كەشە ىستامبۇل قالاسىنداعى “چيراگان” سارايىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) ءىىى ءسامميتى اشىلدى. ونىڭ جۇمىسىنا اوسشك-گە مۇشە بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل, اۋعانستان پرەزيدەنتى حاميد كارزاي, ءازىربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, يران پرەزيدەنتى ماحمۇد احمادينەجاد, موڭعوليا پرەزيدەنتى تساحياگين ەلبەگدورج جانە رەسەي ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير پۋتين, سونداي-اق قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ۆيتسە-پرەمەر داي بينگو, يراك ۆيتسە-پرەزيدەنتى ت. ءال-حاشيمي, ۆەتنام ۆيتسە-پرەزيدەنتى نگۋەن تحي زوان, تاجىكستان ولي ءمادجيليسىنىڭ توراعاسى ش.زۋحۋروۆ, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى شەيح بەن زاند ابداللا ءال ناحايان قاتىستى.
كەشە ىستامبۇل قالاسىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ ءىىى ءسامميتى اشىلدى. وندا كەڭەستىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى.
اوسشك-ءنىڭ بۇل سامميتىنە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچ بايقاۋشى رەتىندە, ماكەدونيا پرەزيدەنتى گ.يۆانوۆ قوناق رەتىندە ارنايى كەلگەن ەكەن. بۇلاردان بولەك اوسشك-گە مۇشە وزگە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىن جىبەرىپتى. كەڭەس سامميتىنە سونداي-اق حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى مەن ارنايى وكىلدەرى دە كەلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ, ازيادا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن كوزدەگەن اوسشك بۇگىندە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ اتى-ءجوندەرىن كەلتىرىپ وتىرعانىمىز سوندىقتان.
ەرتەڭگىلىك ساعات ءتىلى 9.30-دى كورسەتكەندە سامميتكە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ دەلەگاتسيا باسشىلارى رەتىنە قاراي كەلە باستادى. ولاردى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل كۇتىپ الىپ جاتتى. ونىڭ ءمانىسى مىنادا ەدى: قازاقستان باسشىسى اوسشك-ءنىڭ قازىرگى ءتوراعاسى, ال تۇركيا باسشىسى اوسشك-ءنىڭ جاڭا توراعاسى, ءارى شاڭىراق يەسى.
كوپ كەشىكپەي “چيراگان” سارايىنىڭ بوللرۋم زالىندا كەڭەستىڭ ءىىى ءسامميتى جۇمىسىن باستادى. ءسامميتتىڭ اشىلۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, اوسشك-ءنىڭ قازىرگى توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل ءسوز سويلەدى. قازاقستان باسشىسى الدىمەن اوسشك-ءنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى رولىنە توقتالدى. وتكەن جىلدار ىشىندە ازيا كەڭەسى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ماسەلەسى جونىندەگى بەدەلدى فورۋمعا اينالىپ, جالپى وڭىرلىك ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە قالىپتاستى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. فورۋمنىڭ ينستيتۋتتىق كەزەڭى اياقتالعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتۋگە بولادى. ازيا كەڭەسى قابىلداعان ماڭىزدى قۇجاتتار ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ ۋاقىت كوشىنە ىلەسە الاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە بۇكىل الەم وسى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرىپ جاتقانى بەلگىلى. كەڭەس اياسىندا قاعيداتتار دەكلاراتسياسى, الماتى اكتىسى, سەنىم شارالارى تىزىلىمدەمەسى, راسىمدەر ەرەجەلەرى, سونداي-اق ارتىقشىلىقتار مەن يممۋنيتەتتەر كونۆەنتسياسى قابىلدانعان. پرەزيدەنتتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇل قۇجاتتار بويىنشا ناقتى ىقپالداسۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرىلۋدا. سونىمەن قاتار, كەڭەستىڭ باسىم باعىتتارىن دامىتۋ بارىسىندا دا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بار. بەس جىل بويى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە اسكەري-ساياسي ولشەمدەگى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى باستاۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. قازاقستان باسشىسى سونداي-اق, كەڭەستىڭ ءۇيلەستىرۋشى جانە تەڭ ۇيلەستىرۋشى ەلدەردىڭ كولىك ءدالىزىن دامىتىپ, ەسىرتكى ترافيگىمەن كۇرەس جانە ءتوتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ سياقتى جەكەلەگەن سەنىم شارالارىن ءجۇزەگە اسىرۋداعى قىزمەتىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن ن.نازارباەۆ قازاقستاندا ازيا كەڭەسىنىڭ حالىقارالىق حاتشىلىعى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن, ەكى سامميت ءوتكىزىلىپ, مينيسترلەر دەڭگەيىندە ءۇش كەزدەسۋ بولعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدارمەن, فورۋمدارمەن بايلانىستار ورناتىلدى. ازيا كەڭەسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى جانىنداعى بايقاۋشى مارتەبەسىنە يە بولدى, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسىعان قاتىستى. كەڭەس بولاشاقتا ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى تولىققاندى ۇيىمعا اينالۋ باعىتى بويىنشا دامىپ كەلەدى. ازيا كەڭەسىنە يران مەن ۆەتنامنىڭ مۇشە بولىپ كىرۋىمەن, ال بانگلادەشتىڭ بايقاۋشى مارتەبەسىن يەلەنۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ەندى ءبىزدىڭ فورۋم ازيا قۇرلىعىنىڭ 90 پايىزىن جانە جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايتىن 22 مەملەكەتتىڭ باسىن قوسىپ وتىر.
