پارلامەنتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان ماسەلەنى شەشۋگە بەلسەنە كىرىسكەندەرىن ايتىپ حابارلاستى. ايتۋلارىنشا, كانالدىڭ قارجىلىق دەربەستىگىنەن ايىرىلۋى ونىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا, كادرلىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتىنا قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. قازىرگىدەي ەكونوميكالىق كۇردەلى كەزەڭدە سۋ ارناسىنىڭ جۇمىسىن قالىپتى ەتۋ ءۇشىن ونداعى مامانداردىڭ ءتيىستى ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋعا ۇمتىلۋ شارت. الايدا «قازسۋشار» مەكەمەسى ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى ارقىلى كەلگەن تابىستىڭ بارلىعىن وزگە وڭىرلەرگە باعىتتاپ, ارنا بويىنا قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان كاسىپورىندى (ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى مەكەمەسى پاۆلودار مەن قاراعاندى وبلىستارى اۋماعىندا ورنالاسقان) تۇكسىز قالدىرۋدا. دەربەس زاڭدى مارتەبەسى بولماعاندىقتان, سۋ ارناسى مامانداردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ, ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقى دەڭگەيىن رەتتەۋ جانە ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر. قۇقىقتىق جانە قارجىلىق دەربەستىكتىڭ بولماۋى ونداعى جابدىقتاردى رەكونسترۋكتسيالاۋ مەن جاڭعىرتۋ بويىنشا ءتيىستى ءىس-شارالاردى اتقارۋعا دا ۇلكەن كەدەرگى كورىنەدى.
«وتكەن جىلدىڭ 5 قازانىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋالدى ناۋقان اياسىندا قاراعاندىدا سويلەگەن سوزىندە ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ قاناعاتتانارلىقسىز تەحنيكالىق جاي-كۇيىن اتاپ كورسەتىپ, ۇكىمەتكە وسى ماسەلەنى زەردەلەۋدى تاپسىرعان ەدى. ودان سوڭ بيىل ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەيتىلگەن كەڭەستە پرەزيدەنت سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قاراپ, «قازسۋشاردى» قارجىلىق جاعىنان تۇراقتى ۇيىم ەتىپ قايتا فورماتتاۋدى تاپسىردى. بۇل ماسەلەنى كانالدى العاشقى سالۋشىلار دا, ماماندار دا قايتا-قايتا كوتەرىپ جاتىر. وسى رەتتە ءبىز, ماجىلىستەگى «Amanat» فراكتسياسىنىڭ مۇشەلەرى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق. وندا ەكى بىردەي ماسەلەنى قاراستىرۋدى سۇرادىق. بىرىنشىدەن, «قازسۋشار» كاسىپورىنىنىڭ قۇرامىنداعى رەنتابەلدى فيليالداردى دەربەس قىلىپ, جاعدايى قيىنداۋلارىن بولەكتەپ «وڭالتۋ شاراسىن» جۇرگىزۋ قاجەت. ءبارىن بىردەي باتپاققا تىقپاي, جونگە كەلمەيتىندەرىمەن اينالىسقان ءجون. بىراق بارلىق مەكەمە ءبىر جۇيەگە باعىنۋعا ءتيىس, مىسالى, سۋ كوميتەتىنە نەمەسە سۋ رەسۋرستارىن باسقاراتىن جاڭا حولدينگكە. ەكىنشىدەن, «قازسۋشاردىڭ» قۇرامىندا زاڭدىلىق جانە قارجىلىق ەركىندىك بەرسە, ءوزىن-ءوزى اقتاي الاتىن فيليالدار قازىردىڭ وزىندە بار. ول – ساتباەۆ اتىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كانال. كانالدىڭ بىرەگەي ينفراقۇرىلىمى مەن قارجىلىق تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن وعان دەربەس زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىن بەرۋ قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە كەيىنگى جىلدارى وسى كاسىپورىندا قوردالانعان كوپتەگەن ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى جانە سۋ ارناسى استانا قالاسى مەن ورتالىق قازاقستان اۋماعىن سۋ رەسۋرستارىمەن سەنىمدى تۇردە قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ.
