دا كوپشە تۇردە بولعاندىقتان, كوپتىك جالعاۋ جالعاۋعا بولمايتىنىن تۇسىنبەيتىن توپاس ەمەسسىڭ. بىراق باسقاسى باسقا, وسى «بىزدەر» دەگەن ءسوزدىڭ تىلگە ورالا بەرەتىن ءبىر سيقىرى بار. مىسالى, ءسوزىن ەسەنقۇل جاقىپبەك, سازىن قادىرعالي كوبەنتاي جازىپ, ءانىن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ ورىندايتىن:
«بىزدەر, بىزدەر پاتشادان دا پاڭدارمىز,
بىزدەر, بىزدەر بىرەۋلەرگە ارمانبىز.
باردى بار دەپ, جوقتى جوق دەپ جاسىرماي,
باقىتىنان قاشىپ جۇرگەن جاندارمىز.
بىرەۋلەردىڭ وعى جوق بوپ اتارعا,
بىزدەر ءجۇرمىز قاتەرلى ءبىر ساپاردا»,
دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارىنداعى «بىزدەردى» ء«بىز» دەپ وزگەرتسەك نە بولادى؟ اۆتور بۇل ءسوزدى ولەڭ جولى مەن بۋىن سانىن تولتىرۋ ءۇشىن عانا كوپتىك جالعاۋمەن جازباعان شىعار؟ كوڭىل كوزىمەن عانا كورىپ, جۇرەكپەن عانا سەزىنەتىن ءبىر بوياۋى بولعان سوڭ سولاي جازىپ وتىر ەمەس پە؟
وسى «بىزدەردى» «ۇلپىلدەك» دەگەن رومانىمىزدا ءبىز دە قولدانىپپىز:
«قانىمدا بار تاعىلىق,
مازامدى الدى تاعى ۇلىپ,
اڭىزداعى ۇل ەرتكەنى,
تۇسىمدە ءجۇر كوكبورى,
تىرىلگەندەي ءمارت اڭىز,
بىزدەر بىرگە جورتامىز...»
ءبىلىپ تۇرىپ ۇرىنعان سياقتىمىز. وسىنى ء«بىز دە بىرگە جورتامىز» دەپ تۇزەسەك قايتەر ەدى؟ وندا بىردەڭە جەتپەگەندەي كوڭىلىمىز قوڭىلتاقسىپ قالار ەدى. نەگە؟
ويتكەنى «بىزدەر» دەگەن سوزدە جيناقتاۋشى وبراز بار. ءتىلدىڭ ەرەجەسىنە باعىنباي تۇرعانى سودان. كوركەمدىك تۇرعىدان رومانتيكالىق جانە رەاليستىك وبراز بولسا, بۇل سونىڭ رومانتيكالىق تۇرىنە جاتادى.
كۇمان كەلتىرگەندەرگە تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «اقبوزات» رومانىندا, پوەزيادا ەمەس, پروزادا «بىزدەر» دەپ جازعانىن مىسالعا كەلتىردىك. سوندا ولار «قاراتاۋ» مەن «قارويدى» جازعان تاكەندى ء«تىل بىلمەيدى» دەپ شىقتى. نەگىزى, ءتىل ەرەجەسى دە تىيىم سالۋ ءۇشىن ەمەس, ءتىلدى ۇيرەتۋ ءۇشىن جاسالسا كەرەك.
