بلوگوسفەرا جۇكتەگەن مىندەتتەر

ءا.مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى گۋمانيتارلىق عىلىمدار جوعارى مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى قۋانىش ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىندە الەمدەگى كەز كەلگەن كەڭ قولدانىستاعى تىلدەر ءار 10-15 جىلدا ورفوگرافيالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرۋى زاڭدىلىق. عىلىم مەن تەحنيكا ىلگەرى باسقان سايىن كەزىندە بولەك جازىلىپ جۇرگەن تەرميندەردىڭ كوبى قازىرگى ۋاقىتتا بىرگە جازىلادى دەگەندەي. پۋنكتۋاتسيا بويىنشا 1996 جىلى جارىق كورگەن «ەملە جانە تىنىس بەلگىلەرى» (ر.سىزدىق) تەوريالىق, 1975 جىلى شىققان «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پۋنكتۋاتسياسى» (ف.مۇسابەكوۆا) تاجىريبەلىك تۇرعىدا كوپ ۋاقىتقا دەيىن نەگىزگە الىنىپ كەلگەنى بەلگىلى. ف.مۇسابەكوۆانىڭ ەڭبەگىندەگى مىسالدار مەن تاپسىرمالار كەڭەس وكىمەتىندەگى تەرمينولوگيالىق سوزدەرگە تولى. سوندىقتان ازاتتىق جىلداردا عالىمدار بۇل سالانى جاڭاشا قىرىنان زەردەلەدى.

– ءتىل دامىتۋ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – سىرتتان ەنگەن سوزدەردى ۇلتتىق تەرمينو­لوگياعا بەيىمدەۋ. كوپ جىلدار بۇل ماسەلە ورىس تىلىنەن كالكا ءتاسىلى بويىنشا اۋدارىلىپ, شەشىلىپ كەلدى. بۇگىندە گۋمانيتارلىق سالادا جۇرگەندەردىڭ كەيبىرى, سونىڭ ىشىندە جۋرناليستەر ءوز بەتىنشە ءسوز تۋدىرۋعا بەيىم. بۇل ماسەلەدە 2011 جىلى جارىق كورگەن 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىن» نەگىزگە الۋدى ۇسىنار ەدىم. قازىر ينتەرنەت پەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار داۋىرىندە ءومىر سۇرگەندىكتەن, سىرتتان كۇن سايىن جاڭا سوزدەر, تەرميندەر كەلىپ جاتىر. اقپاراتتىق جۇيەلەر, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر دە وزگە مەملەكەتتەردىڭ ءونىمى. بىراق جاڭا سوزدەردىڭ بارلىعىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاي بەرۋ دۇرىس قادام ەمەس. سەبەبى ەلىمىزدەن تىس جەرلەردە كوپتەگەن قانداسىمىز تۇرادى. ولار اتامەكەنى جايىندا وقىعاندا حالىقارالىق تەرميندەردى سول قالپىندا قابىلداپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟! ەكىنشىدەن, ەرتەڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشىپ جاتساق, كىتاپتارىمىز جاڭا قارىپكە وتكەندە شەتەلدىڭ عالىمدارى دا قازاق تىلىندەگى ماقالالار مەن ەڭبەكتەردى قينالماي وقىر ەدى. ءتىل عىلىمىندا اۋدارمانىڭ 5 جولى بار دەسەك, سونىڭ زاڭدىلىقتارىن ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن, قازاقتىڭ كوپتەگەن تۋىستىق اتاۋ­لارىنىڭ ورىس تىلىندە بالاماسى جوق. ورىس ءتىلىنىڭ عالىمدارى ولاردى اۋدارۋعا اۋرە بولمايدى. قانشاما ءسوزىمىز, سونىڭ ىشىن­دە قىمىزىمىز – «كۋمىس», قامشىمىز – «كامچا», بۇركىتىمىز – «بەركۋت», جىگىتىمىز «دجي­گيت» بولىپ قولدانىلىپ ءجۇر, – دەيدى ول.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قاتىستى اڭگى­مەلەر كەيىنگى ۋاقىتتا سايابىرسىپ قال­عانى بەلگىلى. بۇل ماسەلەنى قايتادان جال­عاستىرىپ, گرافيكامىزدى اۋىستىرۋدى عالىم دا قۇپ كورەدى. سەبەبى ەملە بويىنشا حالىقارالىق تەرميندەردى كيريلليتسامەن جازعاندا باسقا جۇيەنى, ال قازاق, تۇركى سوزدەرىندە باسقا جۇيەنى قولدا­نامىز. ەملەگە سايكەس «بانكىگە», «پەداگوگكە» دەپ جازىلۋى كەرەك. الايدا بۇل سوزدەردىڭ بۇگىندە بانككە, پەداگوگقا دەپ ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جۇرگەنى ءمالىم. كىرمە سوزدەرگە قوسىمشا جالعاۋدا كوپتەگەن ادام قاتەلىككە ۇرىنۋدا. لاتىن جۇيەسىنە كوشسەك, بۇل كەمشىلىكتەر ءوز-وزىنەن جويىلار ەدى. ەكىنشىدەن, شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ كوبى ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىزدى وقۋعا, ءوز جازعاندارىن بولىسۋگە قول جەتكىزەدى. قاراپايىم عانا مىسال, بۇگىندە قىتايدان كوشىپ كەلىپ جاتقان قازاقتار اعىلشىن جانە قىتاي ءالىپبيىن, توتە جازۋدى قولدانعاندىقتان, ءوز ويلارىن كيريلليتسادا جەتكىزە الماي قينالادى.

