كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
2022 جىلى تاۋار, قارجى جانە قور نارىقتارى ءدال وسىنداي قۇبىلمالى جاعدايدى باستان كەشكەن بولاتىن. باعا, قور يندەكستەرىنىڭ ءبىر قىزارىپ, ءبىر سۇرلانعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. باعا ءبىر ءتۇستى, ءبىر كوتەرىلدى. مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 127 دوللاردان 140 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى, تەڭگە مەن رۋبل ءدالىزى دە وسىنداي قۇبىلمالىقتى باستان كەشتى.
ساراپشى رامازان دوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا بولجامىندا بۇل فاكتور ءالى ەسكەرىلگەن جوق. بىراق سوعان قاراماستان ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە ينفلياتسيانى ەكى ەسە, كەم دەگەندە 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە تاپسىرما بەرىلدى. جانارجاعارماي نارىعىنداعى جاڭا باعا بۇل تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىن قيىنداتايىن دەپ تۇر. دەمەك ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت مۇمكىندىگىنىڭ قانداي ەكەنىن الداعى ەكى-ءۇش ايدا كورەتىن بولامىز.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, «وپەك+ ەلدەرى سوڭعى شەشىمى ارقىلى وزدەرىنىڭ كىرىستەرىن قولداۋعا شەشىم قابىلداپ وتىر. ەگەر ينفلياتسيا تومەندەسە, بۇل ۇسىنىستىڭ نارىققا اسەرى از بولار ەدى. ينفلياتسيانىڭ قازىرگى دەڭگەيى ەكونوميكانىڭ العا ءجۇرۋىن عانا ەمەس, شيكىزات كوزىنە دەگەن قاجەتتىلىكتى تەجەپ تۇر.
ر.دوسوۆ بۇل جاڭالىقتىڭ بىزگە اسەرى تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەكەنىن ايتادى. وتكەن جىلى قۇبىرعا قاتىستى ماسەلەلەر ءبىراز جوسپارىمىزدى بۇزىپ جىبەردى.
بىراق سوعان قاراماستان وپەك+ كەلىسىمىن اسىرا ورىندادىق. ەگەر الداعى ۋاقىتتا مۇناي باعاسى قىمباتتاسا, ىشكى نارىقتا اسا كوپ وزگەرىس بولا قويمايدى. ارزانداسا, ىشكى جالپى ءونىمدى عانا ەمەس, بيۋدجەت كىرىستەرىن دە قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. ەندىگى ءتۇسىم مۇناي باعاسىنا, ۇلتتىق قوردان قانداي كولەمدە قاراجات الاتىنىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. قازىرگى جاعدايعا بولجام جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ال جانارماي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى ينفلياتسيا دەڭگەيىن ءبىز قالاعان كورىنىستە قابىلداۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن بايقاتىپ قويدى.
«ساۋىردە بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وزگەرۋى ەكىتالاي, ال مامىردا ينفلياتسيانىڭ نە بولاتىنىن كورەمىز. بىرنەشە ايعا بولجام جاساۋ قيىن», دەدى ساراپشى.
ناۋرىز ايى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن ەستە قالدى. ناۋرىزدا ۇلتتىق ۆاليۋتامىز دوللار مەن ەۋرو دالىزىندە ازداپ سىر بەردى, ال رۋبلگە قاتىستى ۇستانىمى كۇشەيدى. جالپى, ناۋرىزدا تەك ءبىزدىڭ تەڭگە ەمەس, ەاەو-داعى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ دە ۆاليۋتالارى سىر بەردى. ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندەمەۋىنە وسى فاكتور دا اسەر ەتتى.
2022 جىلى تاۋار, قارجى جانە قور نارىقتارى ءدال وسىنداي قۇبىلمالى جاعدايدى باستان كەشكەن بولاتىن. باعا, قور يندەكستەرىنىڭ ءبىر قىزارىپ, ءبىر سۇرلانعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. باعا ءبىر ءتۇستى, ءبىر كوتەرىلدى. مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 127 دوللاردان 140 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى, تەڭگە مەن رۋبل ءدالىزى دە وسىنداي قۇبىلمالىقتى باستان كەشتى. رەسەي ءرۋبلى مەن تەڭگەنىڭ باعامىندا جوعارى قۇبىلمالىلىق بايقالدى. رەسەيدىڭ ۋكراينا اۋماعىنداعى ارنايى اسكەري وپەراتسياسى تەڭگە-رۋبل باعامىنا اسەر ەتتى. ال بيىل ونىڭ نارىققا اسەرى ايتارلىقتاي تومەندەگەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. تەڭگە مەن رۋبل اراسىنداعى ويىن ەرەجەسىنىڭ وزگەرۋىنە ەلدىڭ رۋبل مەن تەڭگەنىڭ ءوزارا كونۆەرتاتسيالانۋى تۋرالى كەلىسىمنەن شىعۋى سەبەپ بولعانىن ءبارىمىز ءبىلىپ ءجۇرمىز.
