كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
گاز قورى بويىنشا قازاقستان الەمدە 22-ورىندى يەلەنسە, تمد ەلدەرى اراسىندا رەسەي مەن تۇرىكمەنستاننان كەيىنگى 3-ورىندا تۇر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, بىلتىر بىزدە 27,8 ملرد تەكشە مەتر تاۋارلىق گاز ءوندىرىلىپ, سونىڭ 19,3 ملرد ىشكى نارىققا جىبەرىلسە, 4,6 ملرد ەكسپورتتالعان ەكەن. 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا ىشكى تۇتىنۋ 2 ملرد تەكشە مەترگە كوبەيگەن. بيىل 55 ملرد تەكشە مەتر ىلەسپە مۇناي گازىن ءوندىرۋ جوسپارلانعان. ال سونىڭ 28 ملرد-ى عانا تاۋارلىق گازعا اينالماق. بۇل رەتتە ىشكى جانە سىرتقى نارىقتى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدە بىزدە 79 گاز ءوندىرۋشى كومپانيا جۇمىس ىستەيدى.
نەگىزىنەن ەلىمىزدە گازدىڭ ءجۇز جىلعا جەتەرلىك قورى بار دەسە دە, ونى وڭدەۋ جانە جەر بەتىنە الىپ شىعۋ ۇلكەن شىعىندى قاجەت ەتەتىن كورىنەدى. ريا Rating مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازاقستان الەم ەلدەرى اراسىندا گازدىڭ قولجەتىمدىلىگى جونىندە العاشقى ورىندا ەكەنى كورسەتىلگەن. مۇندا ءار تۇرعىن ءوزىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسىنا 10 مىڭ تەكشە مەتر گاز ساتىپ الا الادى. بىزدە جالاقى جوعارى ەمەس, دەگەنمەن رەيتينگتەگى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا گاز باعاسى ارزان. ەكىنشى ورىندا – رەسەي. مۇندا ءار تۇرعىن 7,6 مىڭ تەكشە مەتر گاز ساتىپ الا الادى. سونداي-اق العاشقى بەستىككە بەلارۋس, ليۋكسەمبۋرگ جانە ۇلىبريتانيا كىرەدى ەكەن. بۇل ەلدەردىڭ ازاماتتارى جالاقىلارىنا 3 مىڭ تەكشە مەتردەن اسا گاز ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جەتەرلىك. تابيعي گازدىڭ ەڭ از مولشەرىن, ياعني 421 تەكشە مەتر – مولدوۆانىڭ ەنشىسىندە. مولدوۆادان وزگە, اۋتسايدەرلەر اراسىندا رۋمىنيا, چەحيا, بولگاريا مەن گرەكيا دا بار. بۇل ەلدەردە تۇرعىندار ايىنا 800 تەكشە مەتردەن از گاز ساتىپ العان. الداعى ۋاقىتتا ساراپشىلار گاز باعاسىنىڭ مىندەتتى تۇردە كوتەرىلەتىنىن, ايتپەسە, گاز كومپانيالارىنىڭ شىعىنعا ۇشىرايتىنىن ايتادى.
«مەملەكەت گازدى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردان وزىندىك قۇنىنان تومەن باعادا ساتىپ الادى. ءار تەكشە ءۇشىن QazaqGaz 10 تەڭگە جوعالتىپ وتىر. بولجام بويىنشا 2022 جىلدىڭ وزىندە كومپانيا 180 ملرد تەڭگە جوعالتقان. باعا ساياساتى مەن ءتاريفتى قايتا قاراماسا, الداعى 2-3 جىلدا QazaqGaz ترلن تەڭگە شىعىنعا باتادى. بۇل رەتتە كومپانيا باعا رەتتەۋگە ارالاسپايدى. گاز سالاسىنداعى باعا ماسەلەسىن مەملەكەتتىك ورگاندار قاداعالايدى», دەيدى «QazaqGaz» ۇك» اق باسقارما توراعاسى سانجار جاركەشوۆ.
قازىر ەلىمىزدەگى گازداندىرۋ دەڭگەيى – 53,1 پايىز. ونىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان 1 700-دەن اسا ەلدى مەكەندەگى 11 ملن تۇرعىن تابيعي گازبەن قامتىلىپ جاتىر. 2030 جىلعا قاراي 13 ملن ادامعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇگىندە ءبىر جىلدىق تۇتىنۋ كولەمى 18,6 ملرد تەكشە مەتر شاماسىندا شىقتى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, گاز تۇتىنۋ ءوسىمى شامامەن 35% نەمەسە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 7%-دى قۇرايدى. سوندىقتان ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, رەسەيدەن بىزگە شامامەن 7-10 ملرد تەكشە مەتر گاز قاجەت. 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستان, رەسەي جانە وزبەكستان اراسىندا گاز سالاسىنداعى ۇشجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىرۋ باستاماسىن رەسەي جاريالاعان ەدى.
قازاقستاننىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى رەسەيلىك گازدى وزبەكستان باعىتىندا ترانزيتتەۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن «گازپروم» جاريا اكتسيونەرلىك قوعامى اراسىندا رەسەيلىك گازدى وزبەكستانعا تاسىمالداۋ ماقساتىندا «ورتالىق ازيا – ورتالىق» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن دايىنداۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا قول قويىپ, تەحنيكالىق دايىندىق جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى.