قازاقستان پرەزيدەنتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار قۇرامىنىڭ كەڭەيۋىنە جانە ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتۋىنا وراي, كوپشىلىكتىڭ قاراۋىنا ازيا كەڭەسى حاتشىلىعى باسشىسىنىڭ مارتەبەسىن اتقارۋشى ديرەكتور دەڭگەيىنەن باس حاتشى دەڭگەيىنە كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى.
بۇگىندە يادرولىق قاۋىپ-قاتەر ادامزات ءۇشىن ەڭ كۇردەلى تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ال ەلىمىز يادرولىق قارۋ-جاراقتان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت رەتىندە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى ءىس-ارەكەتىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە مەن جالپىعا ورتاق يادرولىق قارۋدى تىكتەپ تە, كولبەۋ دە تاراتپاۋ تۋرالى امبەباپ كەلىسىم-شارت ازىرلەۋ, يادرولىق قارۋسىز ايماقتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن رەتتەۋ, يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن جاساۋ, سونداي-اق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزگەن ەدىم, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان ەكى يادرولىق دەرجاۆا – ءۇندىستان مەن پاكستان اراسىنداعى جاقىنداسۋدى قولدايدى. ءبىز سونداي-اق, تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار وڭتايلى شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. يران يادرولىق باعدارلاماسى ءتوڭىرەگىندە قالىپتاسقان جاعدايدى تەك قانا ديپلوماتيالىق جولمەن شەشكەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.
قازاقستان باسشىسى سولتۇستىك كورەيا مەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىنداعى قاتىناستىڭ قايتادان ۋشىعۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە كەلىپ, تاراپتاردى ۇستامدىلىققا شاقىردى. بۇل جەردە اسكەري-ساياسي باعىتتاعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ اسا ماڭىزدى ەكەندىگىنە نازار اۋدارتتى. ويتكەنى, ازيا كەڭەسىنىڭ قولىندا ءوزارا قاتىناستاردىڭ باستى باعىتتارىن ايقىندايتىن سەنىم شارالارى تىزىلىمدەمەسى بار.
اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋ ءماسەلەسى حالىقارالىق جيىنداردا ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. اۋعانستاننىڭ ورنىقتى ءارى تۇراقتى دامۋىنا ءبارىمىز دە ءبىر كىسىدەي مۇددەلىمىز, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اۋعاندىق ەسىرتكى جەلىسىمەن كۇرەسىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى. ءبىز ورتالىق ازيا ءوڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن اشتىق. ازيا كەڭەسى وسى ورتالىقپەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە باووداعى ازيا فورۋمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى يندۋسترياسى دامىعان مەملەكەتتەر كىرەتىن “ازيالىق جيىرمالىق” بىرلەستىگىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. ن.نازارباەۆ ءسوز بارىسىندا ساياساتتاعى جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارىن سونىمەن بىرگە قارجى-ۆاليۋتا سالاسىنا قاتىستى باستامالاردا كەڭەستىڭ اياسىندا قولدانۋعا بولار ەدى دەگەن وي تاستادى. سونداي-اق قازاقستان استىق جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ەكسپورتتاۋشى ءىرى مەملەكەت رەتىندە بۇۇ-نىڭ اشتىقتى جويۋ جانە الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن شەشۋدە مىڭجىلدىق ماقساتتارىن ورىنداۋعا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەر وڭىردەگى كورشىلەرمەن كۇش بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن سەزىنىپ وتىر. مەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا دەگەن ورتاق مۇددەلەر وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى فاكتورى بولارىنا سەنىمدىمىن.
