ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
بيىل ءبىرىنشى ساۋىردەن باستاپ ەلىمىزدە اياقكيىم تاۋارلارىن تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋ ەرەجەلەرى تولىق كۇشىنە ەندى. الداعى ۋاقىتتا تىركەلىمنەن وتپەگەن اياقكيىمدى ساتۋعا تىيىم سالىنادى.
قولدانىستاعى ەرەجەگە سايكەس, ناۋرىز ايىندا تاڭبالانعان اياقكيىمنىڭ كولەمى ەكى ەسەگە ءوسىپ, 6 145 348 بىرلىكتى قۇراعان. ءساۋىر مەن مامىر ايلارىندا تاۋارلارىن تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىندە اي سايىن 15 ملن استام اياقكيىم كودى تىركەلىپتى. بۇل بيزنەستىڭ جوعارى بەلسەندىلىگىن كورسەتەدى. وسىعان قاراعاندا, قاداعالاۋ جۇيەسى كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەسىپ وتىر دەۋگە بولادى. ال رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, بۇل سالاداعى كولەڭكەلى ەكونوميكا ستاتيستيكاسى 48%-دى قۇراعان. باعامداساق, ءاربىر ەكىنشى اياقكيىم ەلگە زاڭسىز جەتكىزىلگەن دەگەندى بىلدىرەدى.
وتاندىق وندىرۋشىلەر اياقكيىم تاۋارلارىن تسيفرلىق تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋ ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى قولدايتىنىن ايتادى.
«وندىرىستەردە تاڭبالاۋدىڭ بارلىق قاجەتتى ۇدەرىسى قۇرىلعان, مۇندا كۇردەلى ەشتەڭە جوق جانە تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدە پروبلەمالار تۋىندامادى. ءبىز تاڭبالانباعان اياقكيىمدى ساتۋعا تىيىم سالۋعا دايىن بولدىق, ويتكەنى تاڭبالانۋعا ءتيىس ەكەنىن تۇسىنەمىز جانە نارىقتا اشىقتىق پەن سالاۋاتتى باسەكەلەستىكتى ساقتايمىز. تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ تاۋار قۇنىنا تۇبەگەيلى اسەر ەتكەن جوق», دەيدى «QazTextileIndustry» جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ۇلتتىق بىرلەستىگى زاڭدى تۇلعالار جانە جەكە كاسىپكەرلەر وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى گۇلميرا ۋاحيتوۆا.
كاسىپكەرلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە يمپورتتاۋشىلاردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, تاڭبالاۋعا جۇمسالعان شىعىن ورتا ەسەپپەن 350 تەڭگەنى نەمەسە ءبىر اياقكيىمگە شامامەن 1%-دى قۇراعان. اياقكيىم وندىرۋشىلەرى تاڭبالاۋ شىعىندارىن قوسقاندا, ولاردىڭ مارجاسىن 2-4%-عا تومەندەتكەن.
«اياقكيىمدى تسيفرلىق تاڭبالاۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسىنا قاتىستىق. تاڭبالاۋ شىعىندارىنا كەلەتىن بولساق, ءبىز پرينتەر مەن Data Matrix كودتارىن ءبىر رەت ساتىپ الدىق, بۇل شىعىندار اياقكيىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. سونىمەن قاتار تاڭبالانباعان اياقكيىمدى ساتقانى ءۇشىن ايىپپۇل ەنگىزۋ دۇرىس. بيزنەستى جۇرگىزۋ ەرەجەلەرى مەن شارتتارى بارىنە بىردەي بولۋعا ءتيىس», دەگەن پىكىرىن بىلدىرەدى «تارازكوجوبۋۆ» جشس باس ديرەكتورى ەركىن ابدىباەۆ.
تسيفرلىق تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە اياقكيىمنىڭ رەسمي يمپورتى 13 ملن جۇپقا 30%-عا (37,2 ملن جۇپتان 53,1 ملن جۇپقا دەيىن) ۇلعايعان.
2018-2020 جىلدار ارالىعىندا تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەنگە دەيىن اياقكيىم يمپورتىنىڭ كورسەتكىشى 35-39 ملن جۇپ كولەمىندە وزگەردى. اتالعان جۇيەدە تىركەلگەن اياقكيىم كاسىپكەرلەرىنەن تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرى 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 55%-عا وسكەن. ال 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا سالىق تۇسىمدەرى 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن العاندا 2,2 ەسەگە ارتقان. وسىعان قاراپ, نارىقتاعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتىن يمپورتتاۋشىلار وتەپ وتىر دەۋگە بولادى. سوڭعى ءبىر جىلدا وتاندىق وندىرۋشىلەر 1,7 ملن جۇپ اياقكيىم شىعارىپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 17,6%-عا ارتقان.
وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 421 مىڭ جۇپ ءوندىرىلىپ, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىنا قاراعاندا 38%-دى قۇرادى.
سونىمەن قاتار ۇزاق مەرزىمدە ەلىمىزدىڭ بىلعارى ونەركاسىبى تۇرالاپ, تەك سوڭعى 20 جىلدا ءوندىرىس وسىمىندە ءبىراز وزگەرىستەر ورىن العانى بار. 2008, 2011 جانە 2015 جىلدارى 1,7-1,8 ملن جۇپ اياقكيىم شىعارىلعانىمەن, ارتىنشا ءۇش جىلداي قۇلدىراۋعا ءتۇستى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالاۋ اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە اياقكيىم شىعاراتىن التى كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ اراسىندا جامبىل وبلىسىنداعى «تارازكوجوبۋۆ» جشس جىلىنا 500 مىڭ جۇپ باتەڭكە, كەبىس, سپورتتىق اياقكيىم مەن ەتىك شىعارادى. «كازلەگپروم-الماتى» جشس كيىم-كەشەك پەن اياقكيىم فابريكاسىنىڭ جىلدىق قۋاتى جوعارى كورسەتكىشتە. بۇلاردىڭ قاتارىندا «جەتىسۋ» اق الماتى اياقكيىم فابريكاسى دا بار.
قارجىلاي العاندا, بىلعارى ونەركاسىبىنىڭ بارلىق كاسىپورىنى,ونىڭ ىشىندە اياقكيىم ءوندىرۋ جانە تەرىدەن بىلعارى وڭدەۋ بىلتىر 15,5 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارعان. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا قۇندىق ءمانى 16,6%-عا ارتقان. بيىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارى ارالىعىندا بىلعارى وڭدەۋشىلەر ءونىمىنىڭ قۇنى 5,8 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 26,8%-دى قۇرادى. بىلتىر نارىق تۇتىنۋشىلارى 40,3 ملن جۇپ اياقكيىم ساتىپ العان. ماماندار 19,8 ملن حالقى بار ەل ءۇشىن 1,7 ملن جۇپ اياقكيىم تىگۋ وتە از كورسەتكىش ەكەنىن ايتىپ وتىر.
سوڭعى 20 جىلدا وتاندىق ءوندىرىس ءبىر ورىندا تۇرالاپ, وزىمىزدەگى ەتىكشىلەردىڭ ۇلەسى نارىقتىڭ 3,3%-ىن عانا قۇراعان. وسىدان 15-20 جىل بۇرىن وتاندىق اياقكيىم فابريكالارىنىڭ ىشكى نارىقتاعى ءونىمىنىڭ ۇلەسى الدەقايدا جوعارى (25%-37%) ەدى. دەگەنمەن كولەمى قازىرگىدەي از بولعان. ماسەلەن, 2011 جىلدان باستاپ تۇتىنۋشىلار اياقكيىمدى كوبىرەك ساتىپ الىپ, ىشكى نارىقتاعى ساتىلىم كولەمى ءتورت جىل ىشىندە 15 ەسەگە ۇلعايىپ, 5,1 ملن-نان 80,9 ملن جۇپقا دەيىن ارتقان. 2014 جىلى وسىنداي رەكوردتىق كورسەتكىشتەن كەيىن اياقكيىم ساتىلىمى ءبىر تومەندەپ, ءبىر كوتەرىلسە دە, 24 ملن جۇپتان تومەن تۇسپەگەن.
قازىرگى تاڭدا ەل تۇرعىندارىنا اياقكيىمدى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر قامتاماسىز ەتىپ, 96,7%-دى قۇراپ وتىرعان كورىنەدى.
قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ ەسەپتەرى بويىنشا, قىتاي ەلىمىزگە اياقكيىمنىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى بولىپ تابىلادى.ودان كەيىن تۇركيا مەن وزبەكستان قامتىپ وتىر. وتكەن جىلى ەلىمىزگە 38,7 ملن جۇپ, بيىل قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا 12,2 ملن جۇپ ء(بىر جىلدا 75,6% وسكەن) تاسىمالدانعان. ال بىزگە كەلەتىن يمپورتتىق تاۋارلار باعاسىن شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر بەلگىلەيدى. ەلدەگى اياقكيىم ونىمدەرى باعاسىنىڭ سوڭعى جىلداعى ەڭ ەلەۋلى ءوسىمى 2022 جىلدىڭ قاراشاسىنان 2023 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن تىركەلدى. جىلدىق باعا ءوسىمىنىڭ كورسەتكىشى 18%-19%-دى قۇراپ, ال اقپان-ناۋرىزدا 120%-دان اسىپ تۇسكەن. مامىر ايىنىڭ سوڭىنداعى ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىل سايىن اياقكيىم قۇنىنىڭ 18,1%-عا ارتقاندىعىن, ونىڭ ۇستىنە ەرلەر كەبىسى, سپورتتىق اياقكيىم مەن باتەڭكەلەرى ايەلدەر سۇيرەتپەسى, ساندال مەن لابۋتەندەرگە قاراعاندا قىمباتتاپ, ءبىر جىل ىشىندە 17,8%-16,8%-دى قۇراسا, بالالار اياقكيىمى 20,1% بولدى.
