ءداستۇرلى ۇردىسكە اينالىپ كەلە جاتقان بۇل كەزدەسۋدە دامىپ-جەتىلۋىندە ەرەكشەلىك بايقالعان بالالاردىڭ 200-دەن اسا اتا-اناسى جانە ولارمەن جۇمىس ىستەيتىن ماماندار قاتىستى. «بولاشاق» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «اutism Talks» الاڭىندا اتا-انالار اۋتيزم دياگنوزى قويىلعان بالالارىن قوعامعا بەيىمدەۋ, وقىتۋ جانە شىعارماشىلىق تالانتىن دامىتۋ باعىتىنداعى تاجىريبەلەرىن ءبولىستى. شارادا ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان قاۋىمداستىق قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
– 2008 جىلدان باستاپ جىل سايىن 2 ساۋىردە بۇكىل الەمدە ءارتۇرلى اقپاراتتىق ناۋقاندار مەن اكتسيالار وتەدى. وندا اۋتيزم ماسەلەسى تالقىلانادى. جۇرتشىلىقتى اقپاراتتاندىرۋ باستاماسى بارلىق دەڭگەيدە قولداۋعا يە. الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارىمەن قاتار ەل پرەزيدەنتى دە بۇل كۇندى نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. سونىمەن بىرگە «Autism Talks» الاڭىنا «اmanat» پارتياسى «كەدەرگىسىز كەلەشەك – بۋدۋششەە بەز بارەروۆ» پارتيالىق جوباسى اياسىندا جىل سايىن قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. اۋتيزم تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ شەڭبەرىندە «بولاشاق» قورى 2023 جىلعى ساۋىردە بىرقاتار ءىس-شارا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەيدى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە 9 مىڭنان اسا اۋتيزم بار بالا تىركەلگەن, ال بەيرەسمي دەرەكتەردە ونداي بالالاردىڭ سانى 30 مىڭنان اسادى. «Autism Speaks» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2020 جىلى الەمدەگى ءاربىر 54-بالاعا اۋتيزم دياگنوزى قويىلعان. اۋتيزم بەلگىلەرى ەرتە بالالىق شاقتا بايقالادى جانە ول جىنىسقا, ناسىلگە نەمەسە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى ەمەس.
كەزدەسۋدە «ەرەكشە باقىت» قوعامدىق قورىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى سۆەتلانا ورداباي, بالالار پسيحياترى تاتيانا دەگتيار, «بولاشاق» قورىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى اينۇر نۇروۆا جانە «Autism. قولجەتىمدى ورتا» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ, «قامقور اكە» ءاۋتيزمى بار بالالاردىڭ اكەلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەدى.
«بولاشاق» قورىنىڭ باسشىسى دينارا عاپلاننىڭ ايتۋىنشا, ء«ار بالا مەكتەپكە بارۋعا لايىقتى» جوباسى شەڭبەرىندە اۋتيزممەن اۋىراتىن 700-دەن اسا بالاعا قولداۋ كورسەتىلگەن.
– جوبا اياسىندا قور بۇكىل قازاقستان بويىنشا 70 مامانداندىرىلعان وڭالتۋ مەكەمەسى مەن كابينەتىن اشىپ, جابدىقتادى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ 22 قالاسىندا 46 ينكليۋزيانى قولداۋ كابينەتىن اشتىق. جوبا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن 2 مىڭنان اسا بالانى قامتىدى. اۋتيزم جانە دامۋىندا باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى بار 700-دەن اسا بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, قۇرداستارىمەن ءبىر پارتاعا وتىردى. ول بالالاردى بۇرىن مەكتەپتەرگە جانە ارنايى سىنىپتارعا دا الماعان. ەندى ولار قور جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بارلىعىمەن تەڭ دارەجەدە مەكتەپكە بارىپ, ءبىلىم الىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ قوردىڭ باستاماسىمەن ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارعا ارنالعان ارنايى وقۋ باعدارلامالارى دا ازىرلەندى, ياعني ءار ءبۇلدىرشىننىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءبىلىم بەرىلەدى, – دەدى د.عاپلان.
«ەرەكشە باقىت» قوعامدىق قورىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى سۆەتلانا ورداباي ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردىڭ اتا-انالارى زاڭدى قۇقىقتارىن ءبىلۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرتتى.
– ەرەكشە بالالاردىڭ اتا-انالارى اۋتيزمگە قاتىستى قوعامدىق تۇسىنىكتى بىرگە وزگەرتۋگە كۇش جۇمىلدىرماساق جانە مەملەكەتكە ءوز ءوتىنىشىمىزدى زاڭ اياسىندا جەتكىزە بىلمەسەك, ەشقانداي ناتيجە بولمايدى. زاڭ تالاپتارىنداعى ەڭ ماڭىزدى نارسە – ناقتى نەنى وزگەرتكىڭىز كەلەتىنىن ءبىلىپ, سوعان ساي ناقتى ماقسات پەن تالاپ قويۋ قاجەت, – دەيدى ول.
بالاسىنا اۋتيزم دياگنوز قويىلعانداردىڭ ءبىرى – قازىباەۆتار وتباسى. بۇل وتباسى بالاسىن قوعامدىق ورتاعا بەيىمدەۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەگەن. ونىڭ ناتيجەسىن كورگەن ەرلى-زايىپتىلار وزگەلەرگە دە كومەكتەسۋ ماقساتىندا ورتالىق اشقان.
– ءبىزدىڭ ورتالىقتا 15 مامان جۇمىس ىستەيدى. بۇگىنگە دەيىن 2 مىڭنان اسا بالاعا دياگنوز قويىلعان. ورتالىقتا 35 بالا وڭالتۋدان ءوتىپ جاتىر. قازىر اۋتيزممەن اۋىراتىن بالالارعا قوعام ىڭعايلى بولىپ كەلەدى. وسىدان 15 جىل بۇرىن مەنىڭ بالاما وسى دياگنوز قويىلعاندا قوعام مۇلدەم دايىن ەمەس ەدى. بارلىعى مەنىڭ بالامنىڭ مەكتەپتە وقىعانىنا قارسى بولدى. «دالاعا شىعارما, مەكتەپكە بەرمە, ۇيدە وتىرسىن» دەپ شەكتەپ ۇستاتۋعا تىرىستى. بىراق ءبىز جۇبايىم ەكەۋمىز بالامەن باسقاشا جۇمىس ىستەيمىز دەپ شەشتىك. وسى ءوز جولىمىزبەن ءجۇرىپ, جەتىستىككە جەتە بىلدىك. وعان قۋانىشتىمىز. وسىدان كەيىن كوپشىلىك بىزدەن كومەك سۇراپ كەلدى. سۇرانىس كوپ بولعان سوڭ, امالسىز ورتالىق اشۋعا تۋرا كەلدى, – دەدى سارا قازىباەۆا.
ال تاعى ءبىر اتا-انا لاۋرا يلەشبايقىزى بۇل جيىن جابىعىپ جۇرگەن جاندارعا ەركەشە جىگەر بەرگەنىن ايتادى.
– مەن بۇل تالقىعا اتا-انا ءارى سپيكەر رەتىندە قاتىستىم. بايقاعانىم, اۋتيزمگە قاتىستى قازاق تىلىندە اقپارات از. سوندىقتان ءبىز باسىمدىقتى قازاق تىلىنە بەردىك. جانە بۇل جولى اۋتيزمگە قاتىستى مىقتى كىتاپتار قازاق تىلىنە اۋدارىلعانى قاتتى قۋانتتى. بۇل تالقى تەك استانا قالاسىن قامتىپ قويعان جوق, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلىپ قاتىسقاندار بار. تالاي قيلى تاعدىرلار ايتىلدى, اراسىندا جىلاپ تا الدىق. راسىندا, جيىن اسەر بەردى, جىگەر سىيلادى. مۇنداي دياگنوزى ەندى انىقتالعان اتا-انا ءۇشىن مول ماعلۇمات ايتىلدى, ءبارىمىز دە كوپ نارسە ءتۇيىپ قايتتىق. بۇل جولعى جيىننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اكەلەر دە كوپ بولدى, – دەيدى ول.
ءىس-شارادا اۋتيزم دەرتىمەن اۋىراتىن بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالارعا بىلىكتى ماماندار كاسىبي كەڭەس بەردى.
ال ەرەكشە بالالاردى مەملەكەت ءاردايىم ەسكەرۋسىز قالدىرعان جوق. ماسەلەن, 2019 جىلى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە قامقورلىعىندا مۇمكىندىگى تومەن بالالارى بار وتباسىلارعا ەرەكشە كوڭىل بولۋگە تاپسىرما بەرگەن-ءدى. ء«بىز ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن بىردەي مۇمكىندىك جاساۋعا مىندەتتىمىز», دەگەن ەدى پرەزيدەنت. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە وسى ماقساتتا ءۇش جىل ىشىندە كەمىندە 58 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرعان.