نەگىزى سۋ ارناسىنىڭ تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 60 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. سوناۋ 1962 جىلدىڭ اقپان ايىندا ەرتىس وزەنىنىڭ ساعاسىندا, بەلايا دەپ اتالاتىن وزەن اۋماعىنا سۋ ارناسىنىڭ قۇرىلىسىن باستايتىن قۇرىلىسشىلاردىڭ العاشقى دەسانتى ءتۇسىرىلدى. بۇل تاجىريبەلى ماماندار بۇعان دەيىن قازاقستانداعى ءىرى ونەركاسىپتىك نىسانداردى قۇرىپ, سونىڭ ىشىندە ايگىلى بۇقتىرما گەس-ءىن دە تۇرعىزعان. «ەرتىس-قاراعاندى» اتالعان ارنانى قازۋدىڭ العاشقى كەزەگى 8 جىلعا سوزىلعانى ءمالىم. وندا 10 مىڭداي ادام بەل جازباي ەڭبەكتەنىپ, قۇرىلىسشىلار سۋدى جوعارىعا كوتەرۋ بويىنشا ءارى ۇزىندىعى جونىنەن جەر بەتىندە بالاماسى جوق جاڭا سۋ ارتەرياسىن قولدان قۇردى. بۇل يدەيانى العاش قوزعاعان اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ءوزى بولعانى سەبەپتى كەيىن تاۋەلسىزدىك العان سوڭ سۋ ارناسىنا عۇلامانىڭ ەسىمى بەرىلدى.
كەزىندە سۋ ارناسىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن كسرو سىيلىعىن يەلەنگەن, بۇگىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ جانە ەكىباستۇز قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى لەونيد باتالوۆتى سۋ شارۋاشىلىعىندا بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم. لەونيد يۆانوۆيچ – كانال قۇرىلىسىنداعى جەر قىرتىسىنا العاشقى ەكسكاۆاتور ءشومىشىن سالعان ادام. العاشقى ماماندىعى – ەكسكاۆاتور جۇرگىزۋشىسى. قالامگەر قالمۇقان يساباەۆ سيپاتتاپ جازعان «ارمان ارناسىنداعى» بارلىق جەر قازۋ جۇمىستارىندا ەڭبەكتەنىپ, ءومىر بويى وسى سۋ تورابىندا ادال قىزمەت ەتكەن جان. ارنا قۇرىلىسى اياقتالعاندا ول مەحانيكالاندىرىلعان كولوننا باستىعى ورىنباسارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتتى. ودان سوڭ تاپجىلماستان 35 جىل بويى سۋ ارناسى كاسىپورىنىنىڭ پاۆلودارلىق فيليالىن باسقاردى. توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدى دا, 2000-جىلداردىڭ باسىنداعى بانكروتتىق پروتسەستى دە باستان وتكەرىپ, ماڭىزى زور سۋ تورابىنىڭ قاز-قالپىندا ساقتالىپ, وسى كۇنگە جەتۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مامان بۇگىندە ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى مەكەمەسى باسشىسىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ماسەلەگە وراي لەونيد ءيۆانوۆيچتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– سۋ ارناسىنىڭ قۇرىلىسى 1970 جىلى اياقتالىپ, ول جىلىنا 1960 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرەتىن قۋاتتىلىقپەن جۇمىسقا كىرىسكەنى ەسىمىزدە. 1967 جىلدىڭ 28 قازانىندا العاش رەت ەكىباستۇز قالاسىنا سۋ بەرىلدى. كسرو ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن «ەرتىس-قاراعاندى» كاسىپورنى دا قۇرىلدى. ال 1975 جىلى ارنا وندىرىستىك جاعدايداعى تولىققاندى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا ەنگىزىلدى. بۇل ارنا پاۆلودار وبلىسىنىڭ ماي اۋدانىنداعى بەلايا وزەنىنەن باستالىپ, قاراعاندىعا دەيىن جالعاسادى. جالپى ۇزىندىعى 458 شاقىرىم بولسا, سونىڭ 380-دەي شاقىرىمى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. سۋ تورابىنىڭ بىرەگەيلىگى سول, 22 سۋسورعى ستانسالارى سۋدى تومەننەن جوعارىعا قاراي ايداپ, جالپى بيىكتىگى 418 مەترگە دەيىن كوتەرەدى. مۇنداي سۋ ارتەرياسى جەر بەتىندە جوق. سۋسورعى-قۋات جابدىقتارى جىلىنا شامامەن 2200 ملن كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىناتىندىقتان ارنانىڭ ەكىنشى كەزەگى – «قاراعاندى – جەزقازعان» باعىتى جۇرگىزىلمەدى. ياعني سول تۇستاعى ماماندار مۇنى ءتيىمدى ەمەس دەپ ەسەپتەدى. سونىڭ اسەرىنەن ارنا بۇگىندە ءوز الەۋەتىنىڭ تەك 40 پايىزىن عانا پايدالانادى, – دەپ ءتۇسىندىردى ارنانىڭ تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرى جايىندا قارت قۇرىلىسشى.
