– تالعات مامىرتاي ۇلى, الەمدە جەدەل وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتقان گەوساياسي احۋال اسكەري كۇش-قۋاتىمىزدى جاڭاشا بەكەمدەپ, زامان قاتەرلەرىنە ساي قايتا جاساقتاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. وسى ورايدا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ نەگىزگى جاۋىنگەرلىك قۇرىلىمى – قۇرلىق اسكەرلەرىنە قانداي ماقسات-مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر؟
– ءوزىڭىز ايتقانداي, قۇرلىق اسكەرلەرى ادام سانى جاعىنان دا, اتقاراتىن وپەراتسيالارى مەن جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردى جۇرگىزۋ اۋقىمى جاعىنان دا ەڭ ۇلكەن قۇرىلىم. قارۋلى كۇشتەردىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىگىن قورعاۋ, مەملەكەتتىك جانە اسكەري وبەكتىلەردى كۇزەتۋ, قۇرلىقتاعى مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ, سونداي-اق بىتىمگەرشىلىك مىندەتتەردى ورىنداۋ. بۇدان بولەك, قۇرلىق اسكەرلەرى توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىن جويۋعا, مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋدى كۇشەيتۋگە, تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالارعا قاتىسۋعا جۇمىلدىرىلۋى مۇمكىن.
قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىنا «وڭتۇستىك», «شىعىس», «باتىس» جانە «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىقتارى كىرەدى. ارقايسىسى ءوز ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى جانە كەز كەلگەن جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا ءار كەز دايىن. بۇدان وزگە تىكەلەي باعىنىستاعى اسكەري بولىمدەر مەن ەكى اسكەري وقۋ ورنى دا بار. ولار – ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى جانە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى اسكەري كوللەدج.
جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي بۇگىندە قۇرلىق اسكەرلەرى نەگىزگى وزگەرىستەر مەن قايتا قۇرۋلاردان ءوتىپ, قۇرىلىمى مەن ءىس-قيمىلى قالىپتاسقان وڭتايلى كۇشكە اينالدى.
– ءسىز ەكى وقۋ ورنىمىز بار دەدىڭىز. وسىنداي ۇلكەن قۇرىلىمعا اسكەري كادرلار سول جەردە دايىندالا ما؟
– وفيتسەرلەر ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە, الماتى قالاسىنداعى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا, سونداي-اق شەتەلدىك اسكەري وقۋ ورىندارىندا دايىندالادى. كاسىبي سەرجانتتار اقمولا وبلىسىنىڭ ششۋچينسك قالاسىنداعى اسكەري كوللەدجدە وقيدى. گۆاردەيسك گارنيزونىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ ورتالىعىندا كىشى ماماندار دايارلانادى.
ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ زامان تالابىنا ساي وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى قالىپتاسقان. وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل جوعارى وقۋ ورنىندا 14 مىڭنان اسا وفيتسەر ءبىلىم الدى, ولاردىڭ 81-ءى «گەنەرال» جوعارى وفيتسەرلىك اتاعىنا قول جەتكىزگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
قۇرلىق اسكەرلەرىنە قارايتىن اسكەري ينستيتۋت پەن اسكەري كوللەدجدە ءبىلىم الىپ جاتقان بولاشاق وفيتسەرلەر مەن سەرجانتتاردىڭ وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى ماسەلە. بۇل باعىتتا جاۋىنگەرلىك دايارلىق سالاسىندا جاڭا تاسىلدەردى ازىرلەۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا «كوشباسشىلىق جانە كونفليكتولوگيا نەگىزدەرى» اتتى جاڭا وقۋ ءپانى ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە ۇيىمداستىرۋشىلىق-شتاتتىق ءىس-شارالاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كۋرسانتتاردى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن پايدالانۋ نەگىزدەرىنە وقىتۋ ءۇشىن تاكتيكالىق ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ەسەپتوبى قوسىلدى.
ال شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى اسكەري كوللەدج 1996 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى مەن باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدارىندا ءساتتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ءۇش مىڭنان اسا كاسىبي سەرجانتتى دايىنداپ شىعاردى. اسكەري كوللەدجدىڭ جاڭا زامانعا ساي وقۋ عيماراتتارى مەن جوعارى ساناتتى وقىتۋشىلار قۇرامى جۇمىس ىستەيدى. ديپلومنان بولەك كادەتتەر ءۇشىنشى سىنىپتى بمپ مەحانيك-جۇرگىزۋشىسى جانە «ۆ», «س» ساناتىنداعى اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى كۋالىگىن الادى.
– ءسىز جوعارىدا قۇرلىق اسكەرلەرى وزگەرىستەر مەن قايتا قۇرۋلاردان ءوتتى دەدىڭىز. سول جايىندا تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ەل پرەزيدەنتى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قازىرگى زامانعى سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, جاۋىنگەرلىك دايارلىق باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ كەلەدى. اسكەري دايىندىقتىڭ وزىق الەمدىك تاجىريبەسى, جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرى زەردەلەنىپ جاتىر. بولىمشەلەر قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ جاڭا ۇلگىلەرىمەن جاراقتاندىرىلىپ, اسكەري ينفراقۇرىلىم دامۋ ۇستىندە.
قازىرگى ۋاقىتتا قۇرلىق اسكەرلەرىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ۇيىمدىق-شتاتتىق قۇرىلىمدى جەتىلدىرىپ, ولاردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى جانە قارۋمەن جاراقتاندىرىلۋى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاۋىنگەرلىك ءبىلىم دەڭگەيىن, قۇرامالاردىڭ, اسكەري بولىمدەر مەن بولىمشەلەردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋىن ارتتىرۋ – ماڭىزدى تالاپ. وفيتسەرلىك جانە سەرجانتتىق كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە جەكە قۇراممەن, اسىرەسە كەلىسىمشارت نەگىزىندەگى اسكەري قىزمەتشىلەرمەن جاساقتالۋدىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ جۇمىستارى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قۇرلىق اسكەرلەرىن وزىنە ارتىلعان مىندەتتەر بويىنشا دايارلىقتان وتكىزۋ اسكەري دوكترينا ەرەجەلەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. مۇندا باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, بىرلەستىكتەردىڭ, قۇرامالار مەن اسكەري بولىمدەردىڭ كەز كەلگەن جاعدايداعى ىقتيمال اگرەسسياعا قارسى تويتارىس بەرۋگە, باسقا دا مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار جۇيەسى تۇزىلگەن. جالپى, قاۋىپ-قاتەر مەن ولارعا قارسى ادىستەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جەكە قۇرامدى وقىتۋ مەن جاۋىنگەرلىك دايارلىق ادىستەمەسى دە ۇنەمى تۇزەتىلىپ وتىرادى. قارۋ-جاراق پاركى جاڭارتىلىپ, جىل سايىن وتەتىن وقۋ-جاتتىعۋلاردىڭ ساپاسى مەن سانى دا ارتىپ كەلەدى. ويتكەنى بىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ساۋاتتى جانە بىلىكتى اسكەري قىزمەتشىلەرسىز ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس.
سونىمەن قاتار قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ ورتالىعىندا ۆزۆود كومانديرلەرى ءۇشىن «تاكتيك» بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارى وتكىزىلىپ تۇرادى. ول جەردە جاس وفيتسەرلەرگە جاڭا بىلىكتىلىك دەڭگەيىن مەڭگەرۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلادى.
– قۇرلىق اسكەرلەرى زاماناۋي قارۋ-جاراقتارمەن, اسكەري تەحنيكامەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەن؟
– بۇگىندە قۇرلىق اسكەرلەرى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ, جوعارى دالدىكتەگى قارۋدىڭ, بايلانىس, بارلاۋ جانە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ زاماناۋي ۇلگىلەرىمەن جابدىقتالعان. بىراق بۇل ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ وتىراتىن ءۇردىس. الەمنىڭ ءار جەرىندە تۇتانعان قارۋلى قاقتىعىستار ءاردايىم اسكەري مامانداردىڭ نازارىندا. تاجىريبە جۇزىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن دالدىگى جوعارى جۇيەلەر مەن قارۋ-جاراقتاردىڭ الەۋەتى ەسكەرىلە وتىرىپ, سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى جوسپارلى تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلا بەرمەك.
دەگەنمەن قارۋمەن جابدىقتاۋ بار دا, ونى ءىس جۇزىندە قولدانا ءبىلۋ بار. سوندىقتان ءبىز جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ قارۋدى شىنايى جاعدايدا قولدانۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزىپ تۇرامىز. قازىر قىسقى وقۋ كەزەڭى اياقتالدى. جىل مەزگىلدەرى بويىنشا ءاربىر كەزەڭنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءبىز قىسقى وقۋ كەزەڭىندە «باتىل تويتارىس» ستراتەگيالىق وقۋ-جاتتىعۋىن وتكىزدىك. وندا قۇرلىق اسكەرلەرى باسقا ۆەدومستۆولاردىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارىمەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى پىسىقتادى. جاتتىعۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – گيبريدتى قاۋىپ-قاتەر جاعدايىندا ارەكەت ەتۋگە, ءارتۇرلى پروكسي-كۇشتەرگە قارسى تۇرۋعا دايىندىققا ارنالدى. جاتتىعۋعا 2 مىڭنان اسا اسكەري قىزمەتشى جانە 1500-دەن اسا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا, سونىڭ ىشىندە ارميالىق, اسكەري-كولىكتىك, مايداندىق اۆياتسيا جانە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى جۇمىلدىرىلدى.
بۇدان وزگە, قىسقى وقۋ كەزەڭىندە «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-مايور مەرەكە كوشەكباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن «ماتىبۇلاق» وقۋ پوليگونىندا «كوكجال-2023» زەرتتەۋ وقۋ-جاتتىعۋى ءوتتى. ءبىر اپتا ىشىندە تاۋلى جەرلەردە باتالوندىق تاكتيكالىق ءىس-قيمىل توبىن دايىنداۋ جانە جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالدى. وعان «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ اسكەري بولىمدەرىنىڭ بولىمشەلەرى, اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ ارميالىق جانە اسكەري-كولىكتىك اۆياتسيا ەكيپاجدارى قاتىستى.
جوعارىدا ايتقانىمداي, اسكەر دايىندىعى – ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىن ءۇردىس. ون نەمەسە بەس جىل بۇرىنعى دايىندىعىڭ بۇگىنگى قاتەرلەردىڭ الدىندا قاۋقارسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان اسكەرىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزىپ, ەڭ ءتيىمدى زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋ – ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن مىندەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ايبىندى اسكەرىمىزدىڭ الەۋەتى ارتا بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