ال ادەبي ءتىل نورماسىنىڭ ماسەلەسى بۇدان دا كۇردەلىرەك. قازىر قاراپ وتىرساق, جىراۋلاردىڭ تىلىندەي ەركىن ءتىل ەشۋاقىتتا بولماعان ەكەن. ءتىلدىڭ ەركىندىگى بىرتە-بىرتە شەكتەلىپتى. جازبا ءتىلدىڭ دامۋىمەن بىرگە قاساڭدانىپتى. بالكىم, ونداي كەزەڭدەردەن ءوتۋى زاڭدى دا شىعار. كوپتەگەن كىرمە ءسوزدىڭ ءبىزدىڭ تىلىمىزگە بەيىمدەلۋىن قۇپتاۋعا دا بولاتىن بولار. بىراق جەرگىلىكتى ءسوزدىڭ ءتىلىمىزدى بايىتۋعا كەرەك بولماي قالعانى ويلانتادى. بۇل ارادا «كەڭ تۇردە» دەپ ايتۋعا دا جاسقاناسىڭ. سەبەبى تىلىمىزدەگى ديالەكتىنىڭ جۇتاڭدىعى دالانىڭ كەڭدىگىمەن, ءبىر قيىردىڭ ەكىنشى قيىردان الىستىعىمەن ەمەس, حالىق سانىنىڭ از-كوپتىگىمەن دە ولشەنسە كەرەك. ايتپەسە, ءبىر ايماعى ەكىنشى ايماعىن جوبالاپ تۇسىنەتىن ەلدەر دە بار كورىنەدى. ءتىپتى ولاردىڭ ادەبيەت تاريحىندا تازا ديالەكتىمەن جازىلعان شىعارمالار دا بولعان دەسەدى. مىنە, سونداي جاعدايدا بار تاراپقا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءتىل ستاندارتى جاسالعان سياقتى. بىراق «شىعارماڭدى مىنا ۇلگىدە جازاسىڭ» دەگەن نورما بولعانىن وقىمادىق تا, ەستىمەدىك تە.
ءسويتىپ, ءبىز ءوزى جۇتاڭ ديالەكتىنى, اسا كوپ تە ەمەس كونە سوزدەردى, ءار سالادا كەزدەسەتىن ساناۋلى جارگونداردى ەسەپتەن سىزدىق تا تاستادىق. ويتكەنى كىم ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىن ساقتاسا, سونىڭ ءتىلى تازا دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. سىنشىلار جەكەلەگەن سوزدەر عانا ەمەس, سويلەمدەردىڭ دە ءبىرىزدى بولۋىن تالاپ ەتۋدىڭ ءسال-اق الدىندا تۇردى.
مىسالى, ورالحان بوكەي «جەسىر ايەلدىڭ مۇڭدىقتى باسى قالدى...» دەپ جازىپتى. وراعاڭنىڭ ءسوز ساپتاۋى وسىنداي ەدى عوي. اناسى كۇليا دا وسىلاي شەشەن سويلەيتىن دەسەدى. دەمەك, اناسىنىڭ اتا-باباسى دا سولاي سويلەيدى دەگەن ءسوز. بۇل جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى عانا ەمەس, جەرگىلىكتى ەرەكشەلىگى دە. ياعني التايلىق, تۇركىلىك سارىن, سونىڭ ەلەمەنتتەرى دەسە دە بولادى. عابيت مۇسىرەپوۆ اتاقتى «اۆگيدىڭ ات قوراسىنان باستاساق» دەگەن ماقالاسىندا وسى سويلەمدى سىناپ, وراعاڭا وبال جاساعان سەكىلدى. ءوزىڭىز دە قايتالاپ ءبىر وقىڭىزشى: «جەسىر ايەلدىڭ مۇڭدىقتى باسى قالدى...», – «بايى ءولىپ, بار ۋايىمىمەن جالعىز قالدى» دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇرعان كەرەمەت سويلەم ەمەس پە؟ مۇنى وسى سويلەمدى سىناعان عابەڭنىڭ ءوزى دە جاقسى تۇسىنگەن.
ء«سىزدىڭ ايتايىن دەگەنىڭىز: «ەرى ءولىپ جەسىر قالعان مۇڭدى ايەل جالعىز قالدى» ەمەس پە؟» دەيدى.
بىراق سىناپ وتىرعان سەبەبى, ورالحان بوكەيدىڭ جازۋى باسقالاردىڭ جازۋىنداي ءبىرىزدى بولا قويعان جوق. سول ەرەكشەلىگى ءۇشىن: ء«وزىنىڭ ءتىل قورىنا التاي, قىتاي قازاقتارىنىڭ ەسكىرىپ, توپاستانا باستاعان تىلدەرى اسەر ەتكەن بە, قالاي, ورالحاننىڭ تىلىندە شۇبارلىق تۇيىرتپەكتەرى بار» دەگەن اۋىر سوزدەردى دە ايتىپ جىبەرىپتى. ورالحان بوكەي قولدانعان: «پوشىمى, ءناشىنى, الباتى, كەيۋانا, مۇرلەۋ, بەبەجىك, توقايراۋ, سامىرسىتىپ, كورگەيلەپ, بەيقارار, بەيناقاق, ماۋىرت, سىڭىرتىك, پارۋاي...» دەگەن سوزدەرگە دە سالقىن قاباق تانىتىپتى.
جالپى, عابيت مۇسىرەپوۆ ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىن قاتتى ساقتاعان قالامگەر. كلاسسيك جازۋشىمىز بۇل تالاپتىڭ سوتسرەاليزمگە قاتىسى بار-جوعىن ءبىلدى مە, بىلمەدى مە, ول جاعى بىزگە بەيمالىم. بىراق: «مەنىڭ ويىمشا, بۇل سوزدەردىڭ بىردە-ءبىرى بۇگىنگى وسكەن ادەبيەتىمىزگە دە, تىلىمىزگە دە ورنالاسا المايتىن بولار» دەپ جازعانى راس.
ۇلى عابەڭ ورالحان بوكەي قولدانعان جەكە سوزدەرگە عانا ەمەس, ۇيرەنشىكتى قالىپقا سىيمايتىن ءسوز تىركەستەرى مەن سويلەمدەرىنە دە شۇيلىككەن. وسى قاتاردا «سۇرقاي سۇستى... سۇپ-سۇرى بۇلت سىقاستىرا... ساداقبايدىڭ الا-ساپىران پارۋاي جۇزىنە... اۋىل جاقتى قاراۋىلداي بايىرقالىپ... ولاردىڭ سۇپ-سۇر ءجۇزى, اربيعان ارىق قولدار مەن سىڭىرتىك سيراقتار, كولگىرەگەن اپپاق كەبىندەرى...» دەگەن تىركەستەردى اتاپ وتكەن. وسىنداعى «سىڭىرتىك سيراقتار» دەگەن تىركەستىڭ ويعا قونا كەتەتىن وبرازدىلىعى ەشقانداي داۋ تۋدىرماسا كەرەك ەدى. عابەڭ بۇل سوزدەردى ويدان تۋدىرىلعان, قولدان جاسالعان ءسوز ەمەس, «ەسكىرىپ, توپاستانعان» ءسوز رەتىندە سىناپ وتىر. عابەڭدەي الىپتىڭ الدىنان قيا باسىپ ءوتۋ قيىن, الايدا «اقيقات بارىنەن قىمبات».
ادەبيەتىمىزدەگى مۇنداي سىندار ءىزسىز كەتكەن جوق, جاڭعىرىعى تالاي جەرگە جەتتى. «اۆگيدىڭ ات قوراسىنان باستاساق» دەگەن ماقالانى تۋ ەتىپ ۇستاپ, تالاي جازۋشىنىڭ ءتىلىنىڭ ەركىندىگىن شەكتەگەن كەزدەرىمىز دە بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى ەكپىنمەن ايتىپ قالاتىنىمىز بولماسا, بۇل ماقالا دا بىرتە-بىرتە ۇمىتىلا باستاعان سياقتى. بىراق «ادەبي ءتىلدىڭ نورماسى» دەگەن قاساڭ قاعيدانىڭ استارىندا بىردەڭە بار-اۋ دەپ ويلانباي, سول قالپىندا قولدانىپ كەلەمىز. ەشكىم جاڭا ءتىل ويلاپ تاپپايدى, بىراق ەشكىمگە ۇقساماي جاڭاشا جازساق دەگەن جاستاردىڭ تالابىن قايتارۋعا بولماس. وسى تۇرعىدا ادەبي ءتىلدىڭ نورماسى سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ باسىنا شوقپار بولىپ ءتيىپ جاتقانىن نەسىنە جاسىرامىز. جاستار عانا ەمەس, تاياقتىڭ ءبىر ۇشى كەيدە ۇلكەندەرگە دە ءتيىپ قالادى.
