بۇگىن وتكەن كۇنگە كوز جىبەرىپ, ويلى كوزبەن قاراسام مەكتەبىمىزدىڭ ارداگەر ۇستازى وقۋشىلاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمى مەن ادامي بولمىستىڭ باعىتىن ءدال انىقتاپ بەرگەن ەكەن. ارينە, ۇستاز ءار بالانىڭ ەرەكشەلىگىن زەرتتەپ, باعامداي الماسا, وقۋشىنى دا تولىق تانىپ بىلە الماۋى انىق. ال پارمانبەك مۇعالىم وقۋشىلاردى جاقسى كوردى. ادام بولۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كەڭ كولەمدە ايتىپ, جەتكىلىكتى تۇسىندىرگەنى دە ەستە. بۇگىندە ءبىرىمىز دارىگەر, ءبىرىمىز ۇستاز جولىن قۋعان مۇعالىم بولىپ ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ ءجۇرمىز. بۇل دا بالا كۇنىمىزدەگى ۇستازدارىمىزدىڭ, اسىرەسە پارمەش مۇعالىمنىڭ اماناتىن ارقالاعان ادامدىق ءىس پەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن.
پارمانبەك جاقسىمبەتوۆ – تاراز ولكەسىندە دۇنيەگە كەلىپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتكەن ازامات. وسى مەكتەپتىڭ تۇلەگى رەتىندە ارداگەر ۇستازدى سول تۇستاعى ءار وقۋشىنىڭ رۋحاني ساۋلەتكەرى دەپ باعالايمىن. بۇگىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن شاكىرتتەرى, قوعام قايراتكەرلەرى پارمەش ۇستازعا قارىزدار.
«تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» دەگەن ءتامسىل بار. مۇنىڭ انىق-قانىعىنا ۇستاز جولى, ۇستازدىق قىزمەت بايانىنان دا مىڭ سان مىسال, دەرەكتەردى كەلتىرۋگە بولار ەدى. ادامتانۋ ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان پارمەش جاقسىمبەتوۆتىڭ الدىن كورىپ, دۇرىس باعىت العان, ومىردەن ءوز ورنىن تاپقان ازاماتتار سان جاعىنان كوپ, ساپالىق تۇرعىدان دا سالماقتى ەكەنىن ايتۋعا ابدەن بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ (1980 جىل) چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار تالاس وماربەكوۆ جانە اسقار ابدۋاليەۆ, پوليتسيا گەنەرال-مايورى مەيىرحان جامانباەۆ, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى ونەر سالاسىنىڭ وكىلدەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بار.
«ۇستازى جاقسىنىڭ, ۇستانىمى جاقسى» دەيدى حالىق دانالىعى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ نىعايۋى جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتكەن, وسىنداي ازاماتتاردى تاربيەلەپ, ءومىر بايگەسىنە قوسقان ۇستازدىڭ سۇبەلى ەڭبەگى كوپكە ۇلگى.
پارمەش جاقسىمبەتوۆ ۇزاق جىلدار ديحان اۋىلىنىڭ (جامبىل وبلىسى) ورتا مەكتەبىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەردى. پارمەش ۇستازىمىزدىڭ كەسەك ويلى, ۇتقىر دا ۇشقىر ءسوز بايلامدارىمەن دارالاناتىن بەدەلدى جان بولعانىن اۋىل تۇرعىندارى قازىر دە تامسانا ايتادى. شاكىرتتەرىنىڭ اقىلشىسى ءارى قامقورشىسى بولا ءجۇرىپ, قىسىلعاندا ارقا تۇتقان شىنايى جارقىن بەينەسى ءۇشىن اۋىل ازاماتتارىنىڭ دا سىيىنا يە بولدى. وتباسىندا, مەكتەپ جۇيەسىندە جۇرگەندە ارعى تاريحتان, عاسىرلار قويناۋىنان سىر تولعايتىن. حالىق ادەبيەتى نۇسقالارىنان باستاپ, قورقىت, ءال-فارابي, ق.ياساۋي, ج.بالاساعۇن, م.قاشقاري, شوقان ءۋاليحان, ىبىراي التىنسارين, اباي قۇنانباي ۇلىنان بەرمەن قاراي جۇيەلەپ ايتقاندا, قازاق رۋحانياتىنىڭ قاينارلارىنا قانىعۋشى ەدىك. ۇستازدىقپەن قاتار اۋىلىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, ۇرپاق تاربيەشىسى, سالت-ءداستۇردىڭ قاينار كوزى دە بولا بىلگەن جان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرلىك-بەرەكەسىنەن باستاپ, تۇرمىسى مەن تىرلىگىن جاراستىرعان ۇستاز ۇلتتىق ءداستۇر, ءتالىم-تاربيەنىڭ دە قازىنا قاينارى, سارقىلماس بۇلاعى بولعانى جادىمىزعا مىقتاپ ءسىڭدى.