– ءتىل – ۇنەمى دامىپ وتىراتىن قۇبىلىس. بۇگىن انا ءتىلىمىزدى قۇرىلىمدىق تۇرعىدان ەمەس, ماعىنالىق, تانىمدىق قىرىنان زەردەلەگەن ابزال. ماسەلەن, ء«ىنى» ءسوزىن كەيدە «باۋىر» لەكسەماسىمەن الماستىرامىز. «باۋىر» دەگەننىڭ ماعىناسى وتە تەرەڭ, ءبىز بوگدە ادامدى دا «باۋىر» دەپ وزىمىزگە جىلى تارتا الامىز. ەكىنشىدەن, قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ تاسقىنى ينتەرنەت, ۆيرتۋالدى كەڭىستىك, ينتەرنەت-كوممۋنيكاتسيا, الەۋمەتتىك جەلى سىندى سوزدەردى تىلدىك اينالىمعا ءتۇسىردى. ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جۇزبە-ءجۇز ەمەس, ۆيرتۋالدى تۇرعىدا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. سوندىقتان كوپشىلىك كىتاپتان گورى, ينتەرنەت جەلىسىندەگى اقپاراتتى وقۋعا بەت بۇردى, وندا كوممۋنيكاتسيا ورناتۋعا تىرىستى. بلوگەرلەر تىلىندەگى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ بۇگىنگى ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ وتىر. بۇل ءتىل مەن مادەنيەت, ءتىل مەن وي, ءتىل مەن تانىم باعىتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جەتەلەيتىنى قۋانتادى, – دەيدى عالىم.

الەمدە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن Whatsاpp مەس­سەند­جەرى سياقتى زاماناۋي اقپاراتتىق قۇرالدار انا ءتىلىمىزدىڭ قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋىنە, شۇبارلانۋىنا اپارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. اۋىزەكى سويلەۋدى جازباشا تۇردە بەرۋ, قىسقا جازۋعا داعدىلانۋ, ويىمىزدى تولىق جازباۋ, ورفوگرافيا مەن پۋنكتۋاتسيالىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاماۋ ءسوز قولدانىسىن شەكتەۋ پروبلەمالارىن تۋدىرىپ, ادەبي ءتىل ءستيلىن بۇزدى. بۇعان كىتاپ وقىماۋ تەندەنتسياسى دا اسەر ەتىپ تۇرعانىن قوسۋ كەرەك. عالىمنىڭ سوزىنە دەن قويساق, بۇل وزگە­رىستەر ەل ازاماتتارىنا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۆيرتۋالدى الاڭدا پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىكتىڭ بەرىلىپ وتىرعانىنىڭ كورىنىسى.

اقپاراتتىق تەحنولوگيا دەمەكشى, بۇگىندە ينتەرنەت بەتىندە جانە كادىمگى Word ماتىندىك رەداكتورىندا قازاق تىلىندەگى ماتىندەر­دىڭ پۋنكتۋاتسيالىق جانە ورفوگرافيالىق قاتەلەرىن اۆتوماتتى تۇردە قاراپ, تۇزەتۋگە باعىت بەرەتىن باعدارلامالار جوقتىڭ قاسى. ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلت­تىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى بۇل كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ەڭبەكتەنىپ جاتقان كورىنەدى. پاۆلودار وبلىسىنان بۇل ىسكە ءتىل عالىمدارى بەكەن سا­عىن­دىق ۇلى مەن قۋانىش ەرعاليەۆ تار­تىلعان. اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن بىلەتىن ماماندار مەن ءتىل وقىمىستىلارىنىڭ بىرىككەن جوباسىنىڭ يگىلىگىن جاقىن كۇندەرى كورىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس.

پاۆلودار وبلىسى