قازاقستان باسشىسى قىرعىزستانداعى جاعدايعا دا ارنايى توقتالدى. قىرعىزستانداعى كۇردەلى ءارى تۇراقسىز جاعداي ءالى ساقتالىپ وتىر, دەدى وسى ماسەلەگە بايلانىستى. قازاقستان قىرعىز تاراپىنىڭ بيلىكتى رەسميلەندىرۋ جولىندا اتقارىپ جاتقان ءىس-شارالارىن قولدايدى. ءبىز قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپ ورناتىپ, شەشىم قابىلدايتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قالىپتاسۋىنا مۇددەلىمىز. قازاقستان باسشىسى وسىعان وراي, حالىقارالىق قوعامداستىقتى قىرعىزستانعا حالىقارالىق كومەك كورسەتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى جوسپارىن جاساۋعا شاقىردى.
پرەزيدەنت ءسامميتتى اشارداعى سويلەگەن سوزىندە قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق مىندەتىن اتقارىپ كەلە جاتقاندىعىن, بۇل شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىن, سونداي-اق ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن, سوندىقتان دا 2010 جىلى ەقىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن كولدەنەڭ تارتتى. سونىمەن قاتار, ن.نازارباەۆ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋشى ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ەقىۇ – ازيا كەڭەسى فورۋمىن قۇرۋدى ۇسىندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اتاپ ءوتۋىنشە, بۇل ەكى ۇيىمنىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن ارەكەتتەستىگى كونتينەنتتىك قاۋىپسىزدىك تۇعىرناماسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشۋى ءتيىس. قازاقستان تاجىريبەسىن ازيا كەڭەسى قىزمەتىنىڭ گۋمانيتارلىق ولشەمىن دامىتۋ بارىسىندا كەڭىنەن پايدالانۋعا بولار ەدى.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان ازيا كەڭەسىندەگى ءوزىنىڭ توراعالىق مانداتىن ءتۇركياعا تاپسىرعالى وتىرعانىن, بۇل جاۋاپتى مىندەتتى ابىرويمەن ورىنداۋعا تۇركيانىڭ تاريحي, ساياسي جانە مادەني تاجىريبەسى جەتەتىنىن ايتا كەلىپ, تۇركياعا تابىستار ءتىلەدى. جالالەددين ءرۋميدىڭ: ء“بىر شامشىراق كەلەسى ءبىر شامشىراقتى تۇتاتقاندا جارىعىن جوعالتپاس”, دەگەن قاناتتى ءسوزىن كەلتىردى.
ال تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل وسى حالىقارالىق جيىنعا قاتىسۋشىلارعا العىس ايتا كەلىپ, وسىدان 18 جىل بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن نەگىزى قالانعان اوسشك-ءنىڭ بۇگىندە ازيادا عانا ەمەس, الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ورنىن اتاپ كورسەتتى. تۇركيا باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەڭەس بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. وعان مۇشە مەملەكەتتەر قاتارى ارتا ءتۇستى, بۇگىن اوسشك قۇرامىنا تاعى ەكى مەملەكەت – يران مەن ۆەتنام كىرىپ وتىر. كەڭەس قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعاننان بەرى اوسشك-ءنىڭ ەكى ءسامميتى ءوتتى, بۇل سامميتتەر قازاقستاندا ۇيىمداستىرىلدى.
ءارى قاراي تۇركيا پرەزيدەنتى بۇگىن اوسشك توراعالىعى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنا تاپسىرىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى. ابدۋللا گۇلدىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇلكەن وقيعا بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, توراعالىق مىندەت كەڭەس تاريحىندا العاش رەت شەت مەملەكەتكە جۇكتەلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ول بۇگىندە كەيبىر وڭىرلەردە قالىپتاسقان جاعدايلارعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ءبىر جەردە ورىن العان كيكىلجىڭ ونىڭ ماڭايىنداعىلارعا دا قاۋىپ ءتوندىرەدى. تۇراقتىلىق وركەندەۋ مەن وسۋگە جەتكىزەدى. ءوزارا ءتۇسىنىسپەۋشىلىك پروبلەمالار تۋعىزادى, ول جانجالدارعا سوقتىرادى, دەدى ا.گۇل.
تۇركيا پرەزيدەنتى سونداي-اق جانجالداردى رەتتەۋدە ۇنقاتىسۋدىڭ ورنى بولەك ەكەنىنە ەكپىن تۇسىرە كەلىپ, وسىعان مىسال رەتىندە استانادا وتكەن اوسشك-ءنىڭ ەكى ءسامميتىن كەلتىردى. سوندىقتان دا كەز كەلگەن كيكىلجىڭدى رەتتەۋ كەڭەسكە مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىنا ورتاق. تۇركيانىڭ توراعالىعى بارىسىندا وعان مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى قولداۋ كورسەتەدى دەپ سەنەمىن, سوندا عانا العا قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولادى, دەدى ا.گۇل.
