كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
ساراپشىلار قازاقستاندا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىن كەپىلگە قويىپ, نەسيە الۋ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى. «بىراق يدەيامدى كەپىلگە قويامىن, ماعان نەسيە بەرىڭىزشى» دەپ بانكتەرگە جۇگىنىپ, ونى وندىرىسكە قولدانىپ جاتقاندار جوقتىڭ قاسى. سەبەبى زياتكەرلىك مەنشىك يەلەرى مەن بانكتەر اراسىنداعى ينتەگراتسياعا دەم بەرەتىن فاكتورلار تىم ءالسىز. ال قولدانىستاعى زاڭداردا مەنشىك قۇقىعى يدەياسى كاسىپورىننىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا سالىم رەتىندە جانە زاڭمەن رۇقسات ەتىلگەن باسقا قارجىلىق وپەراتسيالار ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىنى ايتىلعان. بانك قىزمەتكەرلەرى زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن اكتيۆ رەتىندە باعالاۋ وتە كۇردەلى ەكەنىن, ءتىپتى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارى پاتەنتتەلگەنىمەن, قاعاز جۇزىندە قالىپ قويۋىنا سەبەپ بولاتىن فاكتور دا وسى ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.
الەمدىك تاجىريبەدە پاتەنتتەلگەن تەحنولوگيادان باستاپ ءان-كۇي, شىعارماشىلىق يدەيا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ ءبارى ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەر رەتىندە كەپىلزات بولا الادى. بانكتىڭ تالابى – ديۆيدەندپەن ءبولىسۋ ەمەس, نەسيەڭدى ۋاقتىلى جابۋ. جابا الماساڭ, كەپىلزات رەتىندە ۇسىنىلعان جوبا بانكتىڭ يەلىگىنە وتەدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, بانككە كەپىلگە قويىلعان زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ نەسيەنى اقتاي الماعان ساتتەرى وتە سيرەك. سەبەبى ولاردىڭ ءبارى كاسىبي ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنان ءوتىپ بارىپ نەسيەنى بەرۋگە شەشىم قابىلدانادى.
عالىمداردىڭ يدەياسىن ساتىپ الاتىن ءوندىرىس ورىندارى جوقتىڭ قاسى. زاتتىق سيپاتى جوق زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى بولىپ سانالاتىن ادەبي شىعارمالارعا جۇمسالعان قارجى ءوزىن اقتامايدى, كينو-جوبالاردىڭ پروكاتى شەكتەۋلى. ءبىزدىڭ ەلدە كەز كەلگەن دارىن يەسى – ينتەللەكتۋالدى سۋبەكت. نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتىندە تالانتتارعا تابىس كوزى دەپ قاراۋ شوۋ بيزنەستە, سپورتتا بايقالادى.
ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2019 جىلدىڭ سوڭىندا رەسپۋبليكادا 114 مىڭنان استام زياتكەرلىك مەنشىك وبەكتىسى تىركەلگەن. بىراق سولاردىڭ ىشىندە بانك قىزمەتىنە جۇگىنگەندەرى نەكەن-ساياق. سەبەبى بۇل ءۇردىس تاجىريبەگە ەنبەپتى. زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىنىڭ قۇنىن باعالاۋ قيىن بولعاندىقتان تالانتتار وعان بەتتەي المايدى.
«بولوتوۆ جانە پارتنەرلار» زاڭ فيرماسىنىڭ باسقارۋشى سەرىكتەسى يۋري بولوتوۆ زياتكەرلىك مەنشىك وبەكتىلەرىن وتىمدىلىكتىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى كەپىلگە الۋ بانكتەرگە ءتيىمسىز ەكەنىن ايتتى. بانكتىك كەپىل رەتىندە پايدالانىلاتىن زياتكەرلىك مەنشىكتىڭ ەڭ كەڭ تارالعان نىسانى – تاۋارلىق-زاتتىق بەلگىسى بار جوبالار عانا.
كاسىبي تاۋەلسىز باعالاۋشىلار پالاتاسى ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سەرگەي لەلچۋكتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەرگە كەپىلگە قوياتىن زياتكەرلىك مەنشىك قاتتى زات تۇرىندە بولۋى قاجەت. سەبەبى بانكتەر نەسيە قايتارىلماي قالعان جاعدايدا اكۋتسيون ارقىلى ساتىپ, نەسيەنى جابۋعا بولاتىنىنا سەنىمدى بولۋعا ءتيىس. زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىن باعالاۋدىڭ قيىندىعى دا وسى تۇستان باستالادى ەكەن. ونەرتابىستار مەن اۆتورلىق قۇقىقتار سياقتى باسقا زياتكەرلىك مەنشىك قۇنىن ءادىل باعالاۋعا تەك تاجىريبەنىڭ جوقتىعى عانا كەدەرگى كەلتىرەدى. ويتكەنى نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتى ءالى قالىپتاسپاعان. وتاندىق بانكتەر اراسىندا تەك «Jýsan Bank» جانە بۇرىنعى «سبەربانكتىڭ» نەسيەلىك پورتفەلىندە وسىنداي جوبالار بار ەكەن. ەكى بانك تە زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن كەپىل رەتىندە تانۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتىر.
