جيىنعا كوميسسيا مۇشەلەرى, تۇركى ەلدەرىندەگى ءتىل ءبىلىمى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن وزگە دە ماماندار قاتىستى.
تۇركى حالىقتارى الىپبيلەرىن ۇيلەستىرۋ باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, 2021 جىلى تمۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ VIII سامميتىندە قابىلدانعان «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» ستراتەگيالىق قۇجاتىندا تمۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ءالىپبي جانە تەرمينولوگيا سالاسىندا ورتاق ۇستانىمدارعا قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدە ورتاق ءالىپبي ازىرلەۋ اكادەميا ماقساتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلگەن.
جيىندى اشقان تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھين مۇستافاەۆ تۇركى حالىقتارى لاتىن قارپىندەگى ورتاق الىپبيگە كوشۋ بويىنشا وسىدان 100 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن باكۋدەگى ءبىرىنشى تۇركولوگيا كونگرەسىندە ۋاعدالاسىپ, ارەكەت ەتە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. 1991 جىلى تۇركى مەملەكەتتەرى تاۋەلسىزدىك الىپ, بۇل باستاما قايتا جاڭعىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتاق ءالىپبي ءبىر جۇيەنى بارشا تۇركى حالىقتارىنا تاڭۋ ەمەس, جالپى ورتاق ۇستانىمدارعا نەگىزدەلگەن ء«الىپبي بىرلىگىنە» قول جەتكىزۋ. اكادەميا باسشىسى بىلتىرعى 26-27 قىركۇيەكتە بۋرسا قالاسىندا ورتاق ءالىپبي كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلعانعانىن, بۇل سول كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قانات تۇمىش ورتاق ءالىپبي بويىنشا ءبىر توقتامعا كەلۋ – تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن ەسكە سالدى. سونىمەن قاتار ول تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك جاقىندىعىن ساقتاۋدىڭ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋدەگى ماڭىزى زور ەكەنىن مالىمدەدى.
تۇركيا رەسپۋبليكاسى اتاتۇرىك اتىنداعى مادەنيەت, ءتىل جانە تاريح باس مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, تۇرىك ءتىلى قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋكسەل وزگەن ءالىپبي بىرلىگى حالىقتارىمىزدى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا تۇسەتىنىن ايتتى.
تۇرىك ءتىلى قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى وسمان مەرت باعزى زاماندا بابالارىمىزدا جازۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارى بولعانىن, بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدەر رەتىندە سول مادەنيەتتى ورتاق جالعاستىرۋ باقىتىنا يە بولىپ وتىرعانىمىزدى اتاپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ەربول الشىنباي ۇيىمداستىرۋشىلارعا مينيستر دارحان قىدىرالىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن جەتكىزىپ, كوميسسيانىڭ العاشقى جيىنى جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلەشوۆ قازاقستان تاراپىنان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى بايانداپ بەردى. سونىمەن قاتار ول تۋىس حالىقتار اراسىنداعى تىلدىك جاقىندىقتى ساقتاۋدا ورتاق ءالىپبيدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
شاعىن ۇزىلىستەن كەيىن وتىرىس تاقىرىپتىق سەسسيالار بويىنشا جالعاستى. ءبىرىنشى سەسسيا ءتۇبى ءبىر تۋىس حالىقتار اراسىندا ءالىپبي بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتى ماسەلەلەرىنە ارنالدى. ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلەشوۆ سەسسياعا مودەراتورلىق ەتىپ, ناسيمي اتىنداعى لينگيۆيستيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى نادير مامەدلي (ازەربايجان), ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينيستۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان (قازاقستان), ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دينارا يسرايلوۆا (قىرعىزستان), وزبەك ءتىلى ادەبيەتى جانە فولكلورى ينستيتۋتىنىڭ عالىم-حاتشىسى گۋلوم يسمايلوۆ (وزبەكستان), تۇرىك ءتىلى قوعامىنىڭ باسشىسى وسامان مەرت وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ەكىنشى سەسسيادا ءا.ناۋاي اتىنداعى وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى شۋحرات سيروجيددينوۆتىڭ مودەراتورلىعىمەن قاتىسۋشىلار ورتاق تۇركى ءالىپبيى كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىستاردى قاراۋ ەرەجەسىن تالقىلاپ, تاراپتاردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ماقۇلدادى.
تۇسكى ۇزىلىستەن كەيىن جالعاسقان ءۇشىنشى سەسسيا بارىسىندا ورتاق ءالىپبي ازىرلەۋدىڭ جول كارتاسى قاراستىرىلدى. كوميسسيا مۇشەلەرى «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» ستراتەگيالىق قۇجاتىندا كوزدەلگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جاسالاتىن ناقتى قادامدار بويىنشا ۋاعدالاستى. بۇل سەسسياعا تۇركيا رەسپۋبليكاسى اتاتۇرىك اتىنداعى مادەنيەت, ءتىل جانە تاريح باس مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, تۇرىك ءتىلى قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋكسەل وزگەن جەتەكشىلىك ەتتى.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى شاھين مۇستافاەۆ جۇرگىزگەن ءتورتىنشى سەسسيادا وتىرىستىڭ قورىتىندى قۇجاتتارى قابىلداندى. تۇركى تىلدەرىندەگى ءالىپبي بىرلىگىنىڭ باۋىرلاس ەلدەردىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرعىسى كەلەتىن تۇركى مەملەكەتتەرىنە قولداۋ كورسەتۋگە شەشىم قابىلداندى. بۇدان بولەك قاجەتتى دايىندىق جۇمىستارىن جاساي وتىرىپ, ورتاق الىپبيگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن جانە كەدەرگىسىز كوشۋگە جانە وسىلايشا تۇركى حالىقتارىنىڭ دامۋى مەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتا تۇسۋگە ىقپال ەتۋ كوميسسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى رەتىندە ايقىندالدى.
قاتىسۋشىلار كەزەكتى وتىرىستى 2024 جىلى باكۋ قالاسىندا وتكىزۋگە ۋاعدالاستى. كوميسسياعا توراعالىق ەتۋ ازەربايجان تاراپىنا بەرىلدى.