ارنا ازاتتىق جىلدارىندا ءۇش مارتە بانكروت بولا جازداعان. بىرنەشە جاعدايدان اۋپىرىمدەپ شىققانىمەن, اقىر سوڭى 2000 جىلى بانكروت بولىپ تانىلىپ, قايتا قۇرىلىمداۋدان وتەدى. سول تۇستا مەكەمە «قانىش ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن بولىپ اتالدى. الايدا ارادا 11 جىل وتكەندە ۇيىم رەسپۋبليكالىق مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, «قازسۋشار» رمك-نىڭ فيليالى بولىپ قانا قالدى. سۋ ارناسىنا قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ قۇلدىراۋى وسى ۋاقىتتان باستالىپ كەتكەنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. سەبەبى «قازسۋشار» رمك ونى دەربەستىگىنەن عانا ايىرىپ قانا قويعان جوق, جىل سايىن ارنا ارقىلى تۇسەتىن ميللياردتاعان تەڭگە تابىستى جىرىپ اكەتىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە قۇيدى. ال ارنا بويىندا جىلدار بويى ەڭبەكتەنىپ كەلگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسىنە ەشتەڭە تيمەدى. ەڭبەكاقى وسپەدى, تەحنولوگيالىق جابدىقتارعا كۇردەلى جوندەۋلەر جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەدى. ءبىر عانا مىسال 1 دوللار 120 تەڭگە بولعان ۋاقىتتا سۋ ارناسى كاسىپورنىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 80-90 مىڭ تەڭگە ەدى. ال قازىرگى كۇنى دوللاردىڭ قۇنى 440 تەڭگەنىڭ ۇستىندە شارىقتاپ تۇرعاندا مۇنداعى ەڭبەكاقى 120-130 مىڭ تەڭگەدەن اسپاي تۇر. مۇنىڭ سالدارىنان سۋ ارناسىندا تالاي جىل جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى جالاقىسى ءتاۋىر ەڭبەك ۇيىمدارىنا كەتىپ قالدى. ال ارنا بويىندا شتات بويىنشا 2 مىڭنان اسا ادام قىزمەت ەتۋى كەرەك بولسا, «قازسۋشار» ونى 1 600-گە دەيىن قىسقارتىپ, ونسىز دا جاعدايى كەلىڭكىرەمەي تۇرعان كاسىپورىندى قوس وكپەدەن قىسىپ وتىر.
«قارجىلىق دەربەستىگىنەن ايىرىلعان ارنانىڭ بۇگىنگى احۋالى وتە ناشار. جىل سايىن شامامەن 2 ملرد تەڭگەدەن اسا تابىسىمىزدى تارتىپ الىپ, وزگە ايماقتارعا قۇيادى. بۇل بارىپ تۇرعان ادىلەتسىزدىك قوي. جەرگىلىكتى جەردە الىنعان پايدا سول سالانى دامىتۋعا جۇمسالۋعا ءتيىس ەمەس پە؟! وكىنىشكە قاراي, «قازسۋشار» ونداي قادامعا بارار ەمەس. رمك-عا قارايتىن وزگە ەڭبەك ۇيىمدارىنىڭ بارلىعى شىعىندى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكالىق مەكەمە تۇركىستان, جامبىل, اقتوبە وبلىستارىنداعى سۋارۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان ۇزاق جىلعا 316 ملن دوللار كولەمىندە (145,4 ملرد تەڭگە) نەسيە العان. قارىز قامىتىنان شىعا الماي وتىرمىز. نە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى وسپەيدى, نە الەۋمەتتىك جاعدايلارى دۇرىستالمايدى. بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كەيىنگى 10 جىلدا ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى. بۇگىندە كادر تاپشىلىعى 25 پايىزدان اسىپ وتىر. جوندەۋ جۇرگىزەتىن, قىزمەت كورسەتەتىن قىزمەتكەرلەر سانى وتە كوپ قىسقاردى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن جاستاردى قابىلداپ, ودان سوڭ كاسىپورىن قاراجاتىنا ءبىر جىل بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ وقىتامىز. الگى جاس ماماندار تاجىريبە جيناقتاپ العان سوڭ ماڭايداعى «بوزشاكول», «بوگاتىر» سەكىلدى وندىرىستىك كاسىپورىندارعا قاشىپ كەتەدى. سەبەبى ولاردا جالاقى بىرنەشە ەسە جوعارى. قارجى جەتكىلىكسىزدىگىنەن سۋسورعى ستانسالارىنا دۇرىس جوندەۋ دە جۇرگىزىلمەي كەلەدى. ونداعى جابدىقتارعا جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتتى. ءبىر كۇنى ستانسالاردا جۇيەلى اپات ورىن السا, سۋ بەرۋ توقتاپ قالۋى عاجاپ ەمەس. باسشىلىق بىرەگەي نىسانداعى سۋ توراپتارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەلەكترتەحنيكالىق, گيدرومەحانيكالىق جانە گيدروتەحنيكالىق جۇيەلەردىڭ كىدىرىسسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر», دەيدى ل.باتالوۆ.
انىقتاعانىمىزداي, «قازسۋشار» رمك 2015-2018 جىلدارى ءوز قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ارنانىڭ تابىسىنان 2,8 ملرد تەڭگە جىرىپ العان. بۇل اتالعاندارعا قوسا, تەمىرتاۋ قالاسىنداعى «اپان» ەكولوگيالىق پوليگونىن, «جايرەم-قاراجال», «ەسقۇلا», ء«ۇيتاس-ايدوس» توپتىق سۋ قۇبىرلارىن ۇستاپ تۇرۋ دا ارنانىڭ قارجىلىق مىندەتىنە كىرەدى ەكەن. قاراعاندىداعى «مولودەجنىي» جۇمىسشىلار كەنتى مەن پاۆلودار وبلىسىنداعى شىدەرتى كەنتىنىڭ جىلۋ جانە سۋ جەلىلەرىن دە وسى مەكەمەنىڭ تابىسىنان قارجىلاندىرادى. الگى كوممۋنالدىق نىسانداردىڭ زاڭ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ بالانسىنا نەگە بەرىلمەي تۇرعانى دا تۇسىنىكسىز.
رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جىلىنا تۇتىنۋشىلار ارنادان 450-460 ملن تەكشە مەتر سۋ ساتىپ الىپ وتىر. سويتە تۇرا, ءالسىز اۋماقتار ءۇشىن «دونورعا» اينالعان سۋ ارناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى نەگە ءتاۋىر جالاقى مەن الەۋمەتتىك پاكەتتەردى يەلەنبەۋى كەرەك؟ بۇل سۇراقتىڭ قويىلىپ كەلە جاتقانىنا 12 جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. الايدا پروبلەما كوتەرىلەدى دە, اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالىپ قويا بەرەدى. بۇل تاراپتا ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى ستراتەگيالىق تۇرعىدان ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ءوڭىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنىن, ونىڭ جۇمىسىندا كىنارات شىقسا, زاردابىن وتاندىق ۇلكەن ونەركاسىپتەر, قالالارداعى ميلليونداعان تۇرعىندار تارتاتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. بۇگىندە سۋ ارناسى پاۆلودار, قاراعاندى, ۇلىتاۋ وبلىستارى مەن استانا قالاسىنا تىرشىلىك ءنارىن جەتكىزىپ تۇرعان جالعىز سۋ كوزى ەكەنى, بۇعان قوسا تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى, ەكىباستۇزداعى قوس ماەس-ءتىڭ بۇعان بايلاۋلى تۇرعانى نازارعا الىنسا يگى. ونىڭ ۇستىنە ارنادان اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالجىن كولىنە, پاۆلودار وبلىسىنىڭ شىدەرتى القابىنا جىل سايىن سۋ جىبەرىلىپ, كولتاباندار مەن سۋارمالى القاپتاردى قامتاماسىز ەتىپ تۇرعانىن نەگە ۇمىتامىز؟
بولاشاقتا استانا باعىتىندا جاڭادان سالىناتىن سوفيەۆكا سۋ قويماسىنا دەيىن شىدەرتى ارناسىنان سۋ تارماعى جۇرگىزىلەدى. بۇل جۇمىستار, اتاپ ايتقاندا, جوبالاۋ, قۇرىلىس جانە ودان ارعى قىزمەت كورسەتۋ ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنا تىكەلەي جۇكتەلگەنى ءجون بولار. ەندەشە سۋ ارناسىنىڭ كاسىپورنىن جەكە قۇرىپ, ونى دامىتۋدىڭ ءجون-جوباسى قايتا جاسالسا دەگەن تىلەك بار.
تۇيىندەپ ايتار بولساق, ورتالىق قازاقستان مەن ەلوردانى تىرشىلىك نارىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان سۋ ارتەرياسى سەنىمدى ءارى دەربەس كاسىپورىنعا اينالۋى كەرەك. ارنا ۇجىمىنىڭ ارەڭ كۇنەلتىپ وتىرۋى جارامايدى. كەيىنگى 12 جىلدا كاسىپورىن دامۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى اياسىندا جوبالارىن قايتا-قايتا ۇسىنىپ, ونىسى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكەن دە كورىنەدى. الايدا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولار ق ۇلىقتى ەمەس. جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, الداعى بەس-ون جىلدا سۋ ارناسىن ۇستاپ وتىرعان ۇيىم تاراپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.
پاۆلودار وبلىسى