وقۋشىلارعا ۇلتقا قىزمەت ەتۋدەگى ادالدىق پەن ادىلدىك, ەلشىل, قوعامشىل ءھام وتانشىل بولۋدى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن پارمەش مۇعالىم ادال جارى التىنكۇل اپامىزبەن قىرىق بەس جىل وتاسىپ, ۇلگىلى وتباسى رەتىندە تانىلدى. ون ەكى بالا تاربيەلەپ, قاتارعا قوستى. ۇرپاقتارىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا دا, ويىنا دا دارىتا ءبىلدى. ەلدى ءسۇيۋدى, وتان مەن وتباسى بەرىكتىگىنە ادال بولۋدى ۇيرەتۋدى پارىزى دەپ بىلگەن اكەدەن ساۋلە, سارسە, زاۋرە, مايرا, ايگۇل, سالتانات جانە جاڭابەك, دانابەك, جارقىنبەك, باقىتجان, سامات, باۋىرجان سەكىلدى ۇل-قىزدارى ومىرگە كەلىپ, وسى كۇنى نەمەرە-شوبەرەمەن ۇلكەن وردالى اۋلەتكە اينالىپ وتىر. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, سارسە مەن مايرا اتا جولىن قۋىپ, وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىنە جاۋاپتى ۇستازدىق جولىن تاڭداسا, ساۋلە, زاۋرە, ايگۇل, سالتانات – مەديتسينا سالاسىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرلەرى. جاڭابەك, دانابەك, سامات شارۋاشىلىق جاعىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرسە, جارقىنبەك پارمەش ۇلى بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ مۇددەسىنە ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر, پارلامەنت سەناتى اپپاراتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى باقىتجان پارمەش ۇلى عىلىم جولىن قۋىپ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, باۋىرجان شىعىستانۋ ماماندىعىن الدى. اۋداندىق «اۋىل جاڭالىعى» گازەتىنىڭ رەداكتورى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ارقايسىسى ومىردەن ءوز ورنىن تاپقان. ەڭبەكپەن ەسەيگەن. ۇجىمدا دا قۇرمەتتى, سىيلى جاندار.
ۇنەمى شاكىرتتەرى مەن بالالارىنا ادال ەڭبەكپەن قاتار, ادام بالاسىنا قيانات جاساماۋدى اسىل مۇرات ەتىپ كورسەتىپ, وسى قاسيەتتەردى ىسپەن كورسەتە بىلەتىن جان بولعانىن ۇستازدارىمىز ۇنەمى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بالا كوڭىلىمىزدە پارمەش ۇستازىمىز پەيىلى كەڭ, كوڭىلى قازاقتىڭ دالاسىنداي دارحان, دوستىققا ادال, ۇرپاقتارىنا مەيىربان, ولىمنەن ۇياتتى جوعارى قويعان, شاكىرتتەرىنىڭ مەرەيىن وسىرۋگە بارىن سالىپ, الپەشتەگەن ءارى ءومىردىڭ كۇيبەڭ تىرلىگى ەمەس, اعايىننىڭ بىرلىگىن ويلاعان ازامات رەتىندە ساقتالادى. «مۇعالىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى» (ى.التىنسارين), جاس ۇرپاقتىڭ التىن ورداسى ەكەنىنىڭ مىڭنان ءبىر مىسال, دەرەگى وسى.