گاز قۇبىرىن تارتۋدا ماڭعىستاۋ №14 ۋچاسكە, باتىس قازاقستان №1 ۋچاسكە جانە اتىراۋ وبلىستارىنداعى №2, №13 ۋچاسكەلەرىندە جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ۋاقىتىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتالعان جۇمىستار اياقتالعاننان كەيىن وزبەكستانعا گاز ءترانزيتىن وسى جىلدىڭ قازانىندا باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
وتكەن جىلى ەلىمىزدە گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى بەكىتىلگەن ەدى. وندا 2030 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ارنالعان گاز سالاسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەفورمالاۋ مەن كەشەندى دامىتۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن ايقىنداعانى بار. سونىڭ ىشىندە «QazaqGaz» ۇك» اق نەگىزگى گاز تاسىمالدايتىن كومپانيا بولعاندىقتان, تاۋارلىق گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن ۇلعايتۋ, ىشكى گاز نارىعىن, گاز ءترانزيتى مەن ەكسپورتىن, گاز حيمياسى مەن تەرەڭ وڭدەۋدى دامىتۋ, ينۆەستيتسيالىق جانە وپەراتسيالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ جونىندە كەشەندى جوسپاردى جۇزەگە اسىرىپ وتىر.
سونىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ مۇنايلى ءوڭىرىن ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگىمەن قامتاماسىز ەتۋدە «جاڭاوزەن – جەتىباي – اقتاۋ» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ ءۇش جەلىسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. 40 جىلدان اسا پايدالانۋداعى اتالعان گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى ءۇش جەلىدەن تۇرىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسى, اقتاۋ قالاسى مەن ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتى سياقتى وبلىستىڭ ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىنىڭ تابيعي گازعا دەگەن قاجەتىن وتەيتىن «وكارەم – بەينەۋ» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ جالعاسى بولماقشى. جوسپارلانعانداي مۇندا 300-دەي قۇبىر مەن تازارتۋ قۇرىلعىلارى اۋىستىرىلىپ, وندەۋ جۇمىستارى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى كەرەك.
«QazaqGaz» ۇك» اق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن دامىتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار تاۋارلىق گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن ۇلعايتۋ, گاز ءترانزيتى مەن ەكسپورتىن دامىتۋ, شيكى گازدى دايىنداۋ جانە وڭدەۋ ماقساتىندا جوبالاردى ەنگىزۋ بويىنشا دا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. بۇل سالاداعى باسىم جوبالاردىڭ ءبىرى – اتىراۋ وبلىسىنداعى قاشاعان كەن ورنىندا قۋاتى جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەيتىن زاۋىت سالىنباقشى. جوبا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا جانە ىشكى نارىقتا قولجەتىمدى تاۋارلىق گاز كولەمىن ۇلعايتۋعا جانە رەسپۋبليكانى گازداندىرۋدا گاز حيمياسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى ءۇشىن رەسۋرستىق بازا قۇرۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن گاز سالاسىن دامىتۋداعى اتقارىلىپ جاتقان ىستەرمەن قاتار تاياپ قالعان جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى ەكەن. «QazaqGaz» ۇك» اق باسقارما توراعاسى سانجار جاركەشوۆتىڭ اقتوبە وبلىسىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە بوزويداعى جەراستى گاز قويماسىنىڭ نىسانىندا بولعانى بار. «بوزوي» جەراستى گاز قويماسى ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى گاز ساقتاۋ نىسانى جىلىتۋ ماۋسىمى كەزىندە ەل ىشىندەگى گاز تۇتىنۋداعى اۋىتقۋلاردى رەتتەپ, اقتوبە, تۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە حالىققا ۇزدىكسىز گاز جەتكىزۋگە مىندەتتەنگەن. بۇعان قوسا «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ كس-1 بوزوي كىرىسىنە, بۇقارا – ورال گاز قۇبىرىنىڭ كس-12 ستانساسىنا جانە وزبەكستاننىڭ كس-7 ستانساسىنا گاز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
باسقارما توراعاسى استانا قالاسىنىڭ گازبەن جابدىقتاۋ نىساندارىن دا تەكسەرىپ, «يۋگو-ۆوستوك» گازبەن جىلىتۋ ستانساسىندا بولدى.
«بۇگىن ەلورداداعى جەو-نىڭ جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعىمەن تانىستىق. قالا اكىمدىگى ەنەرگەتيكالىق جوبالار بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. QazaqGaz تاراپىنان استانانىڭ گاز ينفراقۇرىلىمى كۇزگى-قىسقى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن, تۇرعىندار گازبەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بارلىق وبلىستاعى وسىنداي نىسانداردىڭ جۇمىسىن پىسىقتايمىز. بۇگىندە وڭىرلەردە كۇزگى-قىسقى جىلىتۋ كەزەڭىنە دايىندىق 82%-دى قۇرايدى, بەلگىلەنگەن كەستەدەن وزىپ كەلەمىز», دەگەن ەدى QazaqGaz باسشىسى.
جوعارىدا ايتىلعان گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى شەڭبەرىندە گاز نارىعىن رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى, گاز سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ, تاۋارلىق گاز ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن گاز-رەسۋرستىق بازانى كەڭەيتۋ جانە وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىن ودان ءارى دامىتۋ, سونداي-اق تۇتىنۋشىلاردى ۇزدىكسىز جانە قاۋىپسىز گازبەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كۇتىلىپ وتىر.