«سوڭعى كەزدە كەيبىر اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءتىلىن تۇسىنبەۋگە اينالدىق» دەگەن دە ءسوز شىقتى. سونداعى ولاردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى مۇحتار ماعاۋيننەن باستاپ, سۆەتقالي نۇرجانعا دەيىنگى بىرقاتار اقىن-جازۋشىنىڭ كونە سوزدەردى كوپ قولداناتىنىندا بولىپ تۇرعان ءتارىزدى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ كونە سوزدەردى بۇرىنعىدان دا كوپ قولدانىپ جۇرگەنى راس, بىراق ونى سوزدىككە قاراپ ارەڭ تۇسىندىك دەگەن جان بالاسىن كورمەدىك. قايتا اتا-بابالارىمىزدان قان ارقىلى بەرىلگەن بەلگى-تاڭبالارداي ءار ءارپى قورعاسىنداي بولىپ سانامىزعا قۇيىلا كەتەدى. ءار ءسوزدىڭ ءتۇبىرى تۇركىنىكى ەكەنى ايقىن ءبىلىنىپ تۇرادى جانە تۋىسىڭدى تاپقانداي قۋانىپ تا قالاسىڭ. دەسە دە ەندىگى قازاق تاپ سولاي تاپسىرلەپ جازىپ, ماقامداپ سويلەۋدەن كەتتى. ەسەسىنە جاس جازۋشىلاردىڭ اراسىندا جاڭاشا جازعىسى كەلەتىندەر كوبەيدى. مىنە, سولارعا ادەبي ءتىلدىڭ تالابى قاتاڭ نورماسى ەمەس, ەركىن پايدالانۋعا بولاتىن ستاندارتى كەرەك. ايتپەسە, وقتان قاشقان كيىكتەي, اداسسا ەندى سولار اداسادى.
ال سۆەتقالي نۇرجاننىڭ تىلىندە ءدىن مۇسىلماننىڭ دىلمارلىعى مەن شىعىستىڭ قات-قابات بوياۋى تەڭ قاتار ارالاسىپ جۇرەدى. تىنىشتىقبەك ابدىكاكىمدى وقىساڭىز, سىنا جازۋمەن جازباعانى بولماسا, تىلىنەن قىنا تامعانداي تاڭبالاپ سويلەيدى. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ شوعىرلى, عالىم جايلىباي ۇلىنىڭ قۇنارلى, مەيىرحان اقداۋلەت ۇلىنىڭ سىندارلى ءتىلى ادەبي ءتىلىمىزدىڭ شەبىن ەشكىمگە بەرە قويماس. سوندىقتان ادەبي ءتىلدىڭ نورماسى بولماسا, ءتىل ستاندارتى بەيبەرەكەتتىك تۋدىرادى, ءتىل بۇزىلادى دەپ قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ءدىڭى مىقتى, ەتەك-جەڭى كەڭ. كەرەك دەسەڭىز, قازاق ادەبيەتىندە سوپىلىق پوەزيادان تارتىپ, باتىستىق, شىعىستىق, ۇلتتىق مودەرنگە دەيىنگى ءتىلدىڭ كونەسىنە دە, جاڭاسىنا دا, بارىنە ورىن بار. اينالىپ كەلگەندە ءوز ءتۇبىن, ءتۇبىرىن, تازالىعىن ءبارىبىر ساقتاپ قالادى. بىراق بۇل ادەبي ءتىلىمىز وزگەرمەيدى, دامىمايدى دەگەن ءسوز ەمەس.
بەلينسكي كارامزين تۋرالى «كىتاپتاعى ءولى ءتىلدى قوعامداعى ءتىرى تىلمەن الماستىرعان» دەپتى. «ورىس ءتىلىنىڭ دامۋى پۋشكينمەن توقتاپ قالعان جوق» دەگەندى دە بەلينسكي ايتىپتى. ونى از كورسەڭىز: «ورىستان ۇلى جازۋشىلار شىقپاي قالمايىنشا, ورىس ءتىلى دە ىلگەرى باسۋىن توقتاتپايدى» دەگەن جەرى دە بار. بىزدە شە؟
ادەبي ءتىلىمىز «الىپتار توبىنان» «الپىسىنشى جىلعىلارعا» دەيىن ءوسىپ-تولىسۋدىڭ ءبىر كەزەڭىن باستان وتكەردى. بىراق بۇل كەزەڭدە ادەبي ءتىلدىڭ ستاندارتىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتتەرى ۇنەمى جەڭىلىسكە ۇشىراپ وتىردى دا, كەرىسىنشە, ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىن ساقتاۋ تۋرالى قاتاڭ قاعيدامەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە ودان كەيىنگى ۇرپاقتار بۇزا المايتىن بەكىنىس, الا المايتىن قامال ورنادى. قازىرگى مەدياكوممۋنيكاتسيا زامانىنداعى حالىق جاپپاي قولداناتىن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءتىلى مەن ادەبي ءتىلدىڭ اراسى سونشالىقتى الشاقتاپ بارا جاتقانى سودان دا بولۋى مۇمكىن. بەلينسكيدىڭ ورىس ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىندا ايتقان ءۇش قاۋپى بۇگىن كەلىپ ءبىزدىڭ دە باسىمىزعا ورناي قالعانداي الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعانى دا وسىدان ەدى.
ادەتتەگىدەي الەۋمەتتىك جەلىگە ءبىر جازبا قالدىرا قويايىن دەپ وتىرىپ, ءوزىمىز كۇندە ايتىپ جۇرگەن ءبىر ءسوز قالاي جازىلىپ, قانداي ماعىنادا قولدانىلۋشى ەدى دەپ داعدارىپ قالعانىمدى كورمەيمىسىز. بۇعان سەبەپ, «بەيبەرەكەتسىزدىك» دەگەن سوزدەن نە «بەي», نە ء«سىز» جۇرناعىن الىپ تاستاماسا بولمايتىنى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءبىر جازباگەردىڭ ەسكەرتۋى ەدى. وعان قوسا الگى جازباگەر قانداي دا ءبىر اتالىمنان كەيىن, «دەگەننىڭ» ورنىنا «اتتى» دەپ جازۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن تاعى ەسكەرتىپتى. ياعني «سيرات» اتتى كىتاپ جازدى» دەمەۋ كەرەك, قانشا رەت قايتالاساق تا «سيرات» دەگەن كىتاپ جازدى» دەۋىمىز كەرەك. مۇنى ايتقان جازباگەردىڭ ءتىلدىڭ جاناشىرى ەكەنىنە ەش ءشۇبام جوق, بىراق بۇيتە بەرسەك ءتىل قالاي داميدى دەگەن سۇراق تۋادى. ايتپاقشى, ەسىمە تۇسپەي تۇرىپ, ەندى ءتۇستى. سوندا دەيمىن-اۋ, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ اتاسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «اققۇم» انىندەگى:
«اققۇمنىڭ ءبىر قىزى بار ىڭكار اتتى, ءسوزى بار الۋان شەكەر بالدان ءتاتتى» دەگەن جولداردى قايدا قويامىز؟ جارىقتىق, ورالحان بوكەي ء«جاي», ء«جايت» دەپ جازساڭ, «جاي», «جايت» دەپ تۇزەپ وتىراتىن ەدى. ء«بىزدىڭ جاقتا ء«جاي» دەيدى, وراعا», دەسەم, ول كىسى دە: ء«بىزدىڭ جاقتا دا ء«جاي» دەيدى» دەپ يەگىمەن سارى ءۇي جاقتى نۇسقايتىن. ونىڭ ءبارى «سوتسرەاليزم شىندىعىمەن» بىرگە كەلمەسكە كەتتى, بىراق ء«تىلدىڭ ادەبي نورماسى» دەگەن قاتاڭ قاعيدا قالىپ قويدى. جاقىندا عانا ءبىر عالىمنىڭ ادەبي ءتىلدىڭ نورماسىنىڭ قازىرگى كۇندەگى قولدانىسىنا بايلانىستى جازعان كىتابىن وقىپ, قانشاما كونە دە جاڭا سوزدەردى سوتتاپ, اسىپ, اتىپ, جانازاسىن شىعارعانىن كورىپ جاعامدى ۇستادىم. بىزگە ەت پەن تەرىدەي جاقىن بەلينسكيدىڭ «ورىس ءتىلىنىڭ دامۋى پۋشكينمەن توقتاپ قالمايدى» دەگەنى سياقتى, قازاق ءتىلىنىڭ دە دامۋى وسىمەن شەكتەلىپ قالماۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ الدە تاعى دا سول دانىشپان ايتپاقشى, ۇلتتان ۇلى جازۋشى شىقپايتىن بولىپ, ءتىل دە دامۋىن توقتاتتى ما ەكەن؟.