شەشەننىڭ اتاپ وتۋىنشە, اوسشك قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر باستى باعىتى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق بولىپ تابىلادى. تۇركيا بۇل باعىتتى بەلسەندى تۇردە جالعاستىراتىن بولادى. ويتكەنى, جاھاندىق قارجى داعدارىسى كوپتەگەن ەلدەرگە اۋىر سوقتى. ونى قالپىنا كەلتىرۋگە ۋاقىت كەرەك, ءارى بۇل بىرلەسىپ قاراستىرعاندى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار تۇركيا پرەزيدەنتى كەيبىر ەلدەردىڭ ەرتەدە ورىن العان وقيعالاردى قايتا قوپسىتىپ, ونى بۇگىن وشپەندىلىككە اينالدىرۋعا بولمايتىندىعىن دا اتاپ ءوتتى.
ءسامميتتىڭ اشىلۋىندا اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاميد كارزاي دا سويلەگەن ەدى. ول اۋعانستانداعى جاعدايدى ايتا كەلىپ, ەسىرتكى ترافيگىنە قارسى كۇرەستە بىرلەسە ءىس-قيمىل تانىتقاننىڭ قايتارىمى بولاتىنىن العا تارتتى. اۋعانستان باسشىسى سونداي-اق وسىمەن ءۇشىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان اوسشك سامميتى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە بەلسەندى ءىس-شارالار جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ, وسىنداي ءسامميتتىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولعان, ەكى ءسامميتتى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
بۇدان كەيىن اوسشك فورۋمىنىڭ سەسسيالارى باستالدى. وندا ءسوز العان دەلەگاتسيا باسشىلارى ازيادا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەس, ەنەرگەتيكا جانە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن جويۋ, تاعى باسقا دا كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن قاراستىردى, ۇسىنىس-پىكىرلەر ءبىلدىردى. ال اوسشك-ءنىڭ جاڭا توراعاسى ءتۇركياعا تابىستار تىلەدى, سەنىم ءبىلدىردى.
سامميتتە سونداي-اق يراك پەن ۆەتنام كەڭەسكە تەڭ قۇقىلى مۇشە بولىپ قابىلدانىپ, بانگلادەش بايقاۋشى مارتەبەسىن الدى. جيىندا اوسشك اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ كانديداتۋراسى بەكىتىلدى. بۇل قىزمەتكە چ.الدەمير ۇسىنىلعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە ءسامميتتىڭ باستى قۇجاتى – ىستامبۇل دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە اوسشك فورۋمى اياسىندا بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءوتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير پۋتينمەن, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچپەن جانە اۋعانستان پرەزيدەنتى حاميد كارزايمەن كەزدەسىپ, ءتيىستى ماسەلەلەردى تالقىلادى. ال جيىن اياقتالعان سوڭ قازاقستان, ءازىربايجان, تۇركيا پرەزيدەنتتەرى جانە رەسەي ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ كەشكى اس ۇستىندەگى بەيرەسمي كەزدەسۋى بولدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي – ىستامبۇلدان. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
تۇعىرلى پىكىرلەر توعىسى
تۇركيا پرەزيدەنتى
ابدۋللا گۇل:
– 1992 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ ازياداعى بالاماسى رەتىندە اوسشك ۇيىمىن قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى. بۇل جاھاندىق اۋقىمداعى تاريحي وقيعا بولدى. اوسشك تابىستى دامىپ كەلەدى. مۇنىڭ باستى قاعيداتى ىنتىماقتاستىق نەگىزىندەگى قاۋىپسىزدىك بولىپ تابىلاتىن اوسشك ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى.
رەسەي پرەمەرى
ۆلاديمير پۋتين:
– اوسشك-ءنىڭ بەدەلى كوپ جاعدايدا وسى فورۋمدى قۇرۋ باستاماشىسى بولىپ تابىلاتىن ن.نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ايتارلىقتاي ارتقانىن اتاپ وتپەي تۇرا المايمىن.
الااتدين بۋيۋككايا, تۇركيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى:
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ مىنبەسىنەن اوسشك-ءنى قۇرۋدى ۇسىندى. قازىردىڭ وزىندە 20 مەملەكەت وسى ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ءبىز قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ باستاماسىن جوعارى باعالايمىز جانە ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سىزدەردىڭ عانا ەمەس, ءبىزدىڭ دە پرەزيدەنتىمىز دەپ ەسەپتەيتىنىمدى ايتا الامىن.