وسى مەنشىك قۇقىعىن نەسيەلەندىرۋ شوۋ بيزنەستە, سپورتتا جاقسى دامىعانىن IT-سالا مامانى عاني كوپجاساروۆ تا راستادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى پروديۋسەرلىك, پروموۋتەرلىك ورتالىقتار – سونىڭ دالەلى. سول سەكىلدى IT-سالا دا بيزنەستىڭ ەكپىنىنە ىلەسىپ كەتۋگە دايىن ەكەنىن بايقاتتى. ويتكەنى الماتى كوشەلەرىندەگى باقىلاۋ كامەرالارى, ۇيالى تەلەفوندارداعى قوسىمشا قىزمەتتەر, قوعامدىق كولىكتەردەگى «وڭاي» – ءبارى-ءبارى وسى سەگمەنتتىڭ ونىمدەرى. ال بانك قىزمەتكەرلەرى بولسا, IT-جوبالارعا سۇرانىس تەك كومپانيالار تاراپىنان, جەكەلەگەن ەمەس, ۇجىمدىق كەلىسىم بويىنشا تاپسىرالاتىنىن ايتادى. سەبەبى كومپانيالار دا, بانكتەر دە وسى سالاداعى وزىق ويلى مامانداردى قىزمەتكە قابىلداۋ ارقىلى ولاردىڭ مەنشىك قۇقىعىن دا وزدەرىنە جەكەشەلەندىرىپ الاتىن كورىنەدى. قازاقستاندىق تالانتتاردىڭ جوبالارى برەند رەتىندە تانىلماي جاتۋىنىڭ, سىرتقى نارىقتاعى سۇرانىسىنىڭ تومەن بولۋ سەبەبى دە وسى. سوندىقتان كومپانيا قىزمەتكەرىنىڭ مەنشىك قۇقىن ساقتاي وتىرىپ, تاۋەكەلىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە السا عانا يدەيانى ءارى قاراي ىلگەرىلەتۋدىڭ مۇمكىندىگى – زياتكەرلىك مەنشىك يەسى, كومپانيا جانە ينۆەستور اراسىنداعى كەلىسىم عانا.
«مۇنداي تاجىريبە باتىس ەلدەرىندە بۇرىننان بار. رەسەيدە, وزبەكستاندا ەندى تاجىريبەگە ەنىپ جاتىر. بىزگە دە كەلدى. بىراق ول – ۇجىمدىق مەنشىك قۇقىعى. مىسالى, ءىرى بانكتەر جوبانىڭ تاۋەكەلىن ءوزى كوتەرىپ قارجىلاندىرسا, بانكتەردىڭ جانىنان وسى باعىتتا جوبالارمەن اينالىساتىن ەنشىلەس كومپانيالار اشۋعا بولار ەدى. كومپانيالار جاقسى مامانداردى جوعارى جالاقى بەرىپ, جۇمىسقا قابىلداۋ ارقىلى ونىڭ مەنشىك قۇقىعىن دا يەلەنىپ, وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەپ تاستاپ جاتىر. قازىرگى جاستاردىڭ بويىندا ەگو باسىم, ولار تابىسىمەن دە, يدەياسىمەن دە كوپپەن بولىسكىسى كەلمەيدى. سول سەبەپتى ءوز اتىمەن تانىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتا ىزدەپ, شەتەل اسىپ جاتىر. بىزگە وسىنى تۇسىنەتىن كەز كەلدى», دەيدى ع.كوپجاساروۆ.
وسى تۇستا 2019 جىلى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى IT-جوبالاردى كەپىلگە قويا وتىرىپ, سۋبسيديا الاتىن مۇمكىندىكتەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءسوز بولعانىن ەسكە سالا كەتەيىك. بانكتەر زياتكەرلىك مەنشىك وبەكتىلەرىن باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىنىڭ بولماۋىن العا تارتسا, يدەيا اۆتورلارى ۇجىمدىق يدەيا رەتىندە ۇسىنۋعا كەلىسپەپتى. دەمەك ەكى ارانى بايلانىستىراتىن زاڭدىق تەتىك ءالسىز.
«جەكەلەگەن ينتەللەكتۋالداردىڭ جەكە يدەياسىن ۇجىمدىق يدەيا رەتىندە ۇسىنۋعا كەلىسپەۋ سەبەبىن تۇسىنەمىن. ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا يدەيا اۆتورىنىڭ ءوزى مۇددەلى بولۋى, ونىڭ ىستىعىنا دا, سۋىعىنا دا ءوزى كونۋگە ءتيىس. سوندىقتان كەلىسىم ءۇش تاراپتان – جۇمىس بەرۋشى, يدەيا اۆتورى جانە قارجىلاندىرۋشى تاراپتان بولۋى كەرەك. قازىر مۇنىڭ مۇمكىندىكتەرى كوپ. ستارتاپ يدەيالاردى قارجىلاندىرۋعا دايىن تۇرعان ينۆەستورلار ەل ىشىندە دە, سىرت ەلدەردە دە جەتەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشپەسە, جاعدايدى رەتتەي الاتىن, ءسويتىپ ماماندى يدەياسىمەن بىرگە وزىمەن الىپ كەتەتىندەر سىرت ەلدەردەن دە تابىلادى», دەيدى ول.
قازاقستانداعى جالعىز كراۋفاندينگ پلاتفورماسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, «StartTime» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ءازيزا وتەگەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە كراۋدفاندينگ پلاتفورماسى – تالانت پەن ينۆەستوردىڭ اراسىن جالعايتىن سەنىمدى پلاتفورما.
«بىزگە «Kickstarter» نەمەسە «Boomstarter» دەڭگەيىنە كوتەرىلۋگە ءالى ەرتە. بىراق ومىردەگى بارلىق جەتىستىك ءىستى باستاۋدان باستالادى. بيزنەس-يدەياسىنا قارجى تاپپاي جۇرگەندەر دە, قارجىسىن قانداي جوباعا سالارىن بىلمەي جۇرگەندەر دە كوپ. ءتىپتى قازىر ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋ ترەندكە اينالدى», دەيدى ءازيزا وتەگەنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, اقش-تا, گەرمانيادا اتاعى الەمگە جايىلعان كەيبىر كومپانيالار كراۋدفاندينگ پلاتفورمالارى ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. كراۋدفاندينگ پلاتفورمالارىنا دەگەن قاجەتتىك الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندىگىن بىلدىرمەيدى. بۇل – مادەنيەتتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى. «جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن سايىن يدەيامىز اقشا تابۋعا ەمەس, ادامداردىڭ جاڭا جوبانى باستاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدى ماقسات ەتەتىنىن ايتامىن. ونىڭ كوممەرتسيالىق سيپاتىن ۋاقىت شەشەدى. ءبىز تەك اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىن عانا باقىلايمىز. ەكى جىلدىڭ ىشىندە بىزگە 400 يدەيا كەلىپ ءتۇستى. ونىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ, 50 يدەيانى سايتقا جاريالادىق. سول ەلۋدىڭ 35-ءى ينۆەستورىن تاپتى», دەدى ول.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت كراۋدفاندينگ پلاتفورماسى تۋرالى زاڭ قابىلداۋى كەرەك. سول كەزدە بار ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. ءاربىر كاسىپكەر قاتەلىكتىڭ ورنىن تولتىرعىسى كەلەدى. بۇل ءۇشىن ولار قايىرىمدىلىق ءىلىمىن جەتىلدىرىپ, ارنايى جوبا جاساۋدى داعدىعا اينالدىرسا, نارىق العا جىلجيدى. بۇل زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىنىڭ ينۆەستور تاراپىنان قارجىلاندىرۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرادى.
قىسقاسى, بىزدە «يدەيامدى كەپىلگە قويىپ, نەسيە العىم كەلەدى» دەپ جۇرگەن تالانتتار دا, ستارتاپ يدەيالاردى قارجىلاندىرۋعا دايىن ينۆەستورلار دا جەتەدى. ولاردى تەك جۇيەلەندىرۋ مەن بىرىزدەندىرۋ عانا قالدى. سول كەزدە عانا دارىن يدەياسىنىڭ جەمىسىن قوعام, مەملەكەت بولىپ سەزىنەتىن ەلگە اينالامىز. ايتپاعىمىز – بانكتەر تالانتتاردىڭ شىعارمالارىنا مەنشىك قۇقىعى دەپ قاراپ, جارىققا شىعۋىنا ىقىلاس تانىتسا, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرسە, «تالانتتار نەگە ەلدەن كەتەدى؟» دەگەن اڭگىمە دە ايتىلماس ەدى.
الماتى
