اۋىز سۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى

ەلىمىزدە حالقى ميلليوننان اسىپ جىعىلعان استانانى بىلاي قويعاندا وڭىرلەرىمىزدە دە اۋىز سۋعا قولى جەتپەي, تارشىلىق كورىپ وتىرعان ەلدى مەكەندەر وتە كوپ. ولاردىڭ كوپشىلىگىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاراجات تا بولىنگەن. بىراق ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. سوڭعى جىلدارى قارا سۋعا زار بولعان قايمانا جۇرتتىڭ ءۇنى «Amanat» پارتياسىنا جەتىپ, پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ارنايى جۇمىس توبى بىرقاتار وبلىستارعا بارىپ, پروبلەمامەن تىكەلەي تانىسىپ قايتتى.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل تۇرعىندارىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 96,8 پايىزدى قۇرايدى. ءبىر قاراعاندا جاقسى كورسەتكىش سەكىلدى. دەگەنمەن سۋعا قولى جەتپەگەن 3,2 پا­يىز حالىقتىڭ سانىنا قاراساق, 600 مىڭ ادام ەكەن. ياعني ەلىمىزدە وسىنشا تۇرعىن بۇگىندە اۋىز سۋدى وزەن-كولدەردەن تاسىپ ىشۋگە نەمەسە ورتالىقتان سۋ تاسيتىن كولىك قاشان كەلەدى دەپ كۇتۋگە ءماجبۇر. ءبىز بۇل ماقالامىزدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شال اقىن اۋدانى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنداعى اۋىلداردىڭ سۋمەن قامتىلۋ پروبلەماسىن ايتۋدى كوزدەدىك.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا پەترو­­­پاۆل مەن وبلىستىق ماڭىزى بار 4 قالا­ تولىقتاي ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىمەن, اۋدانداردا سۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە شەشىلمەي تۇر. وب­لىس­ كولەمىندەگى 3 مىڭ شاقىرىمدىق سۋ قۇبى­رى­نىڭ 2 مىڭ شاقىرىمى قاتتى توزعان. جالپى ايت­قاندا اۋىل تۇر­عىن­دارى­نىڭ جارتىسىنا جۋىعى (42,8%) اۋىز سۋسىز كۇن كەشىپ جاتىر.

وبلىس حالقىن «نۇرا توپتىق سۋ قۇبى­رى» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقى­عىن­­داعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپ­ورنىنىڭ «ەسىل سۋ» فيليالى مەن «قىزىل­جار سۋ» جشس اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. 2011 جىل­دان 2022 جىلعا دەيىن «ەسىل سۋ» فيليالى سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن قايتا جوندەۋ بويىنشا وبلىس كولەمىندە 10 جوبانى ىسكە اسىرىپ, 103 ەلدى مەكەندى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ساپاسى جاق­سارتىلعان. وسى جوبالار شەڭبەرىندە 173,7 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن جوندەۋ جانە ولاردى ەسىل توپتىق سۋ قۇبىرىنا قو­سۋ جوسپارلانعان بولاتىن. ولاردىڭ جال­پى قۇنى 2,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. دە­گەن­مەن سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنە قاراعان سۋ رەسۋرستارى كومي­تە­تىنىڭ «قازسۋشار» رمك بۇل جوبالاردى جۇ­زەگە اسىرماعان. وبلىس جانە اۋداندار تارا­پىنان تۇسكەن وتىنىشتەر دە جاۋاپسىز قا­لىپ, العا قويىلعان ماقساتتار ورىندالماي­ كەلەدى.

2022 جىلدىڭ 1 توقسانىندا اتالعان جوبا­لاردىڭ كەشىكتىرىلۋىنە بايلانىستى بۇل ماسەلە «Amanat» پارتياسى جانىنداعى پار­تيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قاراۋىنا شى­عارىلىپ, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى باس­شى­لىعىنا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىن­شا ءتيىستى ۇسىنىستار بەرىلگەن بولا­تىن. جوبالاردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تا­ما­سىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى, ونى­ قايتادان جاساۋ ءۇشىن رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەتتەن قاراجات ءبولىندى. بۇگىندە بۇل ماسە­لەنىڭ ىسكە اسۋى «Amanat» پارتياسىنىڭ نازا­رىندا تۇر.