كەزىندە قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا كەڭ ءورىس الىپ, ناقتى ىستەر جۇزەگە اسىرىلدى. وڭىرلەردە جەر-سۋ, اۋىل مەن كوشە, مەكتەپ اتاۋلارى وزدەرىنىڭ تاريحي اتاۋلارىمەن قايتا تابىسىپ جاتقان جايى بار. بۇل وتە قۇپتارلىق جايت. «جەردىڭ اتىن ەل شىعارادى, ەلدىڭ اتىن ەر شىعارادى» دەيدى حالىق دانالىعى. راس, ەلدى-مەكەندەر مەن كوشە, مەكتەپ اتاۋلارىنا سول جەرگىلىكتى جەردىڭ جاعدايىنا ساي قوعام دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ اتىنىڭ بەرىلۋى – ۇرپاق تاربيەسىندە ۇلگى بولارلىق جانداردى قۇرمەتتەۋدىڭ ايرىقشا بەلگىسى. ويتكەنى بۇل جاس ۇرپاقتىڭ ءوزى تۋعان جەرىنىڭ پاتريوتتارىن قۇرمەتتەۋدى ۇيرەتۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ سانالادى. وسى رەتتەن العاندا, دانا حالقىمىزدىڭ: ء«بىر ءارىپ ۇيرەتكەنگە قىرىق جىل تاعزىم» دەگەن ناقىلى ويعا ورالادى. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, بارلىق كۇشى مەن جىگەرىن, مول مۇمكىندىكتەرىن شاكىرت تاربيەلەۋگە جۇمساعان پارمەش جاقسىمبەتوۆ ۇستازىمىزدىڭ دا اتىن ۇلىقتايتىن كەز كەلدى. تالانتتى پەداگوگتىڭ اتىن ديحان اۋىلىنىڭ ورتا مەكتەبىنە بەرسەك, ول دا ءبىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە قوسقان ءبىر ۇلەسىمىز بولارى انىق. بۇل ادال ەڭبەكتىڭ ۇلىقتالىپ, اۋىل ازاماتتارىنىڭ ۇستازدارىنا دەگەن قۇرمەتى مەن تاعزىمى بولار ەدى.
پارمەش جاقسىمبەتوۆتىڭ شاكىرت تاربيەلەپ, قوعامنىڭ سانالى مۇشەسىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگى وراسان زور. كەيىنگى بۋىن ءبىز دە ۇستازىمىز تۋرالى اڭگىمەلەردى اۋىل تۇرعىندارىنان تىڭداپ وستىك. ەلىكتەدىك. ۇلگى ەتىپ, عيبرات الدىق. ول كىسىنىڭ شاكىرتتەرىنە بەرگەن ءبىلىمى, ايتقان اقىل-كەڭەسى ۇستازدارىمىز ارقىلى بىزگە جەتىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ناتيجەسىندە كەيىنگى وسكەلەڭ بۋىن وكىلدەرى ءۇشىن ادامدىق پەن ۇستازدىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە جادىمىزدا قالدى. ءبىلىمى اقىلدى بايىتتى, سانادا قالىپتاستى.
قالادان اۋىلعا بارعان سايىن, الدىمەن اۋىل مەكتەبىنە ات باسىن بۇرىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋدى داعدىعا اينالدىرعانبىز. قىمبات جاندار – ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىزعا شەكسىز ساعىنىش, قۇرمەت پەن تاعزىم دا تانىلار ەدى. كوڭىل كەڭ, قيال شەكسىز, وي جۇيرىك قوي. مەكتەپ ءۇيى, قوڭىراۋ ءۇنى, وقۋشىلاردىڭ الاڭسىز, اسىر سالىپ ويناعانى, باستىسى وقۋ-بىلىمگە قۇشتارلىعى كوڭىل تولقىنىن تەربەيدى. ۇستازدار ۇلاعاتى كوز الدىما كەلەدى. پارمەش مۇعالىمنىڭ اسىل بەينەسى دە وسى تۇستا جان-جۇرەگىمنىڭ تورىندە, كوز الدىمدا تۇراتىنىن جاسىرعىم كەلمەيدى. سىنىپقا ەنگەندە جان جىلۋى مەن مەيىرىم شۋاعىن قوسا الىپ كەلۋشى ەدى. نۇرلى جۇزىنەن اقىل-پاراساتتىڭ جىلى لەبى ەسىپ, ءبىلىم بۇلاعىنا ەركىن ەنىپ, دەن قويۋشى ەدىك.
ايتقىمىز كەلگەنى – العاشقى ۇستازدى باعالاۋدىڭ ءجونى بولەك. العاشقى قوڭىراۋدىڭ سىلدىرىمەن بىرگە جارقىن ءجۇزى, ايقىن ءۇنى, كوركەم بەينەسى جان-جۇرەكتەن قاتار ورىن الاتىنى انىق. اۋىلعا تانىس, مەكتەپتە اقىل-پاراساتى, ءبىلىمى مەن عيبراتتى عۇمىرى وتكەن, كوپتىڭ جادىندا قالعان جاقسىمبەتوۆ پارمەش ەسىمى مەن ەڭبەگىن ۇلىقتاپ, التىن ۇياعا اتىن بەرسەك, بارشامىز ءۇشىن كادەلى ءىس, ورىندالعان ارمان بولار ەدى.
جاندوس قۇمعانباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD
