تۇقىم ءوندىرۋشى ورتالىق وتە از
ماسەلەن, جەتىسۋدىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىندا داقىلداردىڭ ەگىس كولەمى 1,9 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, 519 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلگەن ەكەن. ەگىنگە قاجەتتى 56,2 مىڭ توننا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ تۇقىمدارى تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. دەگەنمەن مۇنداعى وتاندىق تۇقىمنىڭ ۇلەسى 13 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇگىندە وبلىستا 14 اتتەستاتتالعان شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 8 ەليتالىق بولسا, قالعان 6-ى جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم ءوندىرۋشى قىزمەتىن جۇزەگە اسىرادى. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ماماندارى بۇل باعىتتا ءالى دە ۇلكەن جۇمىستار كۇتىپ تۇرعانىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اراسىندا ساباقتاستىق جوق.
«ەلىمىزدە اگرارلىق عىلىمدا جاڭالىق كوپ. عالىمدار شىعارعان وتاندىق تۇقىمداردىڭ ساپاسى قازىر قولدانىستاعى سورتتاردان قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى. باعاسى دا ارزان. بۇل رەتتە عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى وسىنداي جوبالاردى تاۋىپ, فەرمەرلەرگە كورسەتىپ, ءتيىمدى ارەكەت ەتۋ. وسى جارمەڭكەدە ۇسىنىلعان سورتتاردى, ونىمگە قاجەت زاتتاردى فەرمەرلەر كورگەندە تاڭىرقاي قارادى. قازىر ءبىر-بىرىمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ جاتىر. ەلىمىزدە بار جەتىستىكتى وندىرىسكە ەنگىزەتىن بولساق, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا وزگەرىس باستالادى», دەيدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى,قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر جەتىسۋلىق فەرمەرلەر وتاندىق عالىمدار ۇسىنىپ وتىرعان ازىرلەمەلەردى پايدالانسا ءونىم كولەمى 2-3 ەسە ۇلعايادى. ەگىن ەگۋدە الدىمەن سۇرىپتىڭ ساپاسى ماڭىزدى. جاڭا تۇقىمدى وندىرىسكە ەنگىزسە, ونىمدىلىك 30 پايىزعا ارتىق. ايتسە دە قولدا بار جاڭا سورت ەلگە تولىق تاراۋى ءۇشىن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتار قاجەت.
قازىر جەتىسۋلىق تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋاشىلىقتار 6,3 مىڭ توننا ماساقتى ءداندى داقىلداردىڭ, 941 توننا جۇگەرىنىڭ, 5 توننا قانت قىزىلشاسىنىڭ, 14 توننا كۇنباعىستىڭ ەليتالىق جانە جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمدارىن ءوندىرىپ, سورت جاڭارتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە وتكىزەدى. سوڭداي-اق, 4 اتتەستاتتالعان تۇقىم وتكىزۋشىلەر شارۋاشىلىقتاردىڭ وتىنىمدەرى بويىنشا قاجەتتى شەتەلدىك تۇقىمدارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
«الداعى ۋاقىتتا كارتوپ جانە مايبۇرشاق داقىلدارىنىڭ تۇقىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ باعىتىندا جاڭا تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋاشىلىقتار قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى وبلىس شارۋاشىلىقتارى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ شەتەلدىك تۇقىمدارىنا باسىمدىقتى بەرىپ جاتقاندىعى انىق. وسى ورايدا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋاشىلىقتار مەن سورتسىناق ۋچاسكەلەرى وتاندىق تۇقىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ, جاڭا سۇرىپتاردى قولدانىسقا ەنگىزىپ, سىناقتان وتكىزۋ جۇمىستارىن بىرلەسە جۇرگىزۋى قاجەت دەپ ويلايمىن», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆ.
قولدا بار مالىمەتكە سۇيەنسەك, بۇگىندە بىرقاتار شارۋاشىلىق مونوداقىلداردى وسىرۋگە بەيىمدەلىپ, جىلدان جىلعا ونىمدىلىگىن جوعالتىپ جاتىر. سوندىقتان, قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستا توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ونى ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى قولعا الىندى. بۇل رەتتە اۋىسپالى ەگىستىك جۇيەسىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر.
بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى
كۇنى كەشە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە تالدىقورعاندا «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قازىرگى احۋالى جانە دامۋ جولدارى» اتتى سەمينار-كەڭەس ءوتتى. مۇندا وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆ ءوڭىردىڭ وڭتۇستىك-شىعىستاعى ناعىز اگرارلىق سالانىڭ التىن وزەگىنە اينالعانىن ايتا كەلىپ, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ, اسىرەسە, اگرارلىق عىلىمداعى جەتەكشى ءرول اتقاراتىن بەلگىلى اكادەميكتەر مەن پروفەسسورلاردىڭ وڭىرگە ارنايى كەلۋى – اگرو ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«وسىمدىك شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ, اۋىلدىق جەرلەردە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, ءسۇت-تاۋار فەرمالارىن, جىلىجايلاردى جانە باسقا دا شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋ سالاسىنداعى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. شۇرايلى جەرىمىزدىڭ مول بايلىعىن ءالى دە تولىق يگەرۋ ءۇشىن تەك ينۆەستيتسيا تارتۋ عانا ەمەس, ءوندىرىستىڭ, قايتا وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەندىگى انىق. سوندىقتان, مەن وتاندىق عىلىمنىڭ كوش باسشىلارىمەن كەزدەسكەنىمىزگە قۋانىشتىمىن. سىزدەردىڭ پايدالى كەڭەستەرىڭىز, جاڭاشىل عىلىمي ازىرلەمەلەرىڭىز اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ودان ءارى ەسەلەۋگە ايتارلىقتاي ىقپالى تيەتىنىنە سەنەمىن», دەدى ب.يساباەۆ.
جالپى, وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى 2022 جىلى 510 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, 2023 جىلى 544 ملرد تەڭگەگە وسكەن. سونىڭ ىشىندە, ەگىن شارۋاشىلىعى 2,3 پايىزعا, مال شارۋاشىلىعى 3,5 پايىزعا كوتەرىلگەن. ايتسە دە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالدى. شارۋا قوجالىقتارىنداعى فەرمەرلەردىڭ ءبىلىمي ساۋاتىنىڭ زامان كوشىنەن قالىپ قويعاندىعى, جايىلىمداردىڭ قۇنارسىزدانۋى سياقتى كەمشىلىكتەر سەميناردا اشىق ايتىلىپ, عالىمدار نازارىنا ۇسىنىلدى.
بۇل رەتتە اقىلبەك كۇرىشباەۆ جەتىسۋدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, سونىڭ ىشىندە مال ءوسىرۋ, كوكونىس جىلىجاي شارۋاشىلىعى, ەگىس جانە جايىلىمداردى جاڭعىرتۋعا, يننوۆاتسيالىق سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋگە, باسقا دا سالالاردى عىلىمي تۇرعىدان قولداۋعا وتاندىق عالىمداردىڭ دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى.
«جەتىسۋ ولكەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جانە مالدىڭ گەندىك قورىن جيناقتاۋ, قالىپتاستىرۋ, زەرتتەۋ, قۇجاتتاۋ, ولاردى تاجىريبەدە پايدالانۋ; بيوتەحنولوگيا مەن گەندىك ينجەنەريانىڭ قازىرگى زامانعى جەتىستىكتەرىن ەنگىزە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى سورتتارى مەن بۋداندارىن شىعارۋ; مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ; عىلىمي ازىرلەمەلەردى دايارلاۋ جانە وندىرىسكە ەنگىزۋ; اوك ماماندارىن وقىتۋ جانە عىلىمي-كونسۋلتاتسيالىق قىزمەتتەر كورسەتۋ ماسەلەلەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىكەلەي قىزمەت اتقاراتىن ماماندارمەن بىرلەسە تالقىلاۋ ءۇشىن ارنايى كەلدىك», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
ول ءسوز سوڭىندا شارۋا قوجالىقتارىنداعى قىزمەتكەرلەرگە عىلىمي-كونسۋلتاتسيا بەرەتىن ء«بىلىم تاراتۋ ورتالىعىن» اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. رەكتوردىڭ ءسوزىن اكادەميك عالىمدار قولدادى. اتاپ ايتقاندا, قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى شولپان باستاۋباەۆا «جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اوك تۇراقتى دامۋى ءۇشىن قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي عىلىمي ازىرلەمەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ» تۋرالى بايانداما وقىسا, قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى باحىتجان دۇيسەمبەكوۆ الىشەر ۇلى – «جەتىسۋ وبلىسىنىڭ نەگىزگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ زياندى ورگانيزمدەرىنە قارسى قولداناتىن ءتيىمدى كۇرەس شارالارىنىڭ تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە ەندىرۋ» تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعادى.
«اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىندا 80 جۋىق اۋرۋ مەن 100 مامانداندىرىلعان زيانكەس كەزدەسەدى. ال ارامشوپتەر 120-دان اسادى. مىسالى, كارتوپتى الايىق. ونىڭ باستى جاۋى كولورادو قوڭىزى, ونى حالىق جاقسى بىلەدى. كوبىنە ونى قولمەن تەرىپ تازارتادى. ايتسە دە ادام تازالىق بارىسىندا ءوزى دە وسىمدىكپەن بىرگە ۋلاناتىنىن بىلمەيدى. زياندى فەرمەنتتەردى بولەدى دە تەرى اۋرۋىنا اپارادى. ەندى سونىمەن كۇرەس تاسىلدەرىنىڭ ءبىرىن ءبىزدىڭ وسىمدىك قورعاۋ ينستيتۋتىنداعى زەرتحانامىزدا ويلاپ تاپتىق. زيانكەستەرگە قارسى كۇرەسە الاتىن پايدالى جاندىكتەردى ءبىز ەگىس القابىنا جىبەرەمىز. سولاردىڭ دەرناسىلىنە قارسى كۇرەسەتىن پوديزۋس اتتى جىرتقىش قاندالا بار. بۇل كولورادو قوڭىزىنىڭ دەرناسىلىنىڭ ءسولىن تۇمسىعى ارقىلى سورىپ الىپ, كوبەيۋىنە بوگەت بولادى. كۇنىنە 150 زيانكەسپەن كۇرەسە الادى. ۇدەرىس قوڭىزدىڭ سانىن ەسەپتەۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى», دەدى ب.دۇيسەبەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كارتوپ جاپىراعىنا جابىسقان 5 دەرناسىلگە 1 پوديزۋس جەتەدى. باعاسى شارۋالارعا ءتيىمدى, قۇنى دا ارزان, ءبىر تالى 200 تەڭگە تۇرادى. شامامەن 1 گەكتار جەرگە 2 مىڭ تەڭگە كەتەدى, ال باسقا ءتاسىلدى پايدالانساڭىز شىعىن بولۋى مۇمكىن.
سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشىلار ءتۇرلى سالاداعى تابيعي ونىمدەر مەن عىلىمي ازىرلەمەلەر قويىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جەتىستىكتەر كورمەسىمەن تانىسىپ, جوعارى باعا بەردى.
جيىن قورىتىندىسىندا وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆ قازۇازۋ باسشىلىعىنىڭ تىڭ ۇسىنىسىن قولداي وتىرىپ, تالدىقورعان قالاسىندا فەرمەرلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن ء«بىلىم تاراتۋ ورتالىعىن» نەمەسە ۋنيۆەرسيتەت فيليالىنىڭ اشىلۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك جاساۋعا دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى.
جەتىسۋ وبلىسى