ءبىر عانا شال اقىن اۋدانىن الساق, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ 59 پايىزى عانا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قام­تىلىپتى. قالعان حالىق «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپام قارتايدىنىڭ» كۇنىن­ كەشىپ وتىر. اۋدانداعى سۋحورابوۆكا جانە ولگينكا اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى ءالى كۇنگە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپ­تارعا ساي كەلمەيتىن قۇدىقتان سۋ ىشەدى. ال ىشۋگە جارامدى كەيبىر قۇدىق پەن كولونكا بۇكىل تۇرعىنعا جەت­پەيدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اتال­عان اۋىلداردىڭ ساپالى اۋىز سۋعا قول جەت­كىزۋى ءۇشىن جالعىز شەشىم – ەسىل توپ­تىق سۋ قۇبىرىنا جالعايتىن سۋ جەلى­لە­رىن قايتادان جوندەۋدەن وتكىزۋ. اۋىل تۇر­عىن­­دارىنا سالماق ءتۇسىرىپ وتىرعان بۇل پروب­­لەما شەشىلمەسە, ول ادامداردىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر.

اۋىز سۋ جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان­ قيىن جاعدايدا وتىرعان وڭىرلەردىڭ تاعى ءبىرى – اقتوبە وبلىسى. جۋىردا پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ جۇمىس توبى وبلىستاعى ىرعىز اۋدانىنا دا بارىپ­ قايتقان. جانىس بي جانە شەڭبەرتال اۋىل­دا­رىندا جارتى ميلليارد تەڭگەدەن استام قارا­جاتقا سۋ قۇبىرى سالىنىپ, 2021 جى­لى­ پايدالانۋعا بەرىلگەنمەن, جەرگى­لىك­تى تۇر­عىندار ءالى كۇنگە اۋىز سۋعا جارىماي وتىر­­عانىن ايتادى.

ىرعىز اۋدانىنا ات باسىن تىرەگەن جۇ­مىس توبىنىڭ قۇرامىنا پارتيالىق با­قىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ينسپەكتورى اي­جان ىسقاقوۆا, «Amanat» پارتياسى اق­توبە وبلىستىق فيليالى اتقارۋشى حات­شى­سىنىڭ ورىنباسارى ا.سارمانوۆ جانە باس­قا دا ماماندار ەندى. ولار 639,1 ملن تەڭ­گە­گە باعالانعان «اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدا­نىنىڭ جانىس بي جانە شەڭبەرتال اۋىل­دارىندا توپتىق سۋ قۇبىرى جەلىلەرى قۇرى­لىسى» جوباسى 2020 جىلدان بەرى ىسكە اسىپ كەلە جاتقانىن, قازىرگى كۇنى 607,2 ملن تەڭگە يگەرىلگەنىن انىقتادى. جوبانى جۇر­گى­زىپ جاتقان «كولساي ستروي» جشس 42,3 شا­قى­­رىمعا سوزىلعان سۋ قۇبىرى قۇرىلىسىن سا­­لىپ ءبىتىرۋى كەرەك بولاتىن. 2021 جىلعى جەل­­توقساندا سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ ءراسىمى بولعانىمەن, قازىرگى كۇنى نىسان تولىق­تاي جۇمىس ىستەمەي تۇر. بيىل «كولساي ستروي» جشس ەلەكتر ەنەگرياسى ءۇشىن تولەم جاساماعاندىقتان توكتىڭ وشىرىلۋىنە باي­لانىستى قازىرگى كۇنى جانىس بي جانە شەڭ­بەرتال اۋىلدارىنا سۋ بەرۋ تولىقتاي توقتا­تىل­عان.