بۋلەنت تۋلۋك, تۇركيانىڭ اوسشك ءسىم ماسەلەلەرى ءجونىندەگى توپتىڭ جەتەكشىسى:
– اوسشك-ءنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى – ول پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ستراتەگياسىنىڭ تولىق ماندەگى كورەگەندىگى. ءبىز بۇل ۇيىمعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. ازيا وڭىرىندەگى تۇراقتىلىق ءبىز ءۇشىن ارقاشاندا العاشقى ورىندا تۇرادى.
احمەت كەنان تانرىكۋلۋ, تۇركيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى:
– تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل جاقىندا قازاقستاندا بولعاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا انكارادا ەسكەرتكىش ورناتىلادى دەپ مالىمدەدى. مەنىڭشە, بۇل ءسوز تۇرىك حالقىنىڭ اتىنان ايتىلدى دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلادى. بۇل وتە دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن.
اۋعانستان پرەزيدەنتى
حاميد كارزاي:
– اوسشك-ءنىڭ الماتى اكتىسى تاريحي ماڭىزعا يە. اوسشك قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ كوپ جىلعى كۇش-جىگەرىنىڭ ءناتيجەسىندە اوسشك كۇرت ءوستى.
سينان وگان, “تۋركسام” حالىقارالىق قاتىناس جانە ستراتەگيالىق تالداۋ تۇرىك ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى:
– مەن انكارادا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ مىرزاعا ەسكەرتكىش ورناتۋدىڭ دا ۋاقىتى كەلدى دەپ سانايمىن. ءبىز بۇعان قولداۋ بىلدىرەمىز جانە بۇل وتە ورىندى يدەيا دەپ ءبىلەمىز. ويتكەنى, تۇركى الەمى كوپتەن بەرى ءوز كوشباسشىسىن قاجەت ەتتى. نازارباەۆ بۇگىندە تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلادى.
ەلحان مەحتيەۆ, بەيبىتشىلىك جانە كيكىلجىڭدەردى شەشۋدىڭ باكۋ قالاسىنداعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
– ءبىز قازاقستاننىڭ كاۆكازدا عانا ەمەس, ەقىۇ كەڭىستىگىندە دە بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىسىن كورىپ وتىرمىز. سونداي-اق بۇل قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋداعى رولىنەن دە انىق كورىندى. بۇل حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان دا جوعارى باعالاندى.
ۆالەري نيكولاەنكو, پوليتەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ماسكەۋ قالاسى:
– قازاقستان قازىر ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدە, بۇل قازاقستاننىڭ جانە ن.نازارباەۆتىڭ ازياداعى عانا ەمەس, ەۋروپا مەن تمد-داعى بەدەلىنىڭ زور ەكەنىن ءبىلدىرەدى.
ماكەدونيا پرەزيدەنتى
گەورگي يۆانوۆ:
– پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى اوسشك-ءنى تابىستى قۇرىپ, وعان تابىستى توراعالىق ەتكەنىمەن قۇتتىقتايمىن. بۇل –ماڭىزدى فورۋم.
تسەرەن داۆاادورج, موڭعوليا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تالداۋ قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى:
– پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى دەر شاعىندا بولدى, ازيا ءوڭىرى بۇل باستامانى قابىلدادى. ن.نازارباەۆتىڭ ەلدى باسقارۋ ۇلگىسىنەن ءبىز ۇيرەنۋىمىز كەرەك.
ءازىربايجان پرەزيدەنتى
يلحام اليەۆ:
– مەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا اوسشك-ءنى ماڭىزدى حالىقارالىق فورۋم رەتىندە ترانسفورماتسيالاعان كۇش-جىگەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. اوسشك-ءنىڭ بولاشاعى زور.
يران پرەزيدەنتى
ماحمۇد احمادينەجاد:
– مەن حالىقارالىق پروبلەمالاردى تالقىلاۋدا ماڭىزدى ۇنقاتىسۋ الاڭى بولىپ تابىلاتىن اوسشك-ءنى قۇرعانى ءۇشىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
موڭعوليا پرەزيدەنتى
تساحياگين ەلبەگدورج:
– اوسشك – ازياداعى ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى نەگىز قالاۋشى ينستيتۋت. وسىعان بايلانىستى اوسشك-ءنى قۇرۋ مەن دامىتۋداعى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ءرولىن اتاپ وتكەن ءجون.
ۋكراينا پرەزيدەنتى
ۆيكتور يانۋكوۆيچ:
– مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اوسشك-ءنى قۇرىپ, وعان تابىستى توراعالىق ەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا اوسشك قاۋىپسىزدىكتىڭ تەك ازياداعى عانا ەمەس, سونداي-اق جاھاندىق اۋقىمداعى ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالدى.
