2000 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا العاندا حالىقتىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتiلۋi اۋىلدىق كەنتتەردە ورتا ەسەپپەن 71% بولسا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 42%-دى قۇرادى. وسى وبلىستاعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ باسىم بولىگىندە ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى بولمادى نەمەسە سۋ قۇبىرلارى ىستەن شىققان ەدى. سونىمەن قاتار سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايدا بولدى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى 20-25 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلىپ, سانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەلمەدى. وبلىستىڭ بارلىق دەرلىك سۋ قۇبىرلارى مەن كارىز جەلىلەرى 80-100 پايىزعا توزعان-دى. ال 2010 جىلى ءوڭىردىڭ سۋ رەسۋرستارى تەك قانا 3,5 پايىزدى قۇرادى.
2016 جىلى وبلىس حالقىنىڭ 57%-ى نەمەسە 330 مىڭ ادام تۇزدى تەڭىز سۋىن پايدالانعان. ميكروبيولوگيالىق كورسەتكiشتەر بويىنشا سانيتارلىق-گيگيەنالىق نورمالارعا ساي كەلمەيتiن اۋىز سۋ سىنامالارىنىڭ ۇلەس سالماعى ەل بويىنشا ورتا ەسەپپەن 8,1 پايىزدى قۇراسا, ال ول ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكiشتەن جوعارى بولدى. ياعني بۇل اۋىز سۋدىڭ ساپاسى مەملەكەتتىك ستاندارتتارعا ساي كەلمەيدى دەگەن ءسوز. وسىنداي احۋالدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ قاتارىنا سۋ قۇبىرلارىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەمەۋى مەن ولاردىڭ پايدالانۋ مەرزىمىنىڭ ءوتۋى جانە سۋ تازالاۋ تەحنولوگياسىنىڭ بۇزىلۋىن جاتقىزۋعا بولادى.
وسىعان ۇقساس پروبلەمالار باسقا ايماقتاردا دا بار. مىسالى, 2010-جىلدارى اقمولا وبلىسىنداعى سۋ قۇبىرلارىنىڭ 56%-ى ابدەن ەسكىرسە, الماتى وبلىسىندا حالىق 1969 جىلى سالىنعان سۋ قۇبىرى جەلىسىن پايدالانىپ, اقمولا وبلىسىندا 1970 جىلى سالىنعان سۋ تازالاۋ ستانساسى سوناۋ 1986 جىلدىڭ وزىندە ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن جارامسىز دەپ تانىلعان كورىنەدى. جالپى, كوپتەگەن سۋ جەلىلەرىندە كىشىگىرىم اپاتتار كوبەيىپ, سۋ كوزدەرى جابىلدى. كەيبىر قالالار مەن اۋىلدىق جەرلەردە سۋ قۇبىرلارىنىڭ جارتىسىنان استامى ەسكىرىپ, تات باسىپ, سۋ كوزدەرى لاستانىپ, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعداي ناشارلاپ كەتتى. كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە تۇرعىنداردىڭ پاتەرلەرىندەگى كراننان لاي اعاتىن جاعدايلار دا كەزدەسەتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەلىپ, «ا» ۆيرۋستى گەپاتيتى, باۋىردىڭ قابىنۋى, جۇقپالى ىشەك اۋرۋلارىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتتى.
ءبىر وكىنىشتىسى, كەزىندە «تازا سۋ», «اقبۇلاق» باعدارلامالارىمەن ءبىراز شارۋا اتقارىلعانىمەن كەيبىر اۋىلداردا تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە اۋىز سۋدى ساتىپ الىپ, اۋلاسىنداعى جاساندى قۇدىق-اۋىتكە كولىكپەن قۇيدىرۋدا. 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» سالالىق جانە ءتيىستى وڭىرلىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ساپاسىنا جانە ونىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزگەن كوپتەگەن كەمشىلىككە جول بەرىلدى. سولاردىڭ ىشىندە سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جوسپارلاۋ ءىس-شارالارىنا جۇيەلى كوزقاراستىڭ بولماۋى جانە سۋ قۇبىرلارىنىڭ سالىنۋى مەن ولاردى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىزدىعىن اتاپ وتكەن ءجون. جوندەۋ-قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ مەرزىمدەرىنىڭ بۇزىلۋى, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى بۇل نىسانداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ سوزىلمالى تۇردە ناشارلاۋىنا جانە اپاتتاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتى. ال يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ەنگىزۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى بۇل سالادا بيزنەس-ورتانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. وسىنىڭ بارلىعى ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك نارازىلىعىن تۋدىردى.
2021 جىلى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىنا جاساعان جۇمىس ساپارى كەزىندە ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ساپالى اۋىز سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەي وتىرعاندىعىنا ارنايى توقتالدى. سەبەبى ايماق اۋىلدارىنىڭ 20%-ىندا اۋىز سۋدىڭ جوقتىعى جانە وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ قارقىنى وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتقانى ۇلكەن ماسەلەگە اينالعان ەدى. جالپى, قازاقستانداعى اۋىلدىق جەرلەردىڭ 40%-نىڭ ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋىن بىلاي قويعاندا, بۇل ماسەلە قالالاردا دا ساقتالۋدا. بۇل قازاقستاندا اۋىز سۋ پروبلەماسىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى وزگەرە قويماعانىنىڭ جانە حالىقتىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ ءتيىستى ساپاداعى سۋمەن تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلمەۋىنىڭ ايعاعى. پرەزيدەنت سۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا تاعى دا نازار اۋدارىپ, ماسەلەنى شەشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتتى. ەندەشە, «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەندى باسشىلىققا الا وتىرىپ, سۋدىڭ ءومىردىڭ ءنارى ەكەنىن ۇمىتپاي, «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندى دە ەستەن شىعارمايىق.