وسى جىلى مۇناي نارىعىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعا – كومىرسۋتەكتەرگە باعانىڭ تومەندەۋى. لوندون تاۋار بيرجاسىندا قاڭتاردا Brent مۇنايىنىڭ ساۋداسى 85 دوللاردان جوعارى, اقپاندا باررەلىنە 80 دوللاردان جوعارى اۋماقتا ءوتتى.
ناۋرىزدىڭ باسىندا ەتالوندىق برەندتىڭ باعا بەلگىلەۋلەرى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالدى, سودان كەيىن ءتىپتى باررەلىنە 86-87 دوللار دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدى. نارىقتاعى جاعداي ءبىرىنشى ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا ناشارلاي باستادى. ايدىڭ ورتاسىندا مۇناي باعاسى باررەلىنە 80 دوللاردى قۇرايتىن پسيحولوگيالىق ماڭىزدى بەلگىنى ەڭسەردى.
وعان امەريكالىق بانكتىڭ بانكروتقا ۇشىراۋى جانارمايعا دەگەن سۇرانىسقا اسەر ەتەتىن قارجىلىق داعدارىس تۋدىرۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ سەبەپ بولدى. مۇناي باعا بەلگىلەۋلەرىنە قىسىم جاساعان تاعى ءبىر فاكتور – اقش-تا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ كوتەرىلۋى. بىرنەشە ايدىڭ ەڭ جوعارى شەگىنە جەتكەن باعا قالپىنا كەلە باستادى. ايدىڭ سوڭىنا قاراي, 29 ناۋرىزدا بۇل ماركالى مۇنايدىڭ باعا بەلگىلەنىمى باررەلىنە 80 دوللارعا جاقىندادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, باعانىڭ ەكى اپتاداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە اقش-تاعى قورلاردىڭ قىسقارۋى جانە يراكتان مۇناي جەتكىزۋدەگى ءۇزىلىس تۋرالى جاڭالىقتار اسەر ەتتى. سوسىن باعالار ءسال تومەندەدى, سودان كەيىن ولار قايتادان جوعارى قوزعالىستى كورسەتتى جانە ناۋرىزدىڭ سوڭعى كۇنىندەگى ساۋدا باررەلىنە 80 دوللاردان ءسال عانا اياقتالدى. ناۋرىزدا ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي تەڭگەنىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى جوعارى جانە تومەن باعامىنداعى ايتارلىقتاي ەلەۋلى وزگەرىستەرىمەن سيپاتتالدى.
ايدىڭ باسى تەڭگەنىڭ نىعايۋىمەن باستالدى. ءۇش كۇن ىشىندە دوللاردىڭ ورتاشا سارالانعان باعامى مۇنايدىڭ ايتارلىقتاي جوعارى الەمدىك باعاسى جاعدايىندا بىردەن 14,6 تەڭگەگە ءتۇسىپ, 431-دەن ءسال جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, كوپ ايداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتتى. بۇل رەتتە ەۋرونىڭ رەسمي باعامى اقپان ايىنىڭ سوڭىنداعى 473,80 تەڭگەدەن 457,29 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. وسىدان كەيىن نارىقتا دوللار مەن ەۋرو باعامىنىڭ ءوسۋى قايتا جانداندى جانە مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي جوعارى بولعان كەزدە ولاردىڭ پوزيتسياسىن نىعايتۋ ۇدەرىسى باستالدى. ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا نەگىزگى الەمدىك ۆاليۋتالاردىڭ ايىرباس جانە رەسمي باعامى ايلىق ماكسيمۋمعا جەتىپ, سايكەسىنشە 466 جانە 496 تەڭگەدەن استى. 10 جۇمىس كۇنىنەن از ۋاقىت ىشىندە دوللارعا قاتىستى 35 تەڭگەدەن استام, ەۋروعا قاتىستى 39 تەڭگەگە دەرلىك السىرەگەن ۇلتتىق ۆاليۋتا دوللار مەن ەۋروعا قاتىستى شىعىننىڭ ءبىر بولىگىن قايتارا الدى. 29 ناۋرىزداعى دوللاردىڭ ورتاشا سارالانعان باعامى 449 تەڭگەدەن تومەن ءتۇسىپ, ايدىڭ سوڭعى كۇنىندەگى كەشكى ساۋدا 452,70 تەڭگەمەن اياقتالدى. ناتيجەسىندە, ناۋرىزدا دوللار باعامى 7 تەڭگەدەن ءسال ارتىق كوتەرىلدى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اقش دوللارىنا شاققانداعى نىعايۋ قارقىنى ناۋرىزدا اقپانداعى 3,7 پايىزدان 2,15 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
ال ەۋرونىڭ رەسمي باعامى ناۋرىزدىڭ سوڭعى كۇنىندە اقپان ايىنىڭ سوڭىمەن سالىستىرعاندا 13 تەڭگەگە جۋىق كوتەرىلىپ, 486,58 تەڭگەنى قۇرادى. تەڭگەنىڭ ەۋروعا شاققانداعى نىعايۋ قارقىنى وتكەن ايداعى شامامەن 3,5 پايىزدان 1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
راس, ناۋرىزداعى ورتاشا ەسەپپەن ەۋرونىڭ, سونداي-اق امەريكالىق ۆاليۋتانىڭ رەسمي باعامى اقپانداعى 484,81 تەڭگەمەن سالىستىرعاندا 480,57-گە دەيىن تومەندەدى. ءدال وسىنداي كورىنىس تاعى ءبىر نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسىنىڭ ۆاليۋتاسى – قىتاي يۋانىنە قاتىستى دا بايقالدى. باسقا ستسەناريدە رۋبل-تەڭگە باعامىنىڭ ديناميكاسى دامىدى. رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ ىشكى نارىقتاعى رەسمي باعامى ءبىر اي ىشىندە 5,72-6,14 تەڭگە ارالىعىندا وزگەردى. ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى ايدىڭ باسىندا شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. دەگەنمەن تەڭگە-رۋبل دالىزىنە ءرۋبلدىڭ اقش دوللارىنا شاققانداعى قۇنى دا اسەر ەتتى.
ناۋرىزدا دوللار باعامى شامامەن 75 رۋبلدەن 77 رۋبلگە دەيىن كوتەرىلدى. ۇلتتىق بانك 31 ناۋرىزعا بەلگىلەگەن جۇپتىڭ رەسمي باعامى 5,82 تەڭگە بولدى. العاشقى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق ۆاليۋتا رۋبلگە قاتىستى 9,5 پايىزعا دەرلىك نىعايدى. ورتاشا العاندا ناۋرىزدا ءرۋبلدىڭ رەسمي باعامى دا تومەندەپ, اقپانداعى 6,20 تەڭگەمەن سالىستىرعاندا 5,92 تەڭگەنى قۇرادى. ناۋرىزدا تەڭگە باعامىنىڭ جىلدامداۋى تەك رەسەي بيلىگى قالاعان دەڭگەيگە جەتكەن ءرۋبلدىڭ اقش دوللارىنا شاققانداعى السىرەۋىمەن بايلانىستى بولدى. الەمدىك ۆاليۋتا نارىقتارىنداعى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, ەكى نەگىزگى ۆاليۋتا اراسىنداعى باسەكەلەستىك نەگىزىنەن 1 ەۋرو ءۇشىن 1,056-1,092 دوللار ارالىعىندا بولدى.
دوللار قۇنىنىڭ السىرەۋى ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىندە بايقالسا, ونىڭ باعامىنىڭ كوتەرىلۋى ايدىڭ سوڭعى كۇنىندە تومەندەدى. بانك سەكتورىنىڭ پروبلەمالارى الەمدىك ۆاليۋتالاردىڭ ايىرباس باعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. امەريكالىق جانە شۆەيتساريالىق بانكتەردەن كەيىن ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ەڭ ءىرى نەمىس بانكتەرىنىڭ ءبىرى پروبلەمالارعا تاپ بولدى, بۇل الەمدىك بانك سەكتورىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىردى. ناۋرىزدا تەڭگەنىڭ نەگىزگى الەمدىك ۆاليۋتالارعا قاتىستى ورتاشا باعامىنىڭ كۇش الۋى ينفلياتسيانىڭ كەرى شەگىنۋىنە سەبەپ بولۋى ابدەن مۇمكىن.
رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس, ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ باعاسى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ تاريفتەرى وتكەن ايدا 0,9 پايىزعا كوتەرىلدى. جىلدىڭ الدىڭعى ەكى ايىندا ءوسۋ دەڭگەيى 1 پايىزدان جوعارى بولدى. ناۋرىزدا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى 1,1 پايىزعا, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار مەن تاريفتەر, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ باعاسى ءبىر ايدا 0,8 پايىزعا قىمباتتادى. سوڭعى 12 ايدا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى كوپشىلىگىنىڭ باعاسى رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا ونداعان پايىزعا وسكەن.
ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلارعا باعانىڭ ەڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى 77,5-تەن 49,5 پايىز دالىزىندە تەربەلىپ تۇردى. تازارتىلعان قانت, سابىن, كەڭسە تاۋارلارى, پياز, ىدىس جۋعا ارنالعان جۋعىش زاتتار, كەپتىرىلگەن ورىك باعاسىندا دا وزگەرىستەر بولدى. باسقا دا كوپتەگەن تاۋارلار مەن حالىققا كورسەتىلەتىن اقىلى قىزمەتتەر باعاسىنىڭ ءوسۋىن ستاتيستيكا ماماندارى دا جوعارى دەڭگەيدە باعالايدى.
سونىمەن قاتار قىرىققابات باعاسىنىڭ جىلدىق ماندە ايتارلىقتاي تومەندەۋى تىركەلدى. ناۋرىز ايىنداعى ستاتيستيكا باعا سالاسىنداعى جاعدايدىڭ ءبىرشاما جاقسارعانىن كورسەتەدى. بۇل رەتتە ينفلياتسيا جىلدىق ماندە وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىمەن سالىستىرعاندا (12,0 پايىز) بۇرىنعىسىنشا ايتارلىقتاي جوعارى. ۇكىمەتتىڭ باعانى ۇستاپ تۇرۋ ارەكەتىنىڭ تەك اسپيريندىك اسەرى بارىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ەڭ باستى فاكتور باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جاقسارۋى ەكسپورتتىق ءتۇسىم اعىنىنىڭ ۇلعايۋى ىقپال ەتە الادى.
دەگەنمەن مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ بولجامىنان (باررەلىنە 85 دوللار) جانە وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىزداعى ناقتى قۇنىنان تومەن بولىپ قالىپ وتىر.
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا بيىل ينفلياتسيا 7,5-9,5 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجانعان. باس بانكتىڭ بولجامىنشا, ينفلياتسيا استىق پەن ازىق-ت ۇلىككە الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋ ارقىلى تەجەلەدى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا بۇل ءدالىزدىڭ جوعارعى شەكاراسىنا جەتۋ قيىن سياقتى. ول ءۇشىن ورتاشا ايلىق ينفلياتسيا دەڭگەيى جىل سوڭىنا دەيىن 0,7 پايىزدان تومەن بولۋى كەرەك. سوندىقتان شەنەۋنىكتەر ماسەلەنى ەسكى جولمەن شەشەتىن سياقتى. ولار جاي عانا ءوز بولجامدارىن جوعارى قاراي قايتا قارايدى. وسىلايشا, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇلتتىق بانك بيىلعى ينفلياتسيا بولجامىن 11-13 پايىزعا دەيىن كوتەردى. تۇتىنۋ نارىعىنداعى باعانىڭ وسۋىنە, ارينە, شەتەل نارىعىنداعى جاعداي سەبەپ دەپ جىلى جاۋىپ قويىپ, اقتالىپ الۋىمىزعا بولمايدى. تەڭگەنىڭ نەگىزگى الەمدىك ۆاليۋتالارعا قاتىستى قۇنسىزدانۋى جانە وتاندىق وندىرىلگەن كوپتەگەن تاۋارلاردىڭ ىشكى نارىقتا شەكتەلۋى, سونداي-اق باعانىڭ تۇراقتالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتورلار جەتەدى. ەلدەگى ينفلياتسيا كوپجىلدىق ەڭ جوعارى دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلىپ, كەرى شەگىنۋگە جول تابا الماي جاتىر.
الماتى