–­ اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ بۇرىنعى ورىن­­باسارى ەرمەك كەنجەحان ۇلى مەن ىرعىز اۋدا­نىنىڭ اكىمى ادىلگەرەي اۋەلباەۆ سۋ قۇبىرى سالىنعاندا ونى ماق­تا­نىشپەن تانىستىرعان بولاتىن. الايدا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق قۇبىر قۇرىلىسى اياق­تال­ماعانى انىقتالدى. شەڭبەرتال اۋىلى­ تار­ي­حىندا تۇڭعىش رەت تۇرعىزىلعان سۋ تار­تۋ ستانساسى ءتۇڭىلۋ مەن الدانعان ۇمىت­تەر­دىڭ سيمۆولى رەتىندە تۇر. جالعان ەسەپ بەرۋ ءۇشىن تەلەديدار الدىندا قۇرىلىسى اياقتالماعان, پايدالانۋعا جارامسىز نىساندى اشۋ ءۇردىسى, وكىنىشكە قاراي, ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى, – دەيدى جۇمىس توبىنىڭ وكىلى, ينسپەكتور ايجان ىسقاقوۆا.

جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار­ ەكو­لو­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لى­­گىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە قور­دا­لانعان پروبلەمالاردى جىلدامداتىپ شەشۋ بويىنشا قانشا رەت ءوتىنىش جاساعان. ماسەلەن, 2022 جىلى 6 قىركۇيەكتە ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمدىگى سۋ قۇبىرىنىڭ سالىنۋى قۇرىلىس نورمالارىنا ساي جاسالماعانى تۋرالى 16 تارماقتان تۇراتىن اكت دايىنداعان. ساپاسىز قۇرىلىس سالدارىنان 2021 جىلى حالىققا سۋ بەرۋ ءۇشىن جەتى رەت جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالۋعا تاقاپ, تەك سورعى ستانسالارىنىڭ اۆتوماتيكالارىن ورناتۋ عانا قالعانىنا قاراماستان, بۇگىندە ول جەردە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. ناتيجەسىندە, ءالى كۇنگە نىسان قولدانىسقا بەرىلمەگەن.

– وسى وڭىرگە ساپارمەن كەلگەن مەم­لە­كەت باسشىسى تەك ەسەپ بەرۋ ءۇشىن عانا ج­ۇ­مىس ىستەمەي, ناقتى ءىس-ارەكەتتەر مەن ويلاس­تىرىلعان تالداۋ قاجەت ەكەنىن ايت­قا­نى بەلگىلى. «بىزگە شالاعايلىقپەن, كوز­بوياۋشىلىقپەن اينالىسۋعا بولمايدى»­ دە­گەن ەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ. الايدا ىرعىز اۋدا­نىن­داعى جاعداي شەنەۋ­نىك­تەردىڭ بۇرىنعى قال­پىندا حالىق يگىلىگى ءۇشىن ەمەس, تەك كامە­را­ مەن فوتواپپاراتتىڭ جارقىلى ءۇشىن جۇ­مىس­ ىستەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. سەنىمسىز مەردى­گەرمەن كەلىسىمشارت جاساسقان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ەكىنشى جىل قاتارىنان بۇل پروبلەمانى شەشە الماي كەلەدى, – دەيدى ايجان ىسقاقوۆا.

شىن مانىندە, جوعارعى جاقتاعى شەنەۋ­­نىكتەردىڭ, اتالعان جۇمىستاردى اتقارۋعا تاپسىرىس بەرۋشى مەن مەردىگەردىڭ اراسىندا بولىپ جاتقان «ەسەپ ايىرىسۋلار» قاراپايىم حالىققا ەشقانداي دا قىزىق ەمەس. ولارعا كەرەگى – ىشۋگە جارامدى اۋىز سۋ. بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل پروبلەما تەرەڭدەپ بارادى.

– ءبىز بارعان شەڭبەرتال اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان 650 شاقىرىم جەردە ورنا­لاس­قان­دىقتان جانە جولدىڭ ناشارلىعىنان جو­عارى شەندى شەنەۋنىكتەر بۇل ولكەگە كەلە بەر­مەيدى ەكەن. الايدا كوزبوياۋشىلىق كەلىپ ۇل­گەرىپتى. سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم جۇرت­تىڭ زارداپ شەگىپ وتىرعانى وكىنىشتى, – دەيدى ايجان ىسقاقوۆا